אין דעם דאזיגן חלק פון מזמור ק"ג קומען מיר אן צום סיום פונעם קאפיטל. דוד המלך גייט אריבער פונעם חסד וואס דער אויבערשטער טוט מיטן איינציקן מענטש, צום חסד וואס ווערט אפגעהיט פאר זיינע קינדער נאך אים, און פון דארט צו דער הנהגה פון הקדוש ברוך הוא אין אלע עולמות: עולם המלאכים, עולם הגלגלים און דער עולם השפל. ענדע רעדע קערט זיך דער מזמור צוריק צו זיין פתיחה פונקט - "ברכי נפשי את ה'" - ווייל דעם מענטשנ'ס נפש נעמט דאך ארום אלעס, און זי איז די וואס לויבט און בענטשט קעגן דער גאנצער בריאה.
וְחֶסֶד יְהֹוָה מֵעוֹלָם וְעַד עוֹלָם עַל יְרֵאָיו וְצִדְקָתוֹ לִבְנֵי בָנִים׃ - און דער חסד פונעם אויבערשטן איז פון דער אייביקייט ביז דער אייביקייט אויף זיינע יראים, און זיין צדקה בלייבט פאר קינדס-קינדער.
דער רד"ק זאגט: כאטש דער גוף פונעם מענטש פארגייט, הערט אבער חסד ה' נישט אויף. אויב מען טייטשט דעם פסוק אויפן שכר פון עולם הבא, קומט אויס אז ס'שטייט דא: וויסן זאלסטו, אפילו נאכדעם וואס דער גוף גייט פאר, וועט חסד ה' ווייטער באגלייטן דעם מענטש אויך אויף יענער וועלט. ווייל די נשמה ווערט דאך נישט אפגעשניטן, די נשמה בלייבט אייביק עקזיסטירן. "מעולם ועד עולם" - לעולמי עולמים, חסד ה' הערט קיינמאל נישט אויף.
פארוואס נוצט דער פסוק דעם לשון פון חסד? ווייל ער דערמאנט דא "יראיו". א מענטש וואס טוט א זאך פון ליבשאפט - קומט אים דער שכר בדין. אבער דער וואס האט געטון צוליב יראה, דאס וואס הקדוש ברוך הוא גיט אים שכר איז א חסד. דא רעדט מען פון יראים, נישט פון אוהבים, אין א נידעריקערער מדרגה, דערפאר איז דער שכר וואס זיי באקומען בבחינת חסד. דער חסד, זאגט דער רד"ק, איז דער יתרון הטובה: דער אויבערשטער טוט מיט זיי מער גוטס וויפיל עס קומט זיי באמת.
מיר האבן שוין איין מאל מסביר געווען, אז אויב מיר וואלטן זיך פארטראכט און פארטיפט דערין, איז עבודה מיראה א גרויסער בזיון. זאגט הרב דעסלער: וואס מיינט דאס צו דינען פון מורא? ס'איז פונקט ווי דער מענטש וואלט געזאגט צום אויבערשטן - דער אמת איז, רבונו של עולם, איך וואלט דיך נישט געדינט, איך וואלט נישט מקיים געווען קיין איין מצוה, נאר דיין רעוואלווער שטייט קעגן מיין שלייף, בין איך געצוואונגען צו טון. נאר וואס דען, וויבאלד מיר זענען קרוצי חומר, פון שטויב און ערד געשאפן, און וויבאלד "הוא ידע יצרנו", און מיר זענען אנגעפילט מיט נסיונות און שוועריקייטן, ווערט אפילו עבודת ה' מיראה אויך פאררעכנט פאר א דערגרייכונג. דער עיקר איז מיר זאלן דינען דעם אויבערשטן, מיט א שטרעבונג אנצוקומען צו אהבה. אבער דאס אליין וואס מען דינט דעם אויבערשטן בלויז פון פחד, זאגט כביכול אז ווען נישט דאס וואלט איך מזלזל געווען אין זיינע מצוות. וויפיל שכר קומט זיך אויף דעם? גאר ווייניג. און דאס וואס דער אויבערשטער גיט אונז א פולן שכר אויך אויף אן עבודה פון יראה - דאס איז "חסד ה' מעולם ועד עולם על יראיו". דער אויבערשטער גיט דיר פיל מער וויפיל ס'קומט דיר, וויבאלד דו ביסט בגדר ירא, און ווער ס'איז א ירא איז נאך נישט אנגעקומען צו דער שלמות פון דער עבודה.
זאגט דער רד"ק: אזוי ווי דער אויבערשטער היט פאר אונז דאס גוטס אויף יענער וועלט, אזוי היט ער פאר אונז דאס גוטס אויף דער וועלט פאר אונזערע קינדער. און דאס מיינט "וצדקתו לבני בנים" - וואס מיר האבן דא געטון גוטס, נעמט הקדוש ברוך הוא און היט עס אפ פאר אונזערע קינדער. אזוי ווי מיר זויגן היינט פון דער עבודה פון אברהם, יצחק און יעקב, און דער אויבערשטער געדענקט פאר די קינדס-קינדער די חסדים פון די אבות. און דאס איז וואס מיר זאגן אין די י"ג מדות: "נוצר חסד לאלפים".
און מען דארף מכוון זיין ביי די י"ג מדות. מיר האבן דאס שוין עטליכע מאל דערמאנט: די גאנצע תועלת פון די י"ג מדות איז נאר ווען מען איז מכוון דערין, און אויף דעם איז געזאגט געווארן אז זיי קערן זיך קיינמאל נישט צוריק ליידיג, ווייל הקדוש ברוך הוא האט געשלאסן מיט זיי א ברית. אבער אויב מען איז נישט מכוון, און מען זאגט סתם "וחטאה ונקה" אן צו לייגן קאפ - איז עס א שרעק. א מענטש זאגט דאס פילע מאל אין די טעג פון סליחות און גיט גארנישט אכט וואס ער רעדט. ענדערש זאלסטו זאגן איין מאל ווי עס דארף צו זיין - און דאס האט כח, און דאס קערט זיך נישט צוריק ליידיג, עס פועל'ט זיין פעולה אין יעדן מצב. מיר האבן דאך געזאגט: נעם איין מאל א ביאור, ס'איז נישט קיין קאמפליצירטע זאך, פארשטיי וואס מיר זאגן, און דעמאלט יעדן מאל ווען דו זאגסט עס, טראכט וואס דו רעדסט. דו קענסט עס נישט זאגן אזוי שנעל ווי דער חזן, מיט דער שנעלקייט פונעם ליכט - זאג עס מיטן קול-שנעלקייט, נידער א שטאפל, זאג עס פאמעליכער, אבער זיי מכוון.
דאס וואס עס שטייט "נֹצֵר חֶסֶד לָאֲלָפִים" דערקלערט מען אויף צוויי אופנים. דער ערשטער: אז דער הקדוש ברוך הוא היט דעם חסד פון אונזערע אבות ביז טויזנטער דורות, אז מיר זויגן נאך אלץ פון זכות אבות און דער אויבערשטער געדענקט אונז די חסדים וואס זיי האבן געטאן. און דער צווייטער: אויף יעדן איינציגן מענטש, אזוי ווי עס שטייט דא "וְצִדְקָתוֹ לִבְנֵי בָנִים" - דער אויבערשטער געדענקט אונז אונזערע זכותים, היט אונזער חסד און אונזערע מעשים טובים אויף טויזנט דורות, און היט דאס פאר אונזערע קינדער נאך אונז. אויך דאס איז פון זיין מדת הרחמים יתברך.
און לכאורה איז דא צו פרעגן: "לִבְנֵי בָנִים" איז משמע נאר ביזן דריטן דור, און דא זאגט מען דאך "נֹצֵר חֶסֶד לָאֲלָפִים", וואס דאס איז אפילו ביז צוויי טויזנט דורות? און אזוי אויך האט משה רבינו געזאגט "לְאֹהֲבָיו וּלְשֹׁמְרֵי מִצְוֺתָיו לְאֶלֶף דּוֹר" - פארוואס טויזנט דורות, מ'האט דאך געזאגט צוויי טויזנט? נאר דאס איז נישט בדוקא. ווען מען זאגט "וְצִדְקָתוֹ לִבְנֵי בָנִים" מיינט מען נישט בלויז אייניקלעך ותו לא, נאר צו די קינדער פון די קינדער עד עולם. און ווען עס שטייט "אֶלֶף דּוֹר", איז די כוונה אויך אויף צוויי טויזנט און אויף דריי טויזנט, און דער פסוק מיינט נישט מגביל צו זיין דווקא אויף טויזנט. אזוי ווי מען זאגט "אפילו באלף לא בטיל" - עס זענען דא זאכן וואס אפילו אין טויזנט זענען זיי נישט בטל, און עס מיינט נישט אז אין טויזנט נישט און אין צוויי טויזנט יא, נאר צו זאגן אז עס ווערט בכלל נישט בטל.
דער רד"ק לייגט צו, אז מען קען טייטשן "וְחֶסֶד ה' מֵעוֹלָם וְעַד עוֹלָם עַל יְרֵאָיו" אויך אויף דער וועלט: נאכדעם וואס דער מענטש שטארבט, וועט דער חסד ה' אלס שכר פאר זיינע מעשים טובים זיין פאר זיינע קינדער נאך אים, און אזוי אויך "וְצִדְקָתוֹ לִבְנֵי בָנִים". לויט דעם רעדט אלעס אויף דער וועלט.
ברענגט דער רד"ק א מדרש שוחר טוב: דער חסד איז מעולם ועד עולם, אבער די צדקה איז ביז דריי דורות, לבני בנים. און וואס איז דער הסבר? חסד איז א לשון פון חסידות - א מענטש וואס טוט מער ווי דאס וואס מען האט אים באפוילן, און דער הקדוש ברוך הוא היט אים דעם חסד פאר זיינע קינדער נאך אים מעולם ועד עולם. צדקה דערקעגן איז וואס מען איז מחוייב צו טאן, עס איז נישט קיין מדת חסידות, און דערפאר שטייט "וְצִדְקָתוֹ לִבְנֵי בָנִים" - ביז דריי דורות. צדקה איז דא כנגד צדיק, און חסד כנגד חסיד. וואס איז דער גדר פון א צדיק? איינער וואס פירט אויס פונקטליך אלעס וואס מען האט אים באפוילן. און דער חסיד איז דער וואס פירט זיך מיט א מדת חסידות און טוט מער פון זיין חיוב. דערפאר איז ביים צדיק - לבני בנים, און ביים חסיד - מעולם ועד עולם.
דערפאר דארף מען שטענדיג לייגן אכט אויף דעם פונקט, וואס ביי פילע זעט מען אזא סארט קלות ראש. זיי זאגן: די במה שאסרה תורה, און כל המחמיר חמור, און דאס איז בכלל נאר פאר מהדרין, און מ'דארף נישט צופיל, און מ'דארף נישט מגזם זיין, און אלע מינים אויסדרוקן פון אזא סארט. אבער מען זאגט דאך אז לויט וויפיל א מענטש איז מחמיר בדקדוק המצוות, צייגט דאס אויף דער טהרת הנפש, און ווער ס'האט א פגומ'דיגע נפש - ציט זיין נפש צו קולות. נורא נוראות! איינער וואס זוכט שטענדיג: איז נישטא דא א שיטה צו מקיל זיין? כ'האב געהערט אז ס'איז דא דעות אין די פוסקים... זיין נפש איז פגום. פארוואס זוכסטו קולות?
צי ווען מען קומט צו א חתונה זאגט מען אויך: מען מוז נישט עסן קיין פלייש, ס'איז גענוג בלויז פיש, מען מוז נישט האבן מער פונעם ערשטן גאנג, ווער צווינגט מיך דען? אדרבה, דארט זאגט מען ברענג נאך און לייג צו, ומזה ומזה אל תנח ידך! אין וואס מען האט ליב זוכט מען צוגאבן - און אין רוחניות דארף א מענטש וויסן זיך צו פירן אויפן זעלבן אופן. מען זאגט נישט אז דאס איז פאסיג פאר יעדן מענטש; אמאל איז עס העכער זיין מדרגה, און אמאל אויב ער וועט טאן זאכן וואס ברענגען אים צו וועלן פורק עול זיין - איז בעסער ער זאל גיין מיט א שטייטן פארשריט. אבער מ'רעדט דא פון דעם צוגאנג: דער צוגאנג וואס זאגט אז מען דארף נישט מחמיר זיין און פארוואס ביסטו מחמיר. אדרבה, מדת חסידות איז א גרויסע און געוואלדיגע מעלה, ווייל דערין איז דער שכר מעולם ועד עולם. בעת דער וואס טוט נאר וואס עס שטייט, איז ער א צדיק - אלעס וואס שטייט פירט ער אויס, אבער קיינמאל נישט מער דערפון, נישט קיין איין גראם מער. און דאס איז נאר ביז דריי דורות, נישט מעולם ועד עולם. פון דעם קען מען זען וויפיל עס פאסט פאר א מענטש צו זוכן און טאן זאכן בהידור און מיט א מדת חסידות, וויפיל זיין האנט גרייכט.
דער מלבי"ם מסביר: קעגן דעם גוף וואס האלט נישט לאנג, עקזיסטירט די נפש אויף אייביג. דער גוף איז צייטווייליג, און די נפש איז אייביג, און דעריבער "וְחֶסֶד ה' מֵעוֹלָם וְעַד עוֹלָם עַל יְרֵאָיו" - נאכדעם וואס א מענטש גייט אוועק פון דער וועלט, באגלייט אים דער חסד אלוקי צום עולם הבא, און דארט וועט ער לעבן אין אן אייביגער נעימות, אזוי ווי עס שטייט "נְעִמוֹת בִּימִינְךָ נֶצַח". און דאס איז מעולם ועד עולם. און אחוץ דעם איז אויך זיין צדקה געהיטן פאר אים דא אויף דער וועלט לבני בנים. און ווער זענען די דאזיגע "בני בנים"? דערויף קומט דער קומענדיגער פסוק.
לְשֹׁמְרֵי בְרִיתוֹ וּלְזֹכְרֵי פִקֻּדָיו לַעֲשׂוֹתָם׃ - פאר די וואס היטן זיין בונד, און פאר די וואס געדענקען זיינע באפעלן זיי צו טאן.
דער רד"ק ערקלערט: אויב די קינדער היטן זיין ברית און געדענקען זיינע פקודים - דאָס הייסט זיינע מצוות, וואָס ער איז מפקיד אין אונדזערע הענט - מען געדענקט זיי מיטן מויל און מען לערנט זיי כדי זיי צו טאָן. וואָראום דער גאַנצער עניין פון לערנען איז על מנת לעשות. אויב "זוכרי פיקודיו" באַדייט נאָר אַז ער דערמאָנט מיטן מויל אַז עס איז פאַראַן אַזאַ און אַזאַ מצוה, אָבער בפועל טוט ער עס נישט, איז דאָס נישט פיל ווערט. און אפילו אויב עס זענען דאָ היינט מצוות וואָס מיר קענען נישט מקיים זיין, איז אונדזער רצון און שטרעבונג יאָ צו טאָן: דער וואָס לערנט מסכת זבחים שטרעבט ווען ער וועט שוין זוכה זיין מקריב צו זיין אַ קרבן, ווען ער וועט זוכה זיין מקיים צו זיין די מצוות וואָס מיר האָבן נישט קיין מעגלעכקייט צו מקיים זיין. שטענדיק איז די שטרעבונג "לעשותם".
און דאָס וואָס עס ווערט דאָ געזאָגט אַז דער הקדוש ברוך הוא געדענקט דעם חסד פון די אבות אויף די קינדער - מיינט דאָס אַז ווען די קינדער זענען הגונים, נעמען זיי זייער שכר און דעם שכר פון זייערע אבות, ווי עס שטייט אין דער תורה "ועושה חסד לאלפים לאוהביי ולשומרי מצוותיי". און אפילו זיי זענען נישט גוט, טוט דער הקדוש ברוך הוא גוטס מיט די קינדער בזכות די אבות, ווי עס שטייט "וזכרתי להם ברית ראשונים", כאָטש מצד זיך זענען זיי נישט הגונים.
דער אבן עזרא שרייבט: "שומרי בריתו" זענען די יראים, און "זוכרי פיקודיו לעשותם" זענען די אוהבים. שומרי בריתו - ער היט וואָס עס איז געזאָגט געוואָרן אין ברית, וואָס שטייט אין דער תורה. אָבער "זוכרי פיקודיו לעשותם" זענען די ביי וועמען זיינע מצוות זענען שטענדיק פאַר זייערע אויגן, זיי פאַרגעסן נישט קיין איין רגע, און דאָס איז שוין די מדרגה פון אהבה.
מען זאָגט שטענדיק: אַ מענטש וואָס זוכט נישט ווי פטור צו ווערן, וואָס זאָגט נישט "זאָג מיר וואָס איז מיין חוב און איך וועל עס טאָן, לאָמיר שוין פאַרענדיקן דערמיט", נאָר ער פרעגט באמת וואָס איז דער אינעווייניקסטער רצון, מיט וואָס וועל איך מאַכן אַ נחת רוח פאַרן השי"ת - דאָס איז די אמת'ע און הייליקע שטרעבונג. אָבער אַ מענטש וואָס זאָגט "זאָג מיר בלויז וואָס איך בין מחויב, וואָס איז דער מינימום", באַציט זיך צום הקדוש ברוך הוא און צו זיין עבודה ווי צו אַן עבודה פון אַן עבד, ווי צו אַ זאַך וואָס מען וויל נאָר פאַרענדיקן. אַ מענטש דאַרף וויסן אַז די מצוות דאַרפן זיין אַזוי אַז ער זוכט ווי זיי צו טאָן בשלמות, און ער זאָל נישט זוכן קיין קולות. עס זענען פאַראַן אַזעלכע וואָס זוכן די גאַנצע צייט: איז נישטאָ עמעצער וואָס איז מקיל? איז נישטאָ דאָ אַ דעה אויף וועלכער מען קען זיך פאַרלאָזן? "וכל העם רואים את הקולות". ניין, ר' איד - זאָג וואָס איז דער רצון ה', וואָס דער הקדוש ברוך הוא וויל, און לויט דעם טו די זאַכן אויף אַ ריכטיקן און גאַנצן אופן, אָן צו פאַרמינערן פון די מצוות. דאָס, זאָגט דער אבן עזרא, איז אין גדר פון זיינע אוהבים: "זוכרי פיקודיו לעשותם" - זיי געדענקען שטענדיק די מצוות ה', זיינע פקודים זענען פאַר זיי, אַז ביי יעדער געלעגנהייט זאָל ער זוכה זיין און מקיים זיין נאָך אַ מצוה.
דער רד"ק ברענגט בשם מדרש שוחר טוב: רבי תנחומא האָט געזאָגט, אַ משל צו אַן אלמנה וואָס האָט געהאַט אַ זון. די גאַנצע צייט וואָס איר זון האָט נישט חתונה געהאַט, האָט ער זיך גענייטיקט אין איר - מאַמע זאָל אָנברייטן, מאַמע זאָל קאָכן, מאַמע זאָל וואַשן, מאַמע זאָל אַלץ טאָן. ווי נאָר ער האָט חתונה געהאַט, האָט אים זיין מאַמע געזאָגט: "ידענא אנא דלית את נזקק לי כמא דהוית לקדמאי" - איך ווייס אַז דו דאַרפסט מיך שוין נישט ווי פריער, דו ביסט שוין פאַרהייראַט און האָסט אַ ווייב וואָס וועט זיך זאָרגן פאַר דיר, "אלא הוי דכיר לי" - נאָר געדענק מיך.
אַזוי אויך, די גאַנצע צייט וואָס כלל ישראל זענען געווען אין מדבר, איז דער מן געפאַלן פאַר זיי און די באר איז אַרויפגעקומען פאַר זיי, און זיי האָבן געקענט זיין שומרי התורה און האָרעווען אין איר - "לשומרי בריתו". וואָראום מען האָט דאָך נישט געגעבן די תורה נאָר פאַר די אוכלי המן: מען דאַרף זיך נישט פּלאָגן מיט קיין שום מלאכה, דעם גאַנצן טאָג גייט מען אין בית מדרש פון משה רבינו, מען זיצט און מען לערנט תורה. אָבער ווען מען קומט אָן קיין ארץ ישראל און יעדער איינער זיצט אונטער זיין וויינשטאָק און זיין פייגנבוים, און יעדער איינער דאַרף אַרויסגיין צו דער שווערער אַרבעט פונעם טאָג און זאָרגן פאַר פרנסה - דאַן איז "ולזוכרי פיקודיו לעשותם". זאָגט דער הקדוש ברוך הוא אַזוי ווי די ווערטער פון יענער מוטער: "הוי דכיר לי" - געדענק מיך, און פאַרנאַכלעסיק נישט די תורה און די מצוות אפילו ווען דו ביסט פאַרנומען מיט דיין טעגלעכער פּלאָג.
יְהֹוָה בַּשָּׁמַיִם הֵכִין כִּסְאוֹ וּמַלְכוּתוֹ בַּכֹּל מָשָׁלָה׃ - ה' האָט אין הימל צוגעגרייט זיין כסא, און זיין מלכות הערשט איבער אַלץ.
זאָגט דער רד"ק: ווי אַ מלך וואָס זיצט אויפן כסא, און דער כסא איז הויך איבער אַלץ, אַזוי איז די בחינה פון די הימלען - די הימלען זענען כביכול דער כסא פונעם הקדוש ברוך הוא, און אַלץ, די ערד און דער הימל, איז אונטער אים און אין זיין רשות. און דאָס איז "ומלכותו בכל משלה": די אויגן פון ה' קוקן אויף דער גאַנצער ערד, און אַלץ איז געשטעלט אונטער זיין הנהגה און השגחה. און היות אַז אַלץ זענען זיינע מעשים און אַלץ איז אונטער זיין ממשלה, דעריבער דאַרפן אַלע בענטשן דעם אייבערשטן. און דערפאַר פירט דער פסוק אויס "ברכו ה' מלאכיו גיבורי כוח עושי דברו לשמוע בקול דברו" - מען הייבט אָן ביי די עליונים און מען ענדיקט ביי די תחתונים, וואָראום ה' האָט אין הימל צוגעגרייט זיין כסא און דער כסא איז הויך איבער אַלץ, און אפילו העכער פון די הימלען, און עס קומט אויס אַז הימל און ערד זענען אונטערוואָרפן אונטער זיין ממשלה, און ממילא דאַרפן אַלע אים לויבן און רימען.
און אויך דא ברענגט דער רד"ק א מדרש שוחר טוב. רבי ברכיה האט געזאגט: דו געפינסט פיר "גבתנין" אויף דער וועלט - פיר שטאלצע באשעפענישן, דאס הייסט בעלי כבוד: דער לייב, דער אקס, דער נשר און דער מענטש. צווישן די חיות איז נישטא קיין גרעסערער גאוותן פונעם לייב, וואס ער בארימט זיך און הייבט זיך איבער אלע חיות; דער לייב אנטלויפט נישט פאר קיין שום אנדער בעל חי, נאר ער אטאקירט, דער לייב איז דער קעניג. צווישן די בהמות איז נישטא קיין גרעסערער גאוותן פונעם אקס, "ורב תבואות בכוח שור", דער אקס פארמאגט די גרעסטע קראפט, און נישט אומזיסט דינען די אינדיאנער די קו, וואס זי איז דער בעל חי מיט דער גרעסטער מאכט. ביי די פייגלעך איז נישטא קיין גרעסערער גאוותן פונעם נשר, וואס הייבט זיך העכער אלעמען. און ווער איז דער גאוותן איבער אלעמען? דער מענטש, וואס הערשט איבער אלע, "כל שתה תחת רגליו". מיר האבן קיינמאל נישט געזען א לייב וואס נעמט א מענטש אין געפענגעניש, אבער מיר האבן געזען אסאך לייבן וואס מענטשן האבן געפאנגען, און אזוי אויך דער אקס און דער נשר - אלע זענען זיי אונטערווארפן אונטער דעם מענטש, ווי ס'שטייט "ורדו בדגת הים ובעוף השמים", א לשון פון רדייה און ממשלה.
וואס האט דער הייליגער באשעפער געטאן? ער האט אוועקגעשטעלט די פיר גאוותנים ביים כיסא הכבוד: ער האט קובע געווען אין זיין כסא די דמות פון אן אקס, די דמות פון א לייב, די דמות פון א נשר און די דמות פון א מענטש, און דער אויבערשטער זיצט אויפן כסא - העכער אלעמען, ווי ס'שטייט "כי גאה גאה". און נישט אין דעם זין פון שטאלצירן און פארשעמען יענעם, נאר אין דעם זין פון זיין דער העכסטער איבער יעדן איינעם. און דאס איז וואס דער תרגום טייטשט אויף "כי גאה גאה": "ארי אתגאה על כל גוותניא" - ער איז העכער און דערהויבן איבער אלע בעלי כוח און בעלי שררה. און דאס איז דער טייטש פון "ומלכותו בכל משלה".
דער מלבי"ם ערקלערט: "ה' בשמים הכין כיסאו" - דעם כסא, דאס הייסט די הנהגה, האט ער כביכול אנגעגרייט אין הימל, ווייל די פיררונג פון דער וועלט גייט לויט די געזעצן פון טבע, און די געזעצן פון טבע זענען איינגעקריצט געווארן אין הימל. און פונדעסטוועגן "ומלכותו בכל משלה" - דער אויבערשטער פירט אויך אן השגחה'דיגע הנהגה. די חוקי הטבע זענען פעסטגעשטעלט, אבער "מלכותו בכל משלה" מיינט אז דער באשעפער מיט זיין רצון קען אין איין רגע ענדערן און איבערקערן די סדרים פון טבע. זיין קעניגרייך הערשט איבער אלעם, צו פירן יעדער איינציגער זאך לויט ווי ס'פעלט זיך אויס אין יענעם מאמענט. אויב ס'איז יעצט נויטיג צו שפאלטן דעם ים - שפאלט זיך דער ים; אויב ס'איז נויטיג אראפצוברינגען דעם מן - ברענגט דער אויבערשטער אראפ מן. דאס הייסט, לויט די ענינים פון שכר ועונש הערשט דער הייליגער באשעפער אויך איבער יענע זאכן וואס זעען לכאורה אויס ווי זיי פירן זיך אויף א נאטירלעכן, פעסטן אופן - און מ'זאגט דיר אז זיי זענען בכלל נישט קבוע, נאר אלעס איז פון השי"ת. כאטש ער האט אנגעגרייט אין הימל די נאטירלעכע קבועה'דיגע מלכות, דאך הערשט זיין מלכות איבער אלעם צו ענדערן אלעס אין יעדן געגעבענעם מאמענט, לויטן באדארף פון דער זאך, צו געבן שכר אדער עונש וכדומה.
בָּרְכוּ יְהֹוָה מַלְאָכָיו גִּבֹּרֵי כֹחַ עֹשֵׂי דְבָרוֹ לִשְׁמֹעַ בְּקוֹל דְּבָרוֹ׃ - לויבט דעם אויבערשטן, זיינע מלאכים, די גבורי כח וואס טוען זיין ווארט, צו הערן צום קול פון זיין רייד.
זאגט דער רד"ק: די מלאכים זענען די העכסטע אין מדרגה איבער אלע באשעפענישן, און פון זייער כוח קומט די באוועגונג פון די גלגלים און די שטערנס. (מיר האבן שוין פריער ערקלערט אז די גלגלים - די קדמונים האבן געהאלטן אז ס'איז פאראן א ממשות'דיגער ראד אין הימל, און די לבנה מיט דער זון דרייען זיך כביכול אין דעם ראד.) און דעריבער שטייט "גיבורי כוח עושי דברו", ווייל מיטן באפעל פונעם אויבערשטן און מיט זיין אנווייזונג פירן זיי אויס זייער פעולה, און דערפאר ווערן זיי אנגערופן "עושי דברו". "לשמוע בקול דברו" - זיי טוען תמיד וואס ער הייסט זיי, און זיי זענען אלעמאל גרייט, זאגט דער רד"ק, צו הערן וואס ער וועט זיי אנווייזן אין יעדער צייט.
זאגט דער אבן עזרא, אז דורך זיי קומען אויך די גזירות וואס קומען אראפ פונעם הימל: אזוי ווי א מלאך ה' האט געשלאגן אין מחנה סנחריב, און אזוי ווי ס'שטייט ביי משה "וישלח מלאך", און ווי ס'שטייט אין ישעיה "ומלאך פניו הושיעם". "גיבורי כוח" - אז קיין שום כוח און קיין שום באשעפעניש קען נישט ביישטיין פאר זיי. און אויב דו וועסט פרעגן, האט דען יעקב נישט מנצח געווען דעם מלאך? זאגט דערויף דער רד"ק, אז דער מלאך איז דארט געווען א שליח מצווה, ער איז געקומען אויפן באפעל פונעם אויבערשטן, און ממילא איז דארט אויך געווען א באפעל אז יעקב זאל אים בייקומען.
וואס מיינט "לשמוע בקול דברו"? ערקלערט דער רד"ק: ווען א מענטש טוט די מצוות פונעם אויבערשטן, האפט ער אויף שכר, וואס דאך "נאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך". אבער ביי מלאכים איז נישטא קיין שכר. וואס איז דען זייער האפענונג, וואס איז זייער שכר, און וואס איז זייער תענוג? זאגט דער רד"ק: זייער שכר און זייער תענוג און זייער פראכט איז "לשמוע בקול דברו", און אין דעם ליגט זייער גאנצער לויב. וואס איז דער לויב פון א מלאך? אז מ'זאל זאגן אויף אים אז ער הערט אויפן קול פונעם אויבערשטן - און דאס איז דער גרעסטער לויב. און אזוי ווי מיר האבן פריער גערעדט, אז דער גרעסטער לויב וואס א מענטש קען דערגרייכן איז צו זיין אין דער בחינה פון אן עבד ה'. וואס איז אן עבד? איך פארמאג גארנישט פון זיך אליין, אלעס איז השי"ת. דער חשוב'סטער טיטל וואס א ילוד אשה האט זוכה געווען: "זכרו תורת משה עבדי", "ויהי מות משה עבד ה'" - ס'איז נישטא קיין חשוב'ערער טיטל פון דעם. אזוי אויך ביי די מלאכים, דער גרעסטער כבוד-טיטל איז "לשמוע בקול דברו".
דער רד"ק ברענגט ווייטער פונעם מדרש שוחר טוב: "ברכו ה' מלאכיו" - אויב דער פסוק רעדט פון די עליונים, שטייט דאך שוין "ברכו ה' כל צבאיו". פארוואס האט ער געדאפלט? נאר ער רעדט נישט נאר פון די תחתונים; "מלאכיו" מיינט נישט די מלאכי מרום, נאר בני אדם. און פון וואנעט ווייסט מען אז תחתונים ווערן אנגערופן מלאכים? ווייל עס שטייט "וישלח מלאך ויוציאנו ממצרים", און איז ער דען געווען א מלאך? דאס איז דאך געווען משה! פון דא לערנט מען אויס אז נביאים ווערן אנגערופן מלאכים. און אזוי זאגט דער פסוק "ויאמר חגי מלאך ה'". רבי יהודה ברבי סימון זאגט: "ויעל מלאך ה' מן הגלגל" - דאס איז פינחס. און די רבנן ברענגען נאך א מקור: "ומראהו כמראה מלאך האלוהים נורא מאוד". מוזסטו לערנען אז נביאים ווערן אנגערופן מלאכים.
און נביאים ווערן אנגערופן מלאכים אויך צוליב דעם עצם וואס זיי זענען שליחים בדבר ה', וואס א מלאך איז דאך א שליח, מלשון עושה מלאכתו. אמאל רעדט מען פון עכטע מלאכים, ווי רש"י זאגט אויף "וישלח יעקב מלאכים" - מלאכים ממש; און אמאל פון שליחים, אזוי ווי משה רבנו האט געשיקט מלאכים צום מלך אדום. אבער ביי נביאים ווערן זיי אנגערופן מלאכים אויך ווייל זיי זענען ענליך צו מלאכים און הייליג ווי מלאכים.
שטעלט זיך דער מדרש אויף א שוועריקייט אינעם סדר פונעם פסוק: "עושי דברו לשמוע בקול דברו" - עס וואלט דאך געדארפט שטיין פריער שומעי דברו און ערשט דערנאך עושי, ווייל קודם הערט מען און ערשט דערנאך טוט מען. נאר צו וועמען רעדט דער פסוק? צו כלל ישראל וואס זענען געשטאנען ביי הר סיני און האבן מקדים געווען עשייה צו שמיעה: "מי גילה רז זה לבניי?" - א סוד וואס מלאכים באנוצן זיך דערמיט, וואס אויף זיי שטייט פריער "עושי דברו" און ערשט דערנאך "לשמוע בקול דברו".
קודם טו איך, און דערנאך וועל איך הערן, איך וועל פרובירן צו פארשטיין און פארטיפן - אבער קודם כל טו איך. דער כופר אבער זאגט פונקט פארקערט: אויב איך פארשטיי נישט, טו איך נישט; קודם זיי מיר מסביר אז מיין שכל זאל עס אננעמען, פארוואס איז דאס גוט און וואס גיבן מיר די תפילין, און וויאזוי העלפט דאס און פארוואס בין איך מחויב. און דערווייל לערנט ער, ער קומט אן צו די זיבעציג יאר, און אפשר וועט ער יא צוקומען צו מסקנות און אפשר נישט, אדער ער וועט שוין גיין פריער פון דער וועלט. נישט אזוי איז ביי אידן: נעשה ונשמע. דער אויבערשטער האט געזאגט - טו איך. און דאס פטר'ט מיך נישט פון זיך פארטיפן, עס איז פאראן דערנאך דער "נשמע": איך וועל זיך מתבונן זיין, איך וועל לערנען די זאכן ביז איך וועל זיי אינגאנצן פארשטיין. אבער קיינמאל וועל איך נישט תולה זיין די עשייה אין דער שמיעה. קודם כל טוט מען, און ערשט דערנאך הערט מען וואס איז דער טעם, וואס זענען די סברות און וואס איז דער שכל הינטער יעדע מצווה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ענדיגט דוד זיינע ווערטער און דערמאנט די הנהגה פונעם אויבערשטן אין דריי עולמות. דאס ערשטע איז די ברכה און דער שפע וואס דער אויבערשטער שפעט אינעם עולם המלאכים, און דעריבער "ברכו ה' מלאכיו". מלאכים ווערן אזוי אנגערופן ווייל זיי שטייען אין דער מלאכת ה', גרייט אויף זיין שליחות, צו גיין און טון פעולות און אפילו איבערצודרייען די סדרי הטבע: אויב מען דארף "שמש בגבעון דום וירח בעמק איילון", אדער אבני אלגביש וואס פאלן אראפ פון הימל, און נאך אזעלכע פעולות - פאר דעם זענען פאראן די מלאכים, און זיי זענען העכער פונעם כסא.
די הנהגה פונעם כסא איז עולם הבריאה, די הנהגה פון דער מערכת, די קבועה'דיגע הנהגה. און עס איז פאראן א הנהגה וואס איז העכער פונעם כסא, און דאס איז די בחינה פון מלאכים - "שרפים עומדים ממעל לו": ער זעט דעם אויבערשטן זיצן אויפן כסא און שרפים שטייען העכער אים. די בחינה פון שרפים איז די הנהגה וואס איז העכער פון דער נאטירלעכער, סטאנדארטער און קבועה'דיגער הנהגה, וואס מען רופט הנהגת המערכת. זיי זענען העכער פונעם כסא, און זיי האבן נישט קיין קבועה'דיגע חוקים און קיין קבועה'דיגע עבודה, ווייל דער קדוש ברוך הוא פירט דאך נישט די ניסימ'דיגע הנהגה אויף א קבועה'דיגן אופן. און אזוי ווי מען האט שוין עטליכע מאל דערמאנט בשם דעם חזון איש, אז טבע איז דער מערסט כסדר'דיגער רצון פונעם קדוש ברוך הוא. עס איז נישטא קיין חילוק צווישן א נס און טבע, ביידע זענען רצון ה': עס איז פאראן א קבועה'דיגער רצון - דאס איז דער טבע, די הנהגת המערכת; און עס איז פאראן א חד־פעמי'דיגער רצון, אז אין איין מינוט וויל דער קדוש ברוך הוא משדד זיין די מערכות הטבע צוליב סיבות וואס וועקן זיך אויף לויטן ענין. און דעריבער ווערן זיי אנגערופן "מלאכיו", ווייל דער מלאך גייט אויף א שליחות נאר אין באשטימטע, נויטיגע צייטן, און זיי זענען אנגעגרייט ביי אים אויף א שליחות און זענען נישט קבוע.
און פארוואס "גיבורי כוח"? ווייל זיי ברעכן די מערכת מיט גבורה. יעדע זאך וואס דארף ווירקן קעגן דער נאטירלעכער פעולה דארף גבורה. קוקט זיך צו צום מענטשן: פון דער נאטור האט ער ליב רואיגקייט, און ווען ער דארף אויפשטיין און טון א זאך - איז אים שווער, און ער דארף זיך איבערקומען און גיין טון. פון דער נאטור האט ער געוויסע טבעים און מדות, למשל ער איז אביסל א כעסן, און כדי זיך מתגבר צו זיין דערויף מוז ער אנשטרענגען א שטארקן כוח. יעדע פעולה וואס נעמט ארויס פון דער נאטירלעכער פעולה איז א פעולה פון גבורה. און וויבאלד דער תפקיד פון די דאזיגע מלאכים איז משדד צו זיין מערכות הטבע און דורך זיי ברענגט דער אויבערשטער די ניסים, זענען זיי דאך "גיבורי כוח". און נאך זענען זיי "עושי דברו", אז זיי פירן זיך נישט אויף א שטענדיגן אופן, ווייל ניסים קומען דאך נאר לויט א באפעל פונעם אויבערשטן - ווען עס איז פאראן דברו, ווען דער אויבערשטער גיט א באפעל, דעמאלט טוט מען. און דאס איז "לשמוע בקול דברו": זיי הערן צו יענעם דיבור און דעמאלט גייען זיי ארויס צו זייער פעולה.
בָּרְכוּ יְהֹוָה כָּל צְבָאָיו מְשָׁרְתָיו עֹשֵׂי רְצוֹנוֹ׃ - בענטשט דעם אויבערשטן, אלע זיינע צבאות, זיינע דינער וואס טוען זיין רצון.
דער מלבי"ם ביים ביאור המילים ערקלערט דעם חילוק צווישן "מלאכיו" און "משרתיו". א מלאך איז דער וואס גייט אויף א חשוב'ער שליחות - אזוי ווי מען שיקט א מענטש אויף א דיפלאמאטישער שליחות; און אזוי לגבי מלאכים, וואס דער אויבערשטער שיקט זיי צו חשוב'ע ענינים, צו טון וואונדערלעכע זאכן און משדד צו זיין מערכות הטבע. און משרתים זענען די וואס שטייען צו דינען כסדר; מען שיקט זיי נישט אויף באזונדערע שליחות'ן, נאר ער איז דער קבוע'דיגער משרת. און "צבאיו" - ערקלערט דער מלבי"ם - דאס איז דער חיל, און עס גייט ארויף אויף די צבאות פון די כוכבים וואס שטייען אויף זייער משמרת אויף א קבועה'דיגן אופן לויטן רצון ה'.
"ברכו ה' כל צבאיו" - דאס איז דער עולם הגלגלים, די חיל פונעם סיסטעם, די כוכבים און די לבנה און אלעס וואס איז פארבינדן דערמיט, וואס ווערט אנגערופן די מערכת. און זיי ווערן אנגערופן "משרתיו", ווייל א משרת דינט בקביעות, אנדערש ווי א שליח וואס ווערט געשיקט פון צייט צו צייט; און אלע די דאזיגע כוכבים, די זון און די לבנה און די שבעת כוכבי לכת, דינען אויף א שטענדיגן אופן. און זיי זענען "עושי רצונו", אנדערש ווי די מלאכים אויף וועמען עס שטייט "עושי דברו לשמוע בקול דברו" - ווען עס איז פאראן א דיבור: גיי טויש יעצט איבער די סדרי הטבע, גיי מאך א נס. דא ווידעראום רעדט מען פון דער קבועות'דיגער פעולה פון די גרמי השמים, וואס איז א תמידיות'דיגע. דערפאר זענען זיי משרתיו, ווייל א משרת שטייט שטענדיג צו באדינען זיין האר, און זיי זענען עושי רצונו - זיי ווארטן נישט אויף א באפעל, נאר טוען דעם רצון הקדום וואס דער אויבערשטער האט געוואלט ביים באשאפן די וועלט, וואס ער האט זיי אוועקגעשטעלט לעד לעולם, חוק נתן ולא יעבור. דעם תמידיות'דיגן רצון טוען זיי אן אן אויפהער.
בָּרְכוּ יְהֹוָה כָּל מַעֲשָׂיו בְּכָל מְקֹמוֹת מֶמְשַׁלְתּוֹ בָּרְכִי נַפְשִׁי אֶת יְהֹוָה׃ - בענטשט דעם אויבערשטן, אלע זיינע באשאפענישן, אין אלע ערטער פון זיין הערשאפט; בענטש, מיין נפש, דעם אויבערשטן.
זאגט רש"י: "כל מעשיו" - וואס געפינען זיך אין אלע ערטער וואס זיין ממשלה איז דארט. יעדער ארט וואו דער אויבערשטער הערשט, דארט געפינען זיך אלע זיינע מעשים, דאס הייסט די גאנצע וועלט אינגאנצן, די גאנצע מציאות, די גאנצע בריאה.
דער רד"ק ערקלערט: "ברכו ה' כל מעשיו" - דא רעדט מען פון די תחתונים, וואס אלע תחתונים זענען די מעשים פונעם קדוש ברוך הוא און זיין ממשלה איז איבער זיי, און דאס איז "בכל מקומות ממשלתו". און דאס נעמט אריין די ארבעה יסודות און וואס ווערט געשאפן פון זיי: די לעבעדיגע, די פלאנצן און די דוממים - די שטיינער, דער שטויב און די מעטאלן. און דאס וואס ער זאגט "בכל מקומות ממשלתו" - ווייל זיי זענען באשאפן געווארן אונטן און אויבן, אויף דער טרוקעניש, אין די ימען און אין דער לופט, און אלע לויבן דעם אויבערשטן.
און דערנאך זאגט ער "ברכי נפשי את ה'": נאכדעם וואס ער האט גערעדט וועגן די תחתונים און וועגן די יסודות, גייט ער איבער רעדן וועגן דעם וואס איז העכער - אונזער נפש, וואס זי איז העכער פון אלע תחתונים, ווייל דער מענטש מיט זיין שכל הערשט איבער אלע תחתונים, "תמשילהו במעשי ידיך". די תחתונים האבן נישט קיין דעת צו בענטשן און לויבן, נאר דער מענטש איז דער וואס בענטשט און לויבט דעם אויבערשטן, און זיי זענען כביכול די וואס בענטשן. און אזוי ווי עס שטייט "שיח לארץ ותורך ויספרו לך דגי הים" - ווי אזוי דען לויבן די ערד און די ימען דעם אויבערשטן? נאר זעט אז אפילו איוב נוצט דעם דאזיגן לשון: שמועס מיט דער ערד און זי וועט דיך לערנען, עס וועלן דיר דערציילן די פיש פונעם ים. ביז היינט האבן מיר געמיינט אז די פיש שווייגן - "ער שווייגט ווי א פיש", "מילא פיו מים" - און פלוצים ווערט קלאר אז די פיש פונעם ים וועלן דיר דערציילן. נאר דאס ווערט געזאגט אלס א משל: ווען אלע בעלי חיים פירן זיך אויף לויטן רצון ה', זענען זיי ווי זיי לויבן און זינגען און משבח זיין דעם קדוש ברוך הוא מיט זייער אייגענער פעולה.
אזוי ווי מיר האבן געזאגט וועגן דער שמש: ווען יהושע האט איר אפגעשטעלט, האט זי מער נישט געקענט זאגן שירה. און וואס איז די שירה פון דער זון? דאס אליין וואס זי פועל'ט לויט דעם באפעל פונעם קדוש ברוך הוא אין יעדן רגע וואס זי באוועגט זיך, דערמיט לויבט זי כביכול איר באשעפער. און וויבאלד ער האט איר אפגעשטעלט - "שמש בגבעון דום" - האט זי אויפגעהערט פון דער שירה, און מען האט געדארפט עמיצן אנדערש זאל זאגן שבח צום אויבערשטן, און דערפאר "אז ישיר יהושע". קומט אויס אז דער גאנצער דומם, צומח, חי און מדבר לויבן און פארעהרן דעם אויבערשטן מיט זייער מציאות און בריאה אליין. און מען לערנט זיך פון די בעלי חיים: "לך אל נמלה עצל, ראה דרכיה וחכם" - זי לערנט אויס דורך איר פעולה. מען דארף נישט קיין רייד, איר פעולה אליין איז די לערע. און אזוי אויך "יספרו לך דגי הים", און אזוי "שיח לארץ ותורך" - זי וועט דיך אויסלערנען.
און דערפאר זאגט דער רד"ק: דער מזמור הייבט זיך אן מיט "ברכי נפשי" און ענדיגט זיך מיט "ברכי נפשי", ווייל דער מענטש און זיין דערהויבענע נשמה שליסן איין אלעס - מיט זיין חכמה פארשטייט ער די עליונים און ער פארשטייט די תחתונים, און דערפאר איז די נפש די וואס לויבט און דאנקט דעם קדוש ברוך הוא אויף אלעס. און דאס וואס מיר האבן געזאגט אז די תחתונים לויבן, איז נאר בדרך משל; דער וואס לויבט באמת אויף דעם אלעס איז דער מענטש, ווייל אלעס איז דאך באשאפן געווארן צום באברויך פונעם מענטש, און דער מענטש לויבט דעם קדוש ברוך הוא אויף אלע די דאזיגע ענינים.
דער מלבי"ם ערקלערט: "ברכו ה' כל מעשיו" - די כוונה איז אויף די באשעפענישן פונעם עולם השפל, וואס זיי זענען דער גמר המעשה. "בכל מקומות ממשלתו" - אז די ממשלה פונעם קדוש ברוך הוא גרייכט ביזן עולם השפל, פונעם נידעריגסטן טייל אין דער בריאה, עפר מן האדמה, ביז דעם העכסטן ארט, ווייל די טיילן פונעם מענטשנ'ס נרנח"י - נפש, רוח, נשמה, חיה ויחידה - זענען איינגעווארצלט אין אלע ספירות אויבן. און דאס מאכט אז אונזער מעשה דא אונטן זאל האבן אן השפעה אויף אלע עולמות: פון וואס קומט דער כח? ווייל מיר זענען נישט איינגעווארצלט נאר אין א באשטימטער ספירה אדער אין א באשטימטן עולם אליין, נאר אונזער נפש קומט פון גאנץ אבי"ע. אויב מען וויל, איז דאס ווי א סולם וואס האט פארבינדונגען צו אלע עולמות אינאיינעם, און דערפאר קען דער מענטש לויבן און משבח זיין דעם קדוש ברוך הוא אויף אלעס וואס געפינט זיך אין דער בריאה.
דער גוף פונעם מענטש איז כנגד די עולמות התחתונים, אזוי ווי דער טבע פון די אונטערשטע וועלטן וואס זייערע געזעצן זענען קבוע. און די נפש פונעם מענטש איז אזוי ווי דער עולם המלאכים: די מלאכים זענען גבורי כח זיך צו שטארקן איבער דעם טבע, און וואס שטארקט זיך איבער דעם טבע פונעם מענטש, איבער דעם גוף החומרי און איבער זיינע פארוואלקנטע נאטורן? דאס איז די נפש. דער רוחניות'דיגער חלק צוברעכט די סדרי הטבע און באזיגט דעם מגושמ'דיגן ווילן פונעם מענטש, ביז אזא מאס אז א מענטש קען האנדלען קעגן זיין טבע אין גאר ווייטגרייכנדע ענינים, און אפילו מוסר נפש זיין כדי צו ראטעווען מענטשן.
אזוי ווי ביי סרן אלבז בשעתו, וואס אין א מחנה הדרכה האט זיך ארויסגעצויגן די נצרת פונעם רימון, און דער גרויסער שרעק איז געווען אז ער וועט אויפגעריסן ווערן און אסאך וועלן אומקומען. ער האט געקוקט אויף אלע זייטן וואו ער קען ווארפן דעם רימון, און געזען אז אויף יעדן ארט זענען דא מענטשן וואס קענען געשעדיגט ווערן. וואס האט ער געטאן? ער האט געלייגט דעם רימון אויף דער ערד און זיך געלייגט דערויף. ער איז אויפן פלאץ אומגעקומען און אלע איבעריגע זענען געראטעוועט געווארן. ווער איז מסוגל צו טאן אזא העלדישע פעולה, אז א מענטש זאל מוסר נפש זיין צו ראטעווען אנדערע? דאס איז דאך היפך הטבע, ווייל לויטן טבע וויל דער מענטש היטן אויף זיין גוף, ער שרעקט זיך פאר קעלט, ס'איז אים נישט באקוועם די היץ, און ער זוכט באקוועמליכקייט. קומט אויס אז די נפש איז ווי דער עולם המלאכים, וואס זיי צוברעכן די סדרי הטבע און זענען גבורי כח צו שליטן איבער דעם טבע; אויך אינעם מענטש איז פאראן א רוחניות'דיגע נפש פונעם עולם העליון, פון די עולמות המלאכים, וואס איז מסוגל צוברעכן דעם טבע פונעם גוף און צו הערן דעם קול דברו פונעם קדוש ברוך הוא.
און אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, האט דער הקדוש ברוך הוא אריינגעשטעלט אין דער נפש דאס גאנצע מעשה בראשית און אלע עולמות, ביז די נפש איז ביכולת צו לויבן דעם הקדוש ברוך הוא כנגד אלעמען צוזאמען. און דער מלבי"ם שיקט נאכצוקוקן מער באריכות אין זיין ספר "ארצות השלום" דרוש ג'. און מיט דעם האבן מיר געענדיגט קאפיטל ק"ג אין תהילים.
דער סיום פונעם מזמור פירט אונז פונעם פרט צום כלל: חסד ה' אויף זיינע יראים ענדיגט זיך נישט מיטן גוף, נאר באגלייט די אייביקע נפש מעולם ועד עולם, און זיין צדקה היט זיך אויף די קינדער נאך אים - בתנאי אז זיי זענען שומרי בריתו און זוכרי פיקודיו לעשותם, אז די תורה זאל נישט פארגעסן ווערן אויך אין דער צייט פונעם עמל הפרנסה. מיר האבן געלערנט אז דער חסיד, וואס טוט לפנים משורת הדין העכער זיין חיוב, איז זיין שכר מעולם ועד עולם, בעת דער צדיק וואס טוט בלויז דאס וואס ער איז מחויב - איז זיין שכר בלויז פאר בני בנים; און פון דעם זעט מען אז מ'דארף נישט זוכן קיין קולות, נאר דעם רצון ה'. ה' בשמים הכין כיסאו - די קבוע'דיקע נאטירלעכע הנהגה, ומלכותו בכל משלה - דער כח צו ענדערן אלעס אין יעדן רגע. דערפאר רופט דוד די דריי עולמות צו בענטשן: די מלאכים גיבורי הכוח וואס העכערן כסא, וואס פירן אויס דעם נס מיט זיין ווארט; צבאות השמים וואס דינען בקביעות און טוען זיין תמידי'דיקן רצון; און אלע זיינע באשעפענישן אינעם עולם השפל. און צום סוף קערט ער זיך צוריק צו "ברכי נפשי את ה'", ווייל די נפש פונעם מענטש נעמט אריין אין זיך אלע עולמות, און אין איר אליין איז פאראן דער דעת צו לויבן און שיינקען שבח כנגד דער גאנצער בריאה כולה.