קאפיטל ק"ד אין גאנצן איז די שירה פון דער בריאה: דוד המלך גייט אדורך דעם גאנצן מעשה בראשית, די הימל און די ערד, דאס וואסער און די קוואלן, דעם צומח און דעם חי, דעם טאג און די נאכט. אין דעם חלק פונעם קאפיטל קומען מיר צום סוף פונעם גאנג: צו דער שאלה פון טויט און לעבן, צו דער התחדשות פון דער בריאה, צו תחיית המתים, און צו דער שמחה וואס וועט זיין פאר אים יתברך ווען די וועלט וועט דערגרייכן צו איר תיקון. מיר וועלן לערנען די פסוקים לויט זייער סדר, מיט די פירושים פון רש"י, דער רד"ק, דער אבן עזרא, דער מלבי"ם, דער זוהר הקדוש, דער כתב והקבלה און דער של"ה הקדוש.
תְּשַׁלַּח רוּחֲךָ יִבָּרֵאוּן וּתְחַדֵּשׁ פְּנֵי אֲדָמָה׃ (ל) - וועסטו שיקן דיין רוח וועלן זיי באשאפן ווערן, און דו וועסט באנייען דעם פנים פון דער ערד.
רש"י טייטשט אז די כוונה איז אויף תחיית המתים. דער רד"ק ברענגט דא צוויי מיינונגען פון די דעות מבחוץ: עס זענען דא א טייל פון די חכמי המחקר וואס האבן געזאגט אז יעדער חי וועט נאך זיין מיתה אויפשטיין, אז די נפשות וועלן זיך מגַלגל זיין און צוריקקומען צו דער וועלט, נאר זיי קומען נישט צוריק צום ערשטן חומר אליין. און פון דער אנדערער זייט האבן די גרויסע פילאסאפן געזאגט אז די נפש וועט קיינמאל נישט צוריקקערן צום גוף, אזוי ווי איוב האט געזאגט "עד בלתי שמים לא יקיצו".
אבער, זאגט דער רד"ק, לויט אונזער אמונה - מיר זרע ישראל און די וואס האלטן זיך ביי אונזער אמונה - קערן זיך די נפשות צוריק צום ערשטן חומר פון וואס זיי זענען ארויסגעגאנגען, אויף דער צייט פון תחיית המתים. דאס איז דער טייטש פון תחיית המתים: די נפשות קערן זיך צוריק צום ערשטן חומר, אזוי ווי עס איז געווען ביי יענע מתים וואס יחזקאל האט אויפגעלעבט אין בקעת דורא, און ווי דער אויבערשטער יתברך האט אונז צוגעזאגט. דער אויבערשטער זאגט צו אז די מתים וועלן לעבעדיג ווערן, און די זאך וועט זיין בדרך נס ופלא און נישט לויט דעם טבע. פרעג נישט ווי אזוי דער מענטש קען צוריקקומען צו א גוף וואס איז שוין פארפוילט געווארן, צו ביינער וואס זענען שוין צעפאלן - דער ענטפער איז אז דאס איז א נס ופלא און נישט דער סדר פונעם טבע.
און פונדעסטוועגן, ווער עס פארטיפט זיך וועט זען אז די זאך איז נאנט צום טבע. מען נעמט איין קליינעם קערנדל, מען לייגט עס אריין אין דער ערד, און פון דעם וואקסט אויס א גאנצער בוים. א קליינער קערן וואס אין אים געפינט זיך אלעס. חז"ל זאגן אז די עצם הלוז איז אויף דער זעלבער בחינה: יענע ביין וואס געפינט זיך אינעם מענטש פון אונטן פון קאפ, ביים מקום פונעם קשר תפילין, און זי בלייבט אויף אייביג. דאס איז ווען דער מענטש איז ערליך און ראוי צוריקצוקומען ביי תחיית המתים; אויב ער איז נישט ערליך - ווערט זי אויך פארניכטעט. און די דאזיגע ביין ווערט געשפייזט פון דער סעודה רביעית וואס דער מענטש עסט, און דערמיט האט זי א קיום.
פון דעם קומט אויס אז יעדער מענטש זאל זיך משתדל זיין צו עסן סעודה רביעית מיט פת און נישט מוותר זיין דערויף. אין די ווינטער טעג איז דאס נישט שווער, אבער אין די זומער טעג איז דאס גארנישט אזוי פשוט: מען האט געענדיגט סעודה שלישית אכט אזייגער אין אוונט, און מען דארף נאכדעם צען אזייגער, עלף אזייגער, צוועלף אזייגער עסן סעודה רביעית. על כל פנים זאל מען זיך משתדל זיין כאטש מיט א כזית פת. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "תשלח רוחך יבראון" - זיי וועלן צוריקקומען און ווי באשאפן ווערן פון פריש, בדרך נס ופלא און נישט כפי הטבע; "ותחדש פני אדמה" - און דורך דעם וועלן זיי צוריקקומען און באנייט ווערן אויפן פנים פון דער ערד.
דער רד"ק לייגט צו א דגש: דאס אלעס איז געזאגט געווארן נאר אויפן מענטש אליין. עס איז נישט פאראן קיין תחיית המתים ביי בהמות און נישט ביי חיות. הגם ביז אהער האט דער קאפיטל גערעדט פון אלע באשעפענישן, רעדט מען דא נאר פונעם מענטש, וואס בלויז ביי אים איז דא תחיית המתים. און צי די תחייה וועט זיין פאר יעדן מענטש - דאס איז א מחלוקת צווישן אונזערע חכמים, און רוב סוגיות אין תלמוד האלטן אז תחיית המתים איז בלויז פאר צדיקים און נישט פאר רשעים.
פון דער אנדערער זייט געפינען מיר ביי גרויסע רשעים אז זיי וועלן אויך אויפשטיין "לחרפות לדראון עולם". דאס הייסט, זיי וועלן אויפשטיין כדי צו זען ווי אזוי יעדער איינער וואס זיי האבן פרובירט אונטערצוברענגען - טוט דער הקדוש ברוך הוא אים דערהויבן. דער הקדוש ברוך הוא וועט אויפלעבן היטלער כדי ער זאל זען: אט איז דאס פאלק וואס דו האסט געוואלט פארטיליגן, קוק אויף זיי אין זייער גלאנץ, און זע אין וואספארא גיהינום דו געפינסט זיך. קומט אויס אז עס וועט זיין א תחייה אויך פאר די רשעים, נאר זי איז לחרפות ולדראון עולם.
אבער אן אמת'ע תחייה וועט נאר זיין פאר דעם וואס איז ראוי דערצו לויט זיינע מעשים, וויבאלד זיי האבן מחיה געווען זייער גוף. און ווי אזוי טוט א מענטש מחיה זיין זיין גוף? דורך קיום תרי"ג מצוות. מיר האבן רמ"ח איברים און שס"ה גידים, און מיט יעדע איינציגע מצווה גיט דער מענטש חיות פאר איינעם פון זיינע איברים און גידים, און מיט דער דאזיגער חיות וועט ער אויפשטיין לתחייה. און ווער עס האט נישט מקיים געווען קיין מצוות - מיט וואס וועט ער אויפשטיין? וואספארא חיות האט ער דען? אלע זיינע איברים און גידים זענען בבחינת מיתה. אפילו בחיי חיותו איז ער טויט, און דאס וואס מען זעט אים זיך באוועגן איז אזוי ווי דער עק פון דער לטאה, וואס באווייזט גארנישט. זיין נפש איז שוין אפגעשניטן, ווייל ער איז דאך נישט מקיים קיין מצוות. אבער ווען א מענטש איז מקיים מצוות, פארבינדן אים די דאזיגע מצוות צום אייביגן לעבן, און מיט זיי וועט ער אויפשטיין אין דער צייט פון תחיית המתים.
מאידך גיסא ברענגט דער רד"ק אַז מען קען טייטשן דעם פסוק אויף אַלע לעבעדיגע באַשעפענישן. אָבער ווי אַזוי? האָבן דען בעלי חיים אויך תחיית המתים? דערויף זאָגט ער: "תשלח רוחך יבראון" - עס וועלן באַשאַפן ווערן אַנדערע. די דאָזיגע וועלן אויסגיין, און דו וועסט שיקן דיין רוח און עס וועלן באַשאַפן ווערן אַנדערע אונטער זיי. נישט די וואָס זענען אויסגעגאַנגען זענען די וואָס ווערן געבוירן, נאָר די וועלן שטאַרבן און אַנדערע וועלן געבוירן ווערן אויף זייער אָרט, ווי דער ענין פון "דור הולך ודור בא".
און לויטן סוד הגלגול פרעגט מען אין משנת הגלגולים: לכאורה וואָלט מען געדאַרפט זאָגן "דור בא ודור הולך", ווייל אַ דור קומט דאָך ערשט און ערשט דערנאָך גייט ער אַוועק. נאָר די כוונה איז אויפן סוד הגלגול: דער דור וואָס איז אַוועקגעגאַנגען איז דער וואָס קערט זיך אום און קומט צוריק, אַז זיי קומען צוריק בגלגול. אָבער לויטן פשט פון די פסוקים איז די כוונה אַז עס איז אַוועק אַ געוויסער דור און עס קומט אַ נייער דור, און לויט דעם גייט דאָס אויך אויף בעלי חיים, ביי וועלכע עס איז נישטאָ קיין גלגול נאָר בלויז אַ נייער דור וואָס קומט אָנשטאָט דעם פריערדיגן.
און בלשון פונעם אבן עזרא: הכללים עומדים והפרטים אובדים. דער כלל פון דער מענטשהייט בלייבט, דער כלל פון די בעלי חיים בלייבט, און וואָס עס איז געשען איז אַז דער יחיד איז פאַרלאָרן געגאַנגען - פלוני שטאַרבט און אַלמוני ווערט געבוירן, די בהמה שטאַרבט און אַן אַנדער בהמה ווערט געבוירן, אָבער דער כלל בלייבט שטיין. "ותחדש פני אדמה" גייט דערפאַר אויף די וואָס ווערן געבוירן, וואָס שטענדיג קומען נייע אויף דער וועלט.
תַּסְתִּיר פָּנֶיךָ יִבָּהֵלוּן תֹּסֵף רוּחָם יִגְוָעוּן וְאֶל עֲפָרָם יְשׁוּבוּן׃ (כט) - וועסטו באַהאַלטן דיין פּנים ווערן זיי דערשראָקן, וועסטו צונעמען זייער רוח גייען זיי אויס, און צו זייער שטויב קערן זיי זיך צוריק אום.
זאָגט דער רד"ק: דער גאַנצער שפע וואָס איז פאַראַן אויף דער וועלט קומט דורך דעם אור פני השם, און ווען דער אויבערשטער באַהאַלט זיין פּנים איז נישטאָ קיין מעגלעכקייט געהאָלפן צו ווערן דורך קיין שום אַנדערן אויסער אים יתברך. "תוסף רוחם יגועון" - וועסט איינזאַמלען (צונעמען) זייער רוח, ווי דער ענין פון "רוחו ונשמתו אליו יאסוף"; "ואל עפרם ישובון" - דער מענטש קערט זיך צוריק צום שטויב ווי ער איז געווען אין זיין מקור.
רש"י טייטשט "תוסף" אַ לשון פון כליון, ווי "ספו תמו". און אַזוי אויך אין דער הפטורה פון תשעה באב: "אסֹף אסיפם" - איך וועל זיי פאַרשניידן. און אַזוי אויך "וזכרם לא יסוף מזרעם", און אין נאָך פיל פּלעצער וואו מיר געפינען אַזאַ מין אויסדרוק.
אינעם זוהר הקדוש שטייט אַז ווען מען וויל נעמען די נשמה פונעם מענטש, רופט אויס דער מלאך און זאָגט "מי לא יראך מלך הגוים", און די אַלע דברים הערט קיינער נישט אויסער דער נפטר אַליין, ווי עס שטייט "תוסף רוחם יגועון" - מען גיט אים אַ תוספת חכמה אין דער שעה וואָס ער גייט אויס. דער זוהר דַרשנט דאָ אויף אַ וואונדערבאַרן אופן: אין די רגעים פאַר דער פטירה איז פאַראַן אינעם מענטש אַ תוספת רוח, און עס ווערט געברענגט אין די ספרים אַז ער באַקומט דעמאָלט אַלע חלקים פון זיין נשמה.
און אַזוי געפינען מיר ביי צדיקים אַז אין זייערע לעצטע מאָמענטן האָבן זיי געזאָגט אַז זיי זעען ווער עס קומט זיי מקביל פנים זיין. מען דערציילט אויפן זיידן פונעם פני יהושע, דער בעל מגיני שלמה, וואָס האָט מחבר געווען אַ ספר צו פארענטפערן רש"י און אים ראַטעווען פון די שיני ראמים פון די קושיות פון תוספות - אַ וואונדערבאַרער ספר, באַקאַנט און מפורסם - און בשעת זיין פטירה האָט ער געזאָגט אַז ער זעט ווי רש"י קומט יעצט אים מקביל פנים זיין אויף דער עולם האמת, ווייל רש"י איז אים ווי פאַרפליכטעט אַן הכרת הטוב פאַר דעם וואָס ער האָט פארענטפערט אַלע קושיות אויף אים.
מען דערציילט וועגן אַ קרוב משפחה וואָס איז געלעגן אין שפּיטאָל אין זיינע לעצטע שעה'ן. מען איז אים געקומען באַזוכן און יענער האָט געוואָלט זיך אַוועקזעצן אויפן בעט, האָט דער קראַנקער אים געזאָגט: ניין, ניין, זעץ זיך נישט דאָרט. האָט ער געפרעגט: וואָס איז געשען? האָט ער אים געזאָגט: דו זעסט אים נישט? ער זיצט דאָרט, זעץ זיך נישט דאָרט. ער האָט שוין געזען דעם מלאך המות. דאָס איז "תוסף רוחם יגועון": אַ מענטש פאַרן אויסגיין האָט אין זיך אַ תוספת רוח, און ער איז בכוח צו זען זאַכן וואָס אַן אַנדער מענטש זעט נישט.
און נאך האט א פרוי דערציילט וועגן איר פאטער, וואס ער האט געהאט, השם ירחם, אסאך עבירות אויף זיין חשבון. ער האט געליטן נישט ווייניג, און פלעגט זיך כסדר באקלאגן אז ער וויל שוין שטארבן, און פארוואס דער אויבערשטער לאזט אים נאך דא, און ער זאל אים שוין צונעמען, און ער פלעגט רעדן אויך כלפי קודשא בריך הוא זאכן וואס די אויערן קענען קנאפ פארנעמען צו הערן. איין מאל איז ער געקומען צו א קריטישן מצב, ממש פאר דער מיתה, און מען האט באוויזן צו סטאביליזירן זיינע מדדים און ער איז צוריקגעקומען בחסדי השם צום לעבן - און זינט דעמאלט האט ער געשוויגן. מען האט פארשטאנען פון אים אז ער האט געזען אז ער האט נישט צו וואס צו בענקען אנצוקומען שנעל אויבן, און זינט דעמאלט איז ער שוין נישט געווען גרייט צו רעדן קיין שום ווארט.
עס שטייט אין די ספרים א משל: א מענטש א רגע פאר דער מיתה איז ענליך צו א פלאם, וואס א רגע פאר דער ליכט לעשט זיך אויס שפרינגט עס און ווערט גרעסער, און דערנאך לעשט זיך די ליכט אויס. אזוי איז דא א תוספת רוח פאר דער פטירה פון א מענטש, און ער איז בכוח צו זען און שפירן זאכן וואס כסדר שפירט ער נישט - און דעמאלט לעשט זיך די ליכט אויס. און אמאל איז די זאך אויך פיזיש. מען הערט עס פון אסאך מענטשן: מיר זענען שוין געקומען ארויסנעמען דעם טאטן פון שפיטאל, ער איז אדורך א שווערן משבר, און ברוך השם מען האט אים סטאביליזירט און ער האט זיך שוין געשפירט בעסער - און ווען מיר זענען געקומען, פלוצלונג א צוזאמענברוך אין די מדדים, און פלוצלינג, השם ירחם, איז ער נפטר געווארן. און דאס איז נישט איינער און נישט צוויי. פאר דער פטירה איז פלוצלונג דא א התחזקות. "ויתחזק ישראל וישב על המיטה" - און דערנאך "ויגוע". מען זעט אז ס'איז פאראן א מציאות פון התחזקות, נישט נאר רוחניות'דיג נאר אויך פיזיש, און דאן ווערט דער מענטש נפטר. און דאס איז דער מקור: "תוסף רוחם יגועון".
יְהִי כְבוֹד יְהֹוָה לְעוֹלָם יִשְׂמַח יְהֹוָה בְּמַעֲשָׂיו׃ (לא) - עס זאל זיין דער כבוד פון השי"ת אויף אייביג, השי"ת זאל זיך פרייען מיט זיינע מעשים.
זאגט דער רד"ק: נאכדעם וואס דוד המלך האט געענדיגט באשרייבן דעם גאנצן מעשה בראשית, זאגט ער "יהי כבוד ה' לעולם", ווי דער ענין וואס עס שטייט "וירא אלוקים את כל אשר עשה והנה טוב מאוד". אלעס זענען די מעשים און דער כבוד פונעם אויבערשטן, און ער וועט זיך פרייען מיט זיינע מעשים. וויבאלד ער האט דא באשריבן די ענינים פון דער בריאה, זאגט ער דיר אז עס איז געווען דערין א שמחה פאר אים יתברך. און אויב דער קדוש ברוך הוא וויל, קען ער אלעס צוריקקערן צו תוהו ובוהו, און דאס איז וואס עס שטייט אינעם קומענדיגן פסוק: "הַמַּבִּיט לָאָרֶץ וַתִּרְעָד". מיט זיין רצון האלט ער אויף די בריאה און מיט זיין רצון טוט ער זי בטל מאכן.
און נאך א ביאור: "יהי כבוד ה'" רעדט וועגן דער גאולה. ווען איז פאראן כבוד שמים אין זיין באשאף? ווען דער מענטש טוט דעם רצון השם. ביים טאן זיין רצון ווערט דער נאמען פונעם בורא יתברך נתגדל און נתכבד, און דעמאלט איז דער קדוש ברוך הוא פרייליך. אין דער בריאה ווי זי שטייט יעצט, איז כביכול אמאל פאראן טרויער און אמאל שמחה: ביי דור המבול שטייט "וינחם ה'" און "ויתעצב אל לבו", און אזוי אויך ביים דור הפלגה און ביי די אנשי סדום זעט מען א מציאות וואס עס איז נישטא קיין שמחה פאר אים אין זיינע מעשים. אבער לעומת זאת אין די ימות המשיח שטייט "כי אז אהפוך אל עמים שפה ברורה לקרוא כולם בשם ה' ולעובדו שכם אחד", און דעמאלט וועלן די רשעים פארטיליגט ווערן פון דער וועלט, "והיו כל זדים וכל עושי רשעה קש ולהט אותם היום הבא". אויף יענער צייט ווערט געזאגט "יהי כבוד ה' לעולם ישמח ה' במעשיו" - ווען די רשעים וועלן פארגיין. און אויף דעם זאגט דער נעקסטער פסוק "המביט לארץ ותרעד": ווען דער אויבערשטער וועט קוקן אויף דער ערד און זי וועט ציטערן, און דורך דעם וועלן פארטיליגט ווערן די רשעים, דעמאלט וועט דער אויבערשטער זיך פרייען מיט זיינע מעשים.
און מען דארף מדגיש זיין וואס דער רד"ק דרוקט דא אויס: די שמחה און דער עצבון ביים אויבערשטן ווערן געזאגט נאר דרך משל, וואס ביי אים איז נישטא קיין שמחה און קיין עצבון און ער טוישט זיך נישט פון איין מדה צו דער אנדערער. נאר אזוי ווי א מענטש פרייט זיך מיט דער הצלחה פון זיינע מעשים און טרויערט ווען ער פאלט דורך, אזוי ווערט די זאך געזאגט אויפן אויבערשטן דרך משל, כדי די צוהערער זאלן פארשטיין.
און דער טעם איז פשוט: שמחה אדער טרויער מיינט אז עפעס אין מיר האט זיך געביטן - ביז יעצט בין איך געווען טרויעריג און יעצט בין איך פרייליך, אדער פארקערט. און ביים אויבערשטן איז דאך נישט שייך קיין שום שינוי. יעדער שינוי ווערט געשאפן אין א מתפעל, דאס הייסט צוליב אן אויסערליכן גורם. איך האב נישט געוואוסט א זאך, דו האסט מיר מסביר געווען און יעצט ווייס איך עס. ביים קדוש ברוך הוא איז נישט שייך אז עס זאל צוקומען צו אים א ידיעה דורך א נברא. איך האב זיך נישט געשפירט גוט, ביסטו געקומען און מיר אנגעזאגט א פרייליכע בשורה און מיר משמח געווען - בין איך דאך א מתפעל פון דיר, דו האסט עפעס געפועל'ט אין מיר. ביים קדוש ברוך הוא איז בכלל נישט שייך קיין התפעלות, ס'איז נישטא קיין באשעפעניש וואס פועל'ט אויף אים אדער איז משפיע אויף אים, און דערפאר איז ביי אים נישט שייך קיין שינוי. אויב אזוי זענען "ישמח ה' במעשיו" און "ויתעצב אל לבו" א משל און א מעטאפאר, כדי לסבר את האוזן און צו פארשטיין די זאכן.
און אויב וועסטו פרעגן: עס שטייט דאך "ניחמתי", און עס שטייט "ויתעצב אל לבו"! איז דער תירוץ, אז אזוי טוט מען מסביר זיין פאר אונז, קרוצי חומר, אז דער מעשה איז שלעכט. מען זאגט דיר אז די זאך ברענגט כביכול אן עצב פארן קדוש ברוך הוא, און דאס איז דער וועג אונז צו זאגן אז דער מעשה איז שלעכט - אבער מען מיינט נישט חלילה אין זיין עצמות יתברך, וואס אין אים איז נישט שייך קיין עצב.
וואס איז יא שייך? אזוי ווי מיר זאגן "תנו עוז לאלוקים", אז דער מענטש שאפט כביכול א פאזיטיווע השפעה און גיט אפילו שטארקייט אין דער פמליא של מעלה. מיר האבן שוין גערעדט דערפון עטליכע מאל און מיר האבן דאס אויך געלערנט אינעם נפש החיים: די זאכן זענען געזאגט געווארן בנוגע די ספירות. די ספירות זענען נישט קודשא בריך הוא בעצמותו נאר א כוח וואס איז באשאפן געווארן פון אים, און בנוגע זיי איז שייך צו זאגן אז א מענטש מערט דעם אור אין די ספירות און דערמיט מערט ער דעם שפע, אדער אז ער פארמינערט דעם אור און פארמינערט דערמיט דעם שפע. די ספירות זענען א מציאות וואס דער אויבערשטער האט באשאפן זי זאל ווערן באאיינפלוסט פון אונזערע מעשים, אבער אין קודשא בריך הוא בעצמותו, וואס ער איז דער מקור האור פון אלע ספירות, איז נישט שייך קיין שום שינוי כלל. און דאס איז וואס דער רד"ק זאגט: ווער נישט צומישט, "ישמח ה' במעשיו" איז נישט אין זיין עצמות יתברך, וואס אין אים איז נישטא קיין שינוי, נישט קיין שמחה און נישט קיין עצבון.
דער מלבי"ם ערקלערט: "יהי כבוד ה' לעולם" איז פארבונדן מיט דעם וואס עס איז פריער געזאגט געווארן - "תשלח רוחך יבראון ותחדש פני אדמה", אז עס ווערן דא באשאפן נייע באשעפענישן און מען הייבט ווי אן די וועלט פון דאס ניי. אין דעם וואס די בריאה שטייט שטענדיג אין איר באנייונג, אזוי ווי דער כבוד וואס מען האט געזען בשעת דער בריאה, וועט אויך ישמח ה' במעשיו, דער אויבערשטער וועט זיך פרייען מיט זיינע מעשים.
ווארעם ווען די יחידים - די איינצלנע מענטשן - וואלטן דא געלעבט אן אויפהער, וואלט נישט געווען דערקענט אז דער קדוש ברוך הוא באנייט די בריאה, ווייל דער קיום וואלט אויסגעזען תמידידיג, און כאילו ווער עס איז דא געווען וועט דא בלייבן אויף אייביג. און דערצו, וואלטן די באשעפענישן מורד געווען אינעם אויבערשטן. און אזוי איז טאקע געווען אין די ערשטע דורות: פארוואס האבן זיי געלעבט זיבן הונדערט, אכט הונדערט, ניין הונדערט און טויזנט יאר? ווייל זיי זענען געווען זיכער אז זיי לעבן אויף אייביג און פארלענגערן זייערע טעג, און ממילא איז נישט פאראן קיין סיבה זיך צו יאגן תשובה צו טון. א קינד פון פינף הונדערט יאר - "והנער בן מאה שנה ימות", א הונדערט-יעריגער איז נאך אלץ א קליין אינגל. ביי פינף הונדערט יאר הייבט נח ערשט אן זיין עבודה, און ביז דער עלטער פון פינף הונדערט יאר האט ער נישט געהאט קיין קינדער. אין אזא מציאות יאגט מען זיך נישט תשובה צו טון, און דאס איז געווען די פראבלעם; דעריבער האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט "והיו ימיו מאה ועשרים שנה" - און מען האט פארקירצט זייערע יארן.
זאגט דערפאר דער מלבי"ם: ווען דער מענטש וואלט דא געלעבט אייביג, וואלט נישט געווען דערקענט די התחדשות הבריאה, און דערצו וואלטן די באשעפענישן מזלזל געווען אינעם כבוד שמים און געטראכט אז זיי אליין זענען קדמונים - איך לעב שוין דא פינף טויזנט יאר אליין, און פאר וואס פעלט מיר אויס זיך צו בייגן פאר איינעם? אבער דורך דער מיתה דערקענען אלע זייער באשעפער און מיט דעם גיבן זיי אים כבוד, און דעמאלט פרייט זיך דער אויבערשטער מיט זיינע מעשים. דור הולך ודור בא, און דער מעשה השם בלייבט אייביג עקזיסטירן. דער אויבערשטער פרייט זיך מיט זיינע מעשים דורך דעם וואס עס טוישט זיך כסדר אויף דער וועלט: קיין מענטש מיינט נישט אז ער איז א קדמון און ער שפירט נישט אז ער וועט דא בלייבן אויף אייביג, און פון דעם טוט ער תשובה, און פון דעם איז קלאר פאר יעדן אז די וועלט איז מחודש.
אינעם ספר הכתב והקבלה ברענגט ער בשם דעם רב בעל הפרדס צו ערקלערן דעם פסוק לויט די ווערטער פון חז"ל אין קידושין (דף ל.): דריי שותפים זענען דא אינעם מענטש - זיין פאטער, זיין מוטער און דער קדוש ברוך הוא, און חז"ל האבן שוין געזאגט אז מען האט פארגליכן זייער כבוד צום כבוד המקום. קומט אויס אז דאס אלעס גילט נאר כל זמן דער פאטער און די מוטער לעבן אויף דער וועלט. אבער בשעת תחיית המתים, ווען דער קדוש ברוך הוא באשאפט אלעס פון דאס ניי, פנים חדשות באו לכאן, און די שותפות פונעם פאטער און דער מוטער איז בטל געווארן. ווארעם וואס האבן זיי דען געגעבן? דאס פלייש - און דאס פלייש איז פארפוילט געווארן, און דער גוף איז שוין פארגאנגען אין קבר. זאגט דער קדוש ברוך הוא: יעצט איז דאס מיין ארבעט אליין. און דעמאלט "ונשגב ה' לבדו ביום ההוא" - נאר פאר אים דארפן מיר דאנקען, און נישט פארן פאטער און דער מוטער.
און אויב וועסטו זאגן, עס איז דאך עכ"פ געבליבן דאס עצם הלוז וואס ער האט באקומען פון זיינע עלטערן - אויף דעם זאגט ער אז זי ווערט פאררעכנט ווי נישט פאראן, ווייל זי איז געווארן שטויב און טויג נישט אויף גארנישט, און דער קדוש ברוך הוא באנייט אלעס, און ממילא ווערט אלעס אנגערופן אויף זיין נאמען.
און דאס איז וואס שטייט דא: "תוסף רוחם יגועון ואל עפרם ישובון" - ווען דער מענטש שטארבט אפ און קערט זיך צוריק צו זיין שטויב, און דערנאך ביים זמן פון תחיית המתים "תשלח רוחך יבראון", און דער קדוש ברוך הוא באנייט זיי, דעמאלט "יהי כבוד ה' לעולם" - דעמאלט וועט זיין דערקענט אז די מצוה פון כבוד השם האט קיינמאל נישט אויפגעהערט, ווייל דער כבוד השם איז אויף אייביג, נישט אזוי ווי כיבוד אב ואם וואס איז נאר צייטווייליג און בלויז פאר דער וועלט. דארט האט זיך די חבילה צעטיילט: כבוד השם איז אויף אייביג, און דער כבוד פונעם טאטן און דער מאמען האט זיך שוין געענדיגט און אויפגעהערט אין דעם מאמענט וואס דער מענטש איז נפטר געווארן. און וואס איז די סיבה? "ישמח ה' במעשיו" - אין דעם וואס דער אויבערשטער לאזט אראפ א טל של תחייה, און דאס איז יעצט זיינע אייגענע מעשים און נישט די מעשים פון פאטער און מוטער; עס איז מער נישטא קיין שותפות, נאר דער קדוש ברוך הוא אליין איז דער עושה.
דער הייליגער של"ה איז מדייק: "ישמח ה' במעשיו" ווערט געזאגט אויף לשון עתיד, ווייל דערווייל איז די וועלט נאך נישט גאנץ אין איר גוטסקייט, און ערשט אין דער צוקונפט וועט זיך דער אויבערשטער פרייען מיט זיינע מעשים. און דער של"ה זאגט: "ישמח" איז די אותיות פון "משיח". ווען וועט זיך דער אויבערשטער פרייען מיט זיינע מעשים? ווען די וועלט וועט זיין פארראכטן, ווען משיח וועט קומען - דעמאלט וועט באמת זיין א סיבה פאר אן אמת'ע שמחה.
דער סוף פונעם קאפיטל לערנט אונז דעם סוד פון התחדשות. "תסתיר פניך יבהלון" - אונזער גאנצער קיום ווענדט זיך אין זיין ליכטיגן פנים, און ווען דאס ווערט איינגעזאמלט שטארבט דער מענטש און קערט זיך צוריק צו זיין שטויב, און אין דער זעלבער גסיסה אליין איז פאראן "תוסף רוחם", א תוספת רוח און השגה פאר דער פטירה. "תשלח רוחך יבראון" - אויף תחיית המתים, וואס וועט זיין בדרך נס ופלא, און פאר די וואס זענען זוכה דערצו בזכות די תרי"ג מצוות וואס האבן באלעבט זייערע אברים; און לויטן צווייטן פירוש - אויף דעם חילוף הדורות, אז די כללים בלייבן און די פרטים גייען אוועק. און פון דער דאזיגער התחדשות קומט "יהי כבוד ה' לעולם ישמח ה' במעשיו": די שמחה איז נישט אין זיין עצמות יתברך, וואו עס איז נישטא קיין שום שינוי, נאר זי איז אן אויסדרוק צו דעם וואס די בריאה שטייט שטענדיג אין איר באנייונג און אז די באשעפענישן דערקענען זייער באשעפער. און לעתיד לבוא, ווען די רשעים וועלן אונטערגיין און די וועלט וועט פארראכטן ווערן, וועט מקוים ווערן במלואו "ישמח" - די אותיות פון משיח.