הקדמה: רחמי השם אויף זיינע יראים
אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט דוד המלך ווייטער אן אויסצורעכענען די מדה פֿון רחמים פונעם הייליגן באשעפער אויף זיינע באשעפענישן. נאכדעם וואס ער האט באשריבן ווי אזוי דער אויבערשטער האט דערווייטערט פֿון אונז אונזערע זינד, קומט ער מסביר זיין דעם שורש דערפון: דער קדוש ברוך הוא באציט זיך צו אונז ווי א פאטער צו זיינע קינדער, ער ווייסט אונזער יצר, ער קענט אונזער שוואכקייט און די קורצקייט פֿון אונזערע טעג. מיר וועלן גיין לויטן סדר פֿון די פסוקים, ברענגען די ביאורים פונעם מלבי"ם און פונעם רד"ק, און דעם מוסר השכל וואס קומט ארויס דערפון.
כרחם אב על בנים - צוויי סיבות צו רחמים
כְּרַחֵם אָב עַל בָּנִים רִחַם יְהֹוָה עַל יְרֵאָיו׃ - אזוי ווי א פאטער האט רחמנות אויף קינדער, אזוי האט דער אויבערשטער רחמנות אויף די וואס פֿארכטן אים.
זאגט דער רד"ק: עס זענען נישט פאראן קיין גרעסערע רחמים ווי די רחמים פֿון א פאטער אויפן זון. און דער מלבי"ם טייטשט אז די רחמים פֿון א פאטער אויף זיינע קינדער קומען פֿון צוויי מקורות. איינס - די נאטירלעכע נאנטקייט: דאס איז דיין טאטע, און דערפאר האט ער דיך ליב, פונקט ווי מיר האבן ליב אונזערע קינדער אויף א נאטירלעכן אופן. און דאס צווייטע - אז דער פאטער קענט דעם טבע און די מידות פֿון זיינע קינדער, און ממילא איז ער זיי דן לכף זכות. ווען מען פארשטייט אז דאס קינד איז ווייניגער שולדיג, ווייל ער גייט דורך א שווערן נסיון, איז מען מלמד זכות אויף אים.
אמאל האט מען געזאגט פאר א מוטער אז עס איז שווער פאר א מאמע צו זען די חסרונות פֿון אירע קינדער. האט זי געענטפֿערט: איך האלט נישט אז דאס איז ריכטיג; ווען מיינע קינדער וואלטן געהאט חסרונות, וואלט איך זיי זיכער געזען. ברוך השם, די קינדער זענען פֿאלקאם. און אזוי איז עס באמת: די עצם נאנטקייט צו אונזערע קינדער מאכט אז מיר זאלן תמיד זען דעם פאזיטיוון צד אין זיי. מיר זאגן פאר די מלמדים, דערווייטער אים פֿון יענעם קינד, יענער קאליעט אים אפ. עס קען גאר זיין אז דווקא אונזער קינד מאכט קאליע א האלבער כיתה, אבער דאס זעען מיר נישט. מיין קינד איז דאך א גוטע נשמה, נאר די שלעכטע חברים פֿארדארבן אים. עס קען זיין אז אונזער קינד איז דער גאנצער מאטאר פֿון דער מעשה, אבער מיר זעען נישט אזוי די זאכן, ווייל עס איז אונז באקוועם צו זען אונזערע קינדער אין א גוטן צושטאנד. און אויב אונזער קינד איז אין א נישט גוטן מצב, ווארפֿט עס דאך א שיין אויך אויף אונז - אז מיר זענען נישט געווען גענוג גוט און דערפֿאר איז דאס קינד נישט גענוג גוט. דערפֿאר זענען מיר שטענדיג מלמד זכות אויף אונזערע קינדער.
אזוי אויך האט דער קדוש ברוך הוא רחמנות אויף זיינע יראים פֿון ביידע בחינות. איינס, מצד דער נאטירלעכער נאנטקייט וואס אונזער נפש האט צום אויבערשטן, וואס די נפש איז דאך א חלק אלוה ממעל, און דער אויבערשטער האט א נאנטקייט צו אונז. און צווייטנס, וואס דער אויבערשטער איז דאך בוחן כליות ולב און ווייסט אונזער יצר, ער ווייסט ווי שטארק דער גוף, דער שאור שבעיסה און דער יצר הרע זענען די וואס שטערן אונז פֿון גיין אין וועג פֿון השי"ת - און דאס איז נאך א סיבה פאר זיינע רחמים אויף אונז.
פארוואס רחמי האב און נישט רחמי האם
פרעגט דער ספר תהילות מהרי"ץ א קשיא וואס אסאך פרעגן: אין דער טאג-טעגלעכער ווירקלעכקייט זענען דאך די גרעסערע רחמים אויפן קינד די פֿון דער מוטער. דער פאטער וויל אמאל שטראפֿן, און די מוטער זאגט: לאז אים, לאז אים אפ, יעצט איז ער שוין א וואויל קינד. די מאמע איז תמיד די רחמנות'דיגע. מען האט שוין געזאגט בדרך צחות: "כשנכנס אב - ממעטין בשמחה", ווען דער טאטע קומט אריין אין שטוב האבן שוין די קינדער מורא אז ער וועט מאכן סדר. און עס זענען דא מוטערס וואס זאגן: ווארט נאר ביז דער טאטע וועט קומען, וועסטו זען וואס ער וועט דיר טאן - א זאך וואס מען דארף זיך אינגאנצן דערווייטערן דערפון, אז זי איז דער גוטער פאליציאנט און דער טאטע דער שלעכטער פאליציאנט. זיכער איז דאס נישט ריכטיג. אבער עס איז נישטא קיין ספק אז דער טאטע ווארפֿט מער מורא ווי די מאמע. און היינט דערציילט מען שוין א מעשה שהיה, אז א קינד האט גערופן די פאליציי אויף זיינע עלטערן און אריינגעגעבן א קלאגע קעגן זיי מיט דער טענה אז זיי סטראשען אים און אז איין מאל האבן זיי אים נישט געלאזט אריינקומען אין שטוב. השם ירחם.
ערקלערט דער תהילות מהרי"ץ: אמת, פֿרויען זענען רחמניות, און זיי קענען נישט צוקוקן ווי דאס קינד ליידט. נאר אמאל איז דער דאזיגער צער דווקא לטובתו, און דאס איז וואס שטעלט אים אויף די פיס. אויב די מאמע נעמט דאס קינד אויסצורייסן א צאן, דאס קינד שרייט און ס'טוט אים וויי, און די מאמע קען עס נישט צוהערן: לאז אים, לאז אים אפ. אבער דער פאטער זאגט: מען קען גארנישט טאן, מען מוז עס טאן, ווייל איך ווייס וואס פאר א שאדן עס וועט אים זיין אין דער צוקונפֿט און וויפיל ער וועט ליידן. דאס איז זיין טובה, מען זאל ארויסנעמען דעם צאן פֿון וואס ער ליידט אזוי שטארק.
לויט דעם פארטייטשט מען דעם פסוק "ידי נשים רחמניות בישלו ילדיהן": אמאל ברענגען דווקא די גרויסע רחמים פֿון דער מוטער אויפן קינד דערצו אז מען פארלירט דאס קינד. ווען דו וואלסט נישט געווען אזוי איבערגעטריבן רחמנות'דיג, ווען דו וואלסט אים געשטעלט אין פלאץ ווען עס פֿעלט אויס, און נישט נאכגעגעבן יעדער בקשה און זיך נישט געבויגן אונטער זיינע געבעטן - וואלט דאס קינד נישט פארפֿארן אזוי ווייט וואו ער איז פארפֿארן. אסאך מאל דארף מען דווקא שטיין פעסט און זאגן ניין, אפילו ווען פֿאר אונז עלטערן איז דאס זייער שווער. קומט אויס אז די דאזיגע רחמנות קען אמאל אנמאכן א שאדן.
און דאס איז וואס שלמה המלך האט געזאגט: "חושך שבטו שונא בנו, ואוהבו שחרו מוסר". ווער עס האלט צוריק זיין רוט מיינט אז ער איז דער רחמן, אבער ס'איז פונקט פארקערט - דער וואס האט אים באמת ליב איז דער וואס איז אים מקדים מיט מוסר. מוסר מיינט יסורים, אבער אין אונזערע צייטן מיינט דאס נישט יסורים פֿון קלעפ. דאס איז א זאך וואס מען ראט אינגאנצן נישט צו טאן, און ווער עס וויל פארלירן זיינע קינדער שנעל - זאל זיי שלאגן, דאס איז א באוואוסטע סגולה אז מען וועט אים גאר שנעל טרעפֿן אויף די גאסן. שוין פֿון עלטער פֿון פיר אדער פינף יאר דארף מען אויפֿהערן מיט דעם; דאס קינד האט שוין אן אייגענעם כבוד, ער ווערט זייער באליידיגט פֿון קלעפ און געדענקט עס יארן לאנג. אויסער דעם, איז דער היינטיגער דור א דור פֿון מרידה, און ווען מען שלאגט דאס קינד טוט ער דווקא אויף להכעיס פונקט פארקערט, און ס'איז נישטא קיין שום תועלת דערפון. אמאל דארף מען געבן אן עונש, אבער עס זענען פאראן אנדערע עונשים: מען לאזט אים נישט אראפגיין שפילן מיט א חבר, אדער מען לאזט אים נישט שפילן אויפֿן קאמפיוטער אדער מיט זיין שפיל, פאר א באשטימטער צייט. עס זענען פאראן אסאך עונשים אן אנצוקומען צו קלעפ. יעדער דור מיט זיין מוסר, און עס דארף נישט זיין דווקא מיט א שבט און א שטעקן.
וואס האבן מיר געלערנט? אז ווען דער פאטער פירט זיך מיטן זון מיט א שבט, דאס הייסט אויף א וועג וואס איז ווייניגער געשמאק, און שטעלט אים אויף זיין ארט - זאגט אונז שלמה המלך: וויסן זאלסטו, דאס איז דער גרעסטער אוהב זיינע. און דאס איז וואס ס'שטייט דא "כרחם אב על בנים". צי ברענגט דען דער הקדוש ברוך הוא נישט אויף אונז קיין יסורים? אוודאי ברענגט ער. נאר דאס זענען יסורים אזוי ווי א פאטער ברענגט אויף זיינע קינדער, מתוך אהבה, מתוך א מחשבה אז אזוי וועל איך אים פארריכטן און שטעלן אויף זיין ארט. אבער זיך מרחם זיין אויפן קינד און זאגן: איך וועל אים נישט מייסר זיין, און איך וועל אים לאזן טון וואס ער וויל און זיך חוצפה'נען און זיך אויפפירן שלא כראוי, ווייל איך וויל אים נישט טון וויי - דאס זענען "נשים רחמניות", און די דאזיגע האבן געקאכט זייערע קינדער. דער ריכטיגער וועג איז, אז אויב מ'דארף אים שטעלן אויפן פלאץ, שטעלט מען אים. און דאס איז די מדת הרחמים פונעם הקדוש ברוך הוא אויף אונז: ער מייסר'ט אונז ווען ס'איז נויטיג, אבער אוודאי מתוך מידת רחמים - כרחם אב על בנים.
כי הוא ידע יצרנו - ביז ווי ווייט מען לערנט זכות
כִּי הוּא יָדַע יִצְרֵנוּ זָכוּר כִּי עָפָר אֲנָחְנוּ׃ - ווארעם ער ווייסט דאך אונזער יצר, ער געדענקט אז מיר זענען שטויב.
זאגט דער רד"ק: דער פסוק איז א נתינת טעם אויף וואס ס'איז פריער געזאגט געווארן, אז השי"ת האט דערווייטערט פון אונז אונזערע זינד. פארוואס האלט זיך דער הקדוש ברוך הוא מרחם אויף אונז און דערווייטערט פון אונז אונזערע פשעים? "כי הוא ידע יצרנו", אזוי ווי עס שטייט "כי יצר לב האדם רע מנעוריו". דער הקדוש ברוך הוא ווייסט אז אין טבע האט דער מענטש א צי צו חטא, און די תאוות בהמיות זענען איינגעבאקן אין אים - כלשון הרד"ק - און אויב ער וועט נישט זיין א גיבור הכובש את יצרו וועט ער זיך נישט קענען ראטעווען פונעם חטא. און אפילו אזוי, קיין שום מענטש קען זיך נישט אינגאנצן ארויסדרייען פון חטא, און בהכרח וועט ער דורכפאלן איין מאל אדער צוויי מאל, ווייל "אדם אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא". דאס ווייסט דער הקדוש ברוך הוא, און דערפאר דערווייטערט ער פון אונז אונזערע פשעים און פירט זיך מיט אונז במידת הרחמים, כאטש מיר האבן געזינדיגט און פארדארבן, ווייל ער קען דאך אונזער יצר און דאס שווערע געראנגל פונעם מענטש.
נאר מען מוז לייגן קאפ: דאס אלעס איז דווקא ביי א חטא וואס קומט פון תאווה. און ס'איז נישט דער פשט אז דער מענטש וועט אינגאנצן נישט האבן קיין יסורים אדער שטראף דערויף, ווארעם כל האומר הקדוש ברוך הוא ותרן - יתוותרו חייו, און אוודאי מאנט דער הקדוש ברוך הוא אפ פון יעדן מענטש. נאר דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך מיט דעם וואס דער מענטש האט א יצר הרע. אבער דאס איז נאר ווען ער איז דורכגעפאלן מיט אן עבירה מחמת היצר. אויב אבער ער האט עובר געווען אן עבירה להכעיס, אדער בשאט נפש - אוי לו ואוי לנפשו, דא איז דאך נישטא קיין שום לימוד זכות אויף זיינע מעשים, ווארעם דו האסט דאך גארנישט געהאט קיין פיתוי!
ווען רבי ישראל סאלאנטער איז אנגעקומען אין דער שטאט מעמל, וואס איז געווען א פארט-שטאט, זענען דארט געווען אסאך אידן וואס מ'האט זיי געצוואונגען צו ארבעטן אום שבת. און וואס פלעגט זיי רבי ישראל סאלאנטער אויסלערנען - דער זעלבער רבי ישראל סאלאנטער וואס דער בריסקער רב האט געזאגט אויף אים אז ער איז דער גאון שבדור? ער פלעגט זיי לערנען: ווען דו שרייבסט שבת, וואס ס'איז נישט מוכרח שרייב נישט, און שרייב ווי ווייניגער. האסטו א האלבע שעה ליידיג - פארנעם זיך נישט מיט קיין רעטענישן, ס'איז דאך שבת היינט! און אפילו ווען דו מוזט שרייבן, שרייב דעם מינימום, און גאר מיט א שינוי - און מיט דעם ביסטו עובר בלויז אן איסור דרבנן. און אויך ווען זיי האבן געמוזט שלעפן משאות, האט ער זיי געלערנט ווי אזוי מ'קען טון דורך שניים שעשאוה וואס זענען פטור, און מיט פארשידענע אופנים ווי אזוי מען ווערט נישט מחויב מדאורייתא. און ס'איז פארשריבן אז ביסלעכווייז האט ער זיי מצליח געווען צוריקצוברענגען צו שמירת שבת.
אבער ווען א מענטש ענדיגט רייכערן א ציגארעטל אום שבת און ער פארלעשט עס אויך - זאג נאר, פארוואס דען? צום פארלעשן האסטו אויך געהאט א יצר הרע? צו שפילן מיטן שוועבעלע האסטו אויך געהאט א יצר הרע? איז דאס אויך געווען א תאווה? אויף דעם וועט מען אים שוין אלעס צורעכענען! דערפאר דארף דער מענטש פארשטיין: דאס גאנצע וואס ס'איז דא געזאגט געווארן, "הרחיק ממנו את פשעינו" ווייל "הוא ידע יצרנו", דאס איז ווען דער חטא קומט פונעם יצר, וואס דעמאלט איז פאראן א געוויסער לימוד זכות אויפן מענטש - נישט אז מ'מוחלט אים, נאר ס'איז פאראן א לימוד זכות. אבער אויב א מענטש טוט עפעס וואס ער האט דערביי גארנישט קיין תאווה, נאר סתם להכעיס, וועט ער זיכער באצאלן דערויף דעם פולן פרייז, און דעמאלט וועט מען ביי אים איינמאנען אלעס מיט רבית דריבית אויך אויף די איבעריגע עבירות. אויב ער וועט זאגן: איך בין געווען אן אנוס - אט, דו טוסט דאך עבירות אפילו אן קיין אונס! אויב ער וועט זאגן: מיין יצר האט זיך מתגבר געווען אויף מיר - אט, דו האסט דאך געטון עבירות אויך אן דעם וואס דער יצר זאל זיך מתגבר זיין אויף דיר. קומט דאך אויס אז דו ביסט מואס אין די מצוות פונעם אייבערשטן.
און אפילו אויב ס'איז נישט ממש להכעיס, זאגט דאך דער מענטש מיט אזא מעשה: רבונו של עולם, דיינע מצוות אינטערעסירן מיר גארנישט. איך מוז דאך נישט פארלעשן דאס ציגארעטל, און איך פארלעש עס נאר ווייל עס גייט מיר נישט אן וואס דו האסט געהייסן. רוף עס א ביליגער זלזול אין די מצוות השם שלא מתוך תאווה - ווי אזוי עס זאל נאר נישט זיין, איז די זאך פיל הארבער ווי איינער וואס זאגט וואס זאל איך טון אז מיין יצר איז געווען שטערקער פון מיר. אויף א זאך וואס דער יצר האט זיך איבערגעמאנט איז נאך פאראן א לימוד זכות; אבער אויף א זאך וואס ווערט געטאן מתוך זלזול און גלייכגילטיקייט, איז דער מענטש ראוי געשטראפט צו ווערן ווי עס פאסט. ווייל ווען דו וואלסט ווען געוואוסט ווער עס איז דער הקדוש ברוך הוא, און וואס ער טוט פאר דיר אין יעדער צייט און אין יעדן רגע, און וויפיל ער לייגט זיך אריין פאר דיר און ווי גרויס ער איז - וואלסטו דאך נישט געגאנגען און עובר געווען אויף זיין ווארט. נאר וואס דען, ס'איז נישט וויכטיג פארן מענטש; ווארעם ווען ס'איז ווען וויכטיג פאר אים, וואלט ער דאך געזעסן און געלערנט און מעיין געווען כדי צו וויסן. און אמאל איז עס גאר פונקט פארקערט: אויב איך וועל לערנען - וועט עס מיך מחייב זיין, און דערפאר וויל איך נישט לערנען; בעסער צו בלייבן א נאר, ווייל אויב מען ווייסט, מוז מען זיך שוין אזוי אויפפירן.
זכור כי עפר אנחנו
זאגט דער רד"ק אז ס'איז דא דא א כפל לשון: "זָכוּר" איז אזוי ווי "יָדַע". "הוא ידע יצרנו", און דער אייבערשטער געדענקט אז מיר זענען שטויב, און די כוונה איז אז די זאך איז שטענדיג געדענקט פאר אים. און אסאך זאגן אז ווען מיר זאגן דאס אין די סליחות זאל מען נישט זאגן "זְכוֹר כי עפר אנחנו" (אויפן לשון פון א בקשה), נאר "זָכוּר כי עפר אנחנו", ווייל אזוי איז דער לשון פונעם פסוק.
און וואס מיינט "עפר אנחנו"? דער יצר קומט און קליידט זיך אריין אין די עפר-ענינים וואס זענען אין אונז. וואו געפינט זיך דער יצר? אינעם גוף, אינעם גשמיות'דיגן טייל. דער רוחניות'דיגער טייל אין אונז ציט צו רוחניות, די נשמה ציט צו די אויבערשטע וועלטן פון וואו זי איז אויסגעהאקט געווארן, בעת דער יצר הרע קליידט זיך אריין אין די תאוות פונעם גוף און אין די גשמיות'דיגע הנאות. דאס איז די בחינה פון עפרוריות, די גראבע בהמיות'דיגע ערדישקייט ווי די בעלי מוסר דרוקן זיך אויס, אין וואס דער מענטש איז ענליך צו א בהמה וואס איז אינגאנצן פון שטויב. אבער מאידך גיסא האסטו א מעלה וואס איז העכער פונעם שטויב: ס'איז דא אין דיר אויך א דערהויבענער רוחניות'דיגער חלק, די נשמה וואס איז פון דעם חלק פון די מלאכים. און ווען דער מענטש גייט אין דעם דרך פון דער נשמה, זאגט דער רד"ק, זענען זיינע פנים ווי פני אדם; און ווען ער גייט אינעם נידעריגן וועג און גייט נישט אויפן רוחניות'דיגן דרך וואס ווערט פון אים פארלאנגט, זענען זיינע פנים ווי פני אריה און פני שור און פני נשר - בקיצור, א מין בהמה און חיה און פויגל, ודי בזה למשכיל.
פירט דער רד"ק ווייטער אויס און פרעגט: אינעם מענטשנ'ס גוף זענען דא פיר יסודות - ארמ"ע: אש, רוח, מים, עפר. און פארוואס שטייט דווקא "זָכוּר כי עפר אנחנו"? ס'איז דאך מים דער גרעסטער חלק פונעם מענטשנ'ס קערפער, זיבעציג פראצענט פון זיין גוף איז וואסער, און ס'וואלט ענדערש געפאסט צו זאגן זכור כי מים אנחנו. נאר די ביינער פונעם מענטש, וואס זיי זענען די יסודות פונעם גוף, קומען פונעם יסוד העפר, קאלט און טרוקן ווי עפר, און אזוי ווי ס'שטייט "כי עפר אתה ואל עפר תשוב".
און נאך מער: פון וואו זענען מיר באשאפן געווארן? פון עפר. און די אדמה האט געזינדיגט (זינתה), זי איז דאך געווען די ערשטע אויף דער וועלט וואס האט געזינדיגט. און אויב עפעס וואס האט ניטאמאל קיין יצר הרע האט געזינדיגט - משפט אונז נישט צוליב דעם. דער כלי יקר ערקלערט אז אלע חטאים אין דער בריאה האבן זיך אנגעהויבן פונעם חטא פון דער ערד: די אדמה האט געזינדיגט מיט דעם וואס זי האט נישט געטון דעם רצון השם, און זי איז געווען די ערשטע וואס האט געזינדיגט אין דער בריאה. און דער מענטש, פון וואס איז ער באשאפן געווארן? עפר מן האדמה. קומט אויס אז ער איז שוין באשאפן געווארן פגומ'דיג, ער איז באשאפן געווארן מיטן חטא איינגעבאקן אין זיך. דעריבער ברענגט דער כלי יקר אסאך פסוקים וואו עס ווערט דערמאנט כפרה לגבי דער ערד: "ואז תרצה הארץ את שבתותיה" - אז די ערד דארף א ריצוי, "ולארץ לא יכופר לדם אשר שופך בה", ווייל דער חטא און דער קלקול האבן זייער שורש אין דער אדמה. און דערפאר, ווען דער מענטש האט געזינדיגט שטייט "ארורה האדמה בעבורך" - וואס וויל מען פון דער ערד? נאר דער חטא פון אדם הראשון האט געשטאמט פונעם חטא פון דער ערד: וויבאלד ער איז באשאפן געווארן פון א זאך וואס איז שוין מעיקרא געווען פגום און בעל חטא, האט דאס גורם געווען אז ער זאל זיין נענטער צום חטא.
און דער מלבי"ם ערקלערט דא צוויי זאכן וואס דער הקדוש ברוך הוא ווייסט אויף אונז. איינס - ער ווייסט די שנעלקייט פון דער כסדר'דיגער באוועגונג צום חטא, דאס איז די בחינה פונעם יצר הרע וואס יאגט אונז צום זינד פארקערט ווי אונזער לאנגזאמע באוועגונג, ווי מיר האבן ערקלערט אז אונזער דריי איז ווי דער גאנג פון דריי הונדערט פינף און זעכציג טעג. דער יצר באוועגט די נפש פארקערט פון די דרכי השם, און זיין כוח איז אזוי שטארק אז ער באהערשט די כוחות הנפש פונעם מענטש: די תאוות און די רצונות פארקנעכטן די כוחות הנפש. און אונזערע כוחות הנפש, וואס וואלטן געדארפט זיך קעגנשטעלן און נישט האנדלען לויט דער עצה פונעם יצר, ווערן נישט בלויז פארקנעכטעט אונטערן יצר, נאר אינעם קומענדיגן שלב ווערן זיי זיינע אדוואקאטן - אלעס וואס איך גלוסט, קומט דער שכל און פארענטפערט עס, און גיט דערויף א לאגיק און א יסוד.
די צווייטע זאך - דער הקדוש ברוך הוא ווייסט אונזער נאטירליכע פוילקייט, די עצלות פונעם נפש, "כי עפר אנחנו". דער עפר מאכט שווער אויפן נפש, און די נפש קען זיך נישט באוועגן ווי זי וויל ווען זי איז איינגעוויקלט אין עפר וואס איז א גשמיות'דיגע מציאות. דער אויבערשטער ווייסט אונזער שווערקייט, ווייל אפילו דער נאטירליכער מהלך פון מערב קיין מזרח איז דאך א לאנגער מהלך פון דריי הונדערט פינף און זעכציג טעג. קומט אויס אז פון ביידע זייטן איז אונז שווער די עבודת השם: סיי מצד אונזער נאטור, וואס מיר זענען ווי עפר און שטרעבן צו מנוחה, און סיי מצד דעם יצר הרע וואס יאגט אונז צו די עבירות - דארט זוכן מיר נישט קיין מנוחה נאר מיר לויפן. דאס אלעס ווייסט דער אויבערשטער, און "זכור" מיינט אז דאס אלעס איז שטענדיג געדענקט פאר אים.
אנוש כחציר ימיו - די קורצקייט פון די טעג און זייער ליידיגקייט
אֱנוֹשׁ כֶּחָצִיר יָמָיו כְּצִיץ הַשָּׂדֶה כֵּן יָצִיץ׃ - דער מענטש, ווי גראז זענען זיינע טעג, ווי א בלימל פונעם פעלד, אזוי בליט ער.
"אנוש" דאס איז דער מענטש, און זיינע טעג זענען קורץ און גייען שנעל אויס, זאגט דער רד"ק, ווי גראז וואס ווערט שנעל פארטריקנט. ווען זיינע יארן וואלטן געווען לענגער, וואלט ער געהאט די מעגליכקייט צו פארבעסערן זיינע וועגן אויב ער האט געזינדיגט אין זיין יוגנט; אבער יעצט, אפילו אויב ער ווערט עלטער און הייבט אן פארבעסערן זיינע מעשים - וויפיל וועט ער שוין באווייזן? "כציץ השדה כן יציץ" - פונקט ווי א בלימל שפראצט שנעל ארויס און וועלקט גלייך אפ, אזוי איז די מציאות פונעם מענטש. און דאס איז א המשך צו דעם וואס מיר האבן געזאגט: רבונו של עולם, זע אז וויפיל מיר זאלן נאר וועלן פאררעכטן וועט אונז זיין זייער שווער, ווייל די טעג זענען דאך זייער קורץ.
און אויך דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס קומט דא זאגן אז די קורצע טעג פונעם מענטש האלטן אים צוריק פון משיג זיין זיין שלמות, צוליב צוויי סיבות. איינס - "אנוש כחציר ימיו": דאס גראז טריקנט זיך אויס פריער פון אלע געוואקסן, עס איז דאס ערשטע זיך צו פארטריקענען, און אזוי זענען די יארן פונעם מענטש צו קורץ כדי צו קענען דערגרייכן אין זיי שלמות. עס איז גענוג צו קוקן אויף די ערשטע דורות וואס האבן געלעבט הונדערטער יארן, און נח האט הערשט אין עלטער פון פינף הונדערט יאר אנגעהויבן געבוירן קינדער. זיי האבן געלעבט זיבן הונדערט און ניין הונדערט יאר, און מיר לעבן זיבעציג יאר און אויב מיט גבורות אכציג יאר - בלויז צען פראצענט פון זיי. א מענטש האט נישט קיין צייט אנצוקומען קונה צו זיין שלמות.
און דאס צווייטע - "כציץ השדה כן יציץ": פונקט ווי א בלימל האט נישט קיין ממשות, אזוי אויך זענען די יארן פונעם מענטש הבל. מיט וואס גיבט זיך א מענטש אפ אין זיין לעבן? מיט הבל. אויב מען קוקט מיט א רוחניות'דיגן הימלישן בליק, איז רוב באשעפטיגונג פונעם מענטש אין הבל: פארדינען דא, ברענגען פרנסה פון דארט, אזא הנאה און אזא תאווה. וויפיל פונעם מענטשנ'ס לעבן איז געווידמעט צו דערגרייכן זיין שלמות, צו דערגרייכן זיין רוחניות, צו דערגרייכן נצחיות? דאס איז "כציץ השדה כן יציץ" - אז עס איז נישטא אין דעם קיין ממשות אפילו ווען ער לעבט נאר; נישט בלויז אז ער גייט שנעל אויס, נאר אפילו ביי זיין לעבן זענען רוב פון זיינע ענינים און באשעפטיגונגען מיט הבל וריק.
עס ווערט דערציילט אויפן הגאון מווילנא אז איינמאל איז געקומען צו אים א קרוב פון א ווייטע שטאט אים באזוכן. האט אים דער הגר"א געפרעגט וואס ער טוט דא אין ווילנא, האט ער געענטפערט אז אין זיין שטאט האט מען אריינגעבראכן ביי אים אין שטוב און געגנבעט א באדייטנדע סומע געלט, און ער האט פארשטאנען אז די גנבים געפינען זיך אין ווילנא, דעריבער איז ער געקומען אהער פרובירן צוריקבאקומען זיין געלט. האט דער הגר"א געעפנט אויף אים פארוואונדערטע אויגן און געזאגט: איך וואלט נישט געגלייבט אז א מענטש פון מיין משפחה זאל פארשווענדן זיינע טעג צו פארן אין א צווייטע שטאט כדי צו זוכן וואס - געלט? די טייערסטע זאך וואס ער פארמאגט, זיין לעבן, גייט ער און פארשווענדט דערויף? דער הגר"א האט דאס נישט געקענט באנעמען. דו האסט דאך לעבן - און דערפאר גייסטו אהין זוכן וואו דאס געלט איז? דאס געלט קומט און דאס געלט גייט, אבער דיין לעבן אויב עס גייט אוועק - איז פארטיג. עס איז אדורך א טאג וואס דו האסט נישט אויסגענוצט, בלייבט גארנישט דערפון איבער.
קום און זע דעריבער אז די טעג פונעם מענטש, אפילו די טעג וואס ער לעבט, זענען "כציץ השדה כן יציץ": ווי א בלום וואס שפראצט אינעם פעלד וואס האט נישט אין זיך קיין ממשות, מען קען עס נישט עסן און מען האט נישט קיין הנאה דערפון, גראז וואס בליט און מער גארנישט - אזוי דער מענטש, רוב פון זיינע טעג ניצט ער נישט אויס פאר רוחניות'דיגע ענינים. קומט אויס אז די טעג פונעם מענטש מצד זיך אליין, סיי מצד זייער קורצקייט און סיי מצד דעם אינהאלט מיט וואס ער פילט זיי אן, האבן נישט קיין ממשות.
כי רוח עברה בו ואיננו
כִּי רוּחַ עָבְרָה בּוֹ וְאֵינֶנּוּ וְלֹא יַכִּירֶנּוּ עוֹד מְקוֹמוֹ׃ - ווארעם א ווינט איז אדורך איבער אים און ער איז מער נישטא, און זיין פלאץ וועט אים מער נישט דערקענען.
זאָגט דער מלבי"ם: "רוח עברה בו ואיננו" איז כנגד "אנוש כחציר ימיו" - פּונקט ווי דאָס גראָז פאַרוועלקט זיך שנעל, עס גייט דורך אין אים אַ ווינט און טריקנט אים אויס און פאַרטיק, אַזוי איז די מיתה פונעם מענטש שנעל. און "ולא יכירנו עוד מקומו" איז כנגד "כציץ השדה כן יציץ", אַז אפילו בעת ער לעבט נאָך נוצט ער נישט אויס זיינע יאָרן כראוי. וואָרום דאָס גראָז, אויב מען רייסט עס אויס איז דאָ אין דעם אַ תועלת און עס איז דאָ אין דעם עפּעס ממשות; אָבער די פאַרוועלקטע בלום האָט גאָרנישט קיין ממשות. "לא יכירנו מקומו" - עס איז דאָ געווען עפּעס און מען דערקענט עס שוין נישט, וווּ איז עס? פאַרשוואונדן געוואָרן.
און דער רד"ק זאָגט: אַזוי איז דער מענטש. יעצט זעט מען אים, און יעצט זאָגט מען יענער איז געשטאָרבן און ער איז מער נישטאָ. איין רגע עקזיסטירט ער, און אַ רגע דערנאָך איז ער שוין מער נישט צווישן די לעבעדיקע, ולא יכירנו עוד מקומו.
און דער מדרש טייטשט דעם פּסוק אויפן יצר הרע: "ואיננו" - דאָס איז דער יצר הרע, וואָס ער גייט מיט אים און ער קומט נישט מיט אים; "ולא יכירנו עוד מקומו" - וואָס ער איז געווען אין אים בעת ער האָט געלעבט, און ער וועט אים שוין מער נישט דערקענען. דער מדרש באַרירט דאָ דעם ענין פונעם יצר הרע. כל זמן דער מענטש לעבט, איז דער יצר הרע אַ גאָר רעאַלע געשטאַלט: די הבלים, די גלוסטיקייטן און די תאוות רעדן זייער שטאַרק צום מענטש, און רוב צייט לויפט דער מענטש נאָך זיינע יצרים, און בלויז אַ מיעוט פונעם זמן ציט ער זיך צו קדושה און צו רוחניות; רוב צייט ווערט ער געפירט דורכן יצר הרע. אָבער וויסן זאָלסטו אַז דאָס אַלץ איז בלויז דאָ אויף דער וועלט. ווען דער מענטש ווערט נפטר - אין איין רגע "לא יכירנו עוד מקומו". דער הויפּט פאַרוואַלטער פון דעם גאַנצן פאַבריק איז פּלוצים מער נישטאָ.
און נישט אַז ער איז באמת מער נישטאָ, נאָר ער האָט געביטן דעם אָרט: פּלוצים דערקענסטו אים דאָרטן אין בית דין של מעלה, מצד דער תביעה. דער זעלבער וואָס האָט מיך דאָ געמאַכט זינדיקן - זאָגן חז"ל - ער איז דער יצר הרע, ער איז דער שטן, ער איז דער מלאך המות, און ער איז אויך דער קטגור. אַ פולקאָמע אַרבעט פון אָנהייב ביזן סוף: יורד ומשטין, עולה ומקטרג, און ער אַליין קלאָגט אָן אויפן מענטש נאָכדעם וואָס ער האָט אים דאָ געברענגט צו זינדיקן. אָבער דער מענטש מצד זיך האָט שוין מער נישט קיין תאוות און נישט קיין יצרים.
צום סך הכל:
אין די דאָזיקע פּסוקים לערנט אונדז דוד המלך דעם שורש פון די רחמים פונעם אויבערשטן אויף אונדז: כרחם אב על בנים - מצד דער נאַטירלעכער נאָענטקייט פון אונדזער נפש צו אים, און מצד דעם וואָס ער קען אונדזער טבע און אונדזערע אייגנשאַפטן און ער משפּט אונדז לכף זכות. און די דאָזיקע רחמים זענען נישט קיין רחמים פון שוואַכקייט: פּונקט ווי דער פאָטער איז מייסר זיין זון מתוך ליבשאפט, אַזוי איז דער אויבערשטער אונדז מייסר לטובתנו, און "אוהבו שחרו מוסר". "כי הוא ידע יצרנו" - ער ווייסט דעם כּוח פונעם יצר וואָס הערשט איבער אונדזערע כוחות הנפש און די שווערקייט פונעם שטויב וואָס אין אונדז, און דערפאַר לערנט ער אויף אונדז זכות; אָבער דאָס אַלץ איז ביי אַ חטא וואָס קומט מצד תאוה, נישט ביי אַ מעשה פון גרינגשעצונג און גלייכגילטיקייט. און "אנוש כחציר ימיו" - סיי די קורצקייט פון די טעג און סיי די פּוסטקייט פונעם תוכן מיט וואָס דער מענטש פילט זיי אָן דערוועקן רחמים, ווייל "רוח עברה בו ואיננו". פון דאַנען איז דער לימוד: די טעג זענען קורץ און דער יצר איז שטאַרק, און וואויל איז דעם וואָס נוצט אויס זיינע טעג פאַר דער אייביקייט, וואָרום ווען דער מענטש וועט נסתלק ווערן פון דער וועלט - וועט דער יצר אַריבערגיין צו דינען אַלס קטגור, בעת דער מענטש וועט אַליין שטיין פאַר זיינע מעשים.