קאַפּיטל ק״ג אין תהילים הייבט זיך אָן און ענדיקט זיך מיט אַ ברכה - "ברכי נפשי את ה'". רש"י ברענגט פֿון חז"ל אַז פינף מאָל שטייט דאָ "ברכי נפשי", כנגד די פינף עולמות אין וועלכע דער מענטש וואוינט, ווי חז"ל זאָגן אין מסכת ברכות. לאָמיר דעריבער אָנהייבן מיט דער דרשת חז"ל דאָרט, און פֿון דעם אַרײַנגיין אין די פּסוקים פֿונעם קאַפּיטל.
לְדָוִד בָּרְכִי נַפְשִׁי אֶת־ה' וְכָל־קְרָבַי אֶת־שֵׁם קָדְשׁוֹ׃ - פֿון דוד: לויב, מײַן נשמה, דעם אויבערשטן, און אַלע מײַנע אינעווייניקסטע גלידער זײַן הייליקן נאָמען.
אין דער גמרא אין ברכות (דף י׳) ווערט דערציילט: רב שימי בר עוקבא, ואמרי לה מר עוקבא, פֿלעגט זיך אָפֿט געפֿינען פֿאַר רבי שמעון בן פזי, און ער פֿלעגט אויסשטעלן דברי אגדה פֿאַר רבי יהושע בן לוי. לאָמיר דערמאָנען וואָס מען האָט שוין פֿריִער מסביר געווען: "אגדה" מיינט נישט סתּם מעשׂיות און לעגענדעס, נאָר פֿון לשון "נגיד ונפיק", "גוד אסיק", "גוד אחית" - אַ לשון פֿון ציִען. אגדה מיינט דאַריבער דברים המושכים את הלב, זאַכן וואָס ציִען דאָס האַרץ.
האָט ער אים געפֿרעגט: וואָס מיינט דאָס וואָס עס שטייט "ברכי נפשי את ה' וכל קרבי את שם קדשו"? האָט ער אים געענטפֿערט: קום און זע אַז נישט ווי די מידה פֿון אַ בשר ודם איז די מידה פֿונעם הקדוש ברוך הוא. די מידה פֿון אַ בשר ודם איז - ער מאָלט אָפּ אַ געשטאַלט אויף אַ וואַנט, אָבער ער קען נישט אַרײַנבלאָזן אין איר קיין גײַסט און נשמה, קיין קרביים און אינגעווייד; אָבער דער הקדוש ברוך הוא איז נישט אַזוי, ער פֿאָרעמט אַ געשטאַלט אין אַ געשטאַלט, און לייגט אַרײַן אין איר אַ גײַסט און אַ נשמה, קרביים און אינגעווייד. אַ מענטש וואָס מאָלט אַ בילד אויף אַ וואַנט, אָדער אויף אַ לײַוונט, קען בלויז מאַכן די צורה, אָבער ער קען אין איר נישט אַרײַנלייגן קיין רוח חיים. ווידער דער הקדוש ברוך הוא האָט נישט נאָר באַשאַפֿן דעם מענטש און אַרײַנגעלייגט אין אים אַ רוח, נאָר ער באַשאַפֿט אַ געשטאַלט אין אַ געשטאַלט - דער עובר אין דער מוטערס בויך. האָט איר אַ מאָל געזען די קונסט פֿון אַ שיף אין אַ פֿלאַש? דער מענטש האָט גענומען מיט אַ פּינצעט שטיקל האָלץ נאָך שטיקל האָלץ און צונויפֿגעשטעלט אַ גאַנצע שיף אינעווייניק אין אַ פֿלאַש, און מען באַוווּנדערט די גרויסע קונסט. אָבער דער הקדוש ברוך הוא שאַפֿט אַ צורה אין אַ צורה, און גיט נאָך אין איר אַ רוח חיים, קרביים און בני מעיים. און דאָס איז וואָס חנה האָט געזאָגט: "אין קדוש כה' כי אין בלתך ואין צור כאלוקינו" - וואָס מיינט "אין צור כאלוקינו"? עס איז נישטאָ קיין צייר (מאָלער) ווי אונדזער גאָט.
האָט ער אים געזאָגט: איך האָב דאָך אַזוי געפֿרעגט - די פינף מאָל "ברכי נפשי" כנגד וועמען האָט זיי דוד געזאָגט? ער האָט זיי נישט געזאָגט נאָר כנגד הקדוש ברוך הוא און כנגד דער נשמה. די גמרא ברענגט פינף פֿאַרגלײַכן צווישן דער נשמה און דעם הקדוש ברוך הוא. דער יסוד דערפֿון איז "מאן דנפח - מדיליה נפח" (ווער עס בלאָזט, בלאָזט פֿון זיך אַליין), און דערפֿאַר זענען פֿאַראַן אין די אייגנשאַפֿטן פֿון דער נשמה כביכול ענלעכקייטן פֿון אים יתברך. און דער עיקר ענין איז כדי מיר זאָלן האָבן אַ משל אויף אלוקות: ווען מען פּרוּווט צו פֿאַרשטיין אַ זאַך וואָס איז אַבסטראַקט, הויך און רוחניותדיק, האָבן מיר דערין קיין השגה נישט; אָבער דורך אַ משל קען מען שוין יאָ פֿאַרשטיין.
אַזוי ווי דער הקדוש ברוך הוא פֿילט אָן די גאַנצע וועלט, אַזוי פֿילט די נשמה אָן דעם גאַנצן גוף. דער פּשט איז, אַז יעדע פּעולה פֿונעם גוף קומט פֿון דער התפשטות פֿון דער נשמה איבערן גאַנצן גוף. וואָרום אויב די נשמה וואָלט זיך געפֿונען בלויז אין אַ געוויסן אָרט, למשל נאָר אין די פֿיס - פֿון וואַנען וואָלט געווען חיות פֿאַרן קאָפּ און פֿאַר די הענט? און אויב נאָר אינעם גוף און נישט אין די הענט און פֿיס - פֿון וואַנען וואָלט געווען חיות פֿאַר די גלידער? וויבאַלד מיר זעען אַז עס איז פֿאַראַן חיות אין גאַנצן גוף, איז אַ סימן אַז די נשמה פֿילט אים אָן אינגאַנצן.
אַזוי ווי דער הקדוש ברוך הוא זעט און ווערט נישט געזען, אַזוי זעט די נשמה און ווערט נישט געזען. ביזן הײַנטיקן טאָג האָט קיין מענטש נישט געזען די נשמה. מען דערציילט וועגן אַ רוסישן מוח-כירורג וואָס מען האָט אים געפֿרעגט וועגן דער מציאות פֿון דער נשמה, און ער האָט געענטפֿערט אַז ער האָט שוין אָפּערירט פֿיל מוחות און די נשמה האָט ער נאָך נישט באַגעגנט. האָט מען אים געפֿרעגט: אויב אַזוי, פֿון וואַנען קומען די מחשבות? האָט ער געענטפֿערט: מחשבות זענען אַ מין אָפּפֿלוס פֿונעם מוח, פּונקט ווי אַ מענטש האָט אָפּפֿלוסן פֿון דער נירן-סיסטעם. האָט דאָס אַ קלוגער מענטש געהערט און באַמערקט: מיר זענען הערשט עדות געווען צו איינע פֿון די ווייניקער געלונגענע אָפּפֿלוסן פֿונעם דאָזיקן וויסנשאַפֿטלער... די נשמה עקזיסטירט - נאָר זי ווערט נישט געזען.
אגב, די פֿאָרשונגען פֿון דאָקטאָר פּענפֿילד, וואָס הרב דסלר ברענגט זיי אויך, ווײַזן אויף אַז די פּעולות וואָס מיר טוען זענען נישט בלויזע פֿיזיאָלאָגישע פּעולות, נאָר פּעולות וואָס די נשמה פֿירט. ער האָט פֿאַרבונדן עלעקטראָדן צום מוח - און הײַנט האָט מען שוין אויסגעפֿאָרשט כּמעט דעם גאַנצן מענטשלעכן מוח, וועלכער טייל פֿירט אָן מיט וועלכער פּעולה - און ער האָט סטימולירט אַ געוויסן אָרט, און פּלוצעם געזען ווי דער מענטש הייבט אויף די האַנט און לאָזט זי אַראָפּ. ער האָט ווידער סטימולירט, און ווידער האָט דער מענטש אויפֿגעהויבן די האַנט און זי אַראָפּגעלאָזט. האָט ער אים געפֿרעגט: פֿאַרוואָס האָסטו אויפֿגעהויבן די האַנט? איז דער ענטפֿער געווען איבערראַשנדיק: "דאָס בין נישט איך וואָס האָט זי אויפֿגעהויבן, דאָס האָט איר זי אויפֿגעהויבן". און אויב דער גוף וואָלט בלויז געווען אַ זאַמלונג פֿון מאָלעקולן, אויב דער גוף וואָלט בלויז געווען אַ מאַשין - ווי קען מען זאָגן אַז עמעצער האָט געווירקט אויף דיר פֿון דרויסן? נאָר מען פֿאַרשטייט אַז מען קען טאַקע ווירקן אויפֿן גוף פֿון דרויסן, ווײַל דער גוף האָט זיך אויפֿגעהויבן, די מאַשין האָט זיך געהויבן - אָבער דער "איך" זאָגט: נישט איך האָב דאָס געטאָן. אַ ראָבאָט וועט קיינמאָל נישט געבן אַזאַ ענטפֿער, ווײַל ער איז בלויז אַ מאַשין וואָס אַרבעט. נאָר דער טײַטש איז אַז עס איז דאָ אַ רוחניותדיקער כּוח וואָס איז דער "איך", אָפּגעזונדערט פֿונעם גוף. דער "איך" איז די נשמה. מיר זעען דעריבער אַז עס איז פֿאַראַן אַ רוחניותדיקע מציאות פֿון דער נשמה, זי זעט און ווערט נישט געזען.
אזוי ווי הקדוש ברוך הוא שפייזט די גאנצע וועלט כולו, אזוי אויך שפייזט די נשמה דעם גאנצן גוף - זי גיט חיות פאר'ן גאנצן גוף. אזוי ווי הקדוש ברוך הוא איז טהור, אזוי אויך איז די נשמה טהורה: "אלוקי, נשמה שנתת בי טהורה היא". מצד זיך אליין איז די נשמה געגעבן געווארן טהורה, און אויב א מענטש פארדארבט - האט ער פוגם געווען אין זיין נשמה.
נאר אויב מען וועט מדייק זיין מער: דער מענטש קען פוגם זיין אין נפש און אין רוח, אבער ער קען נישט פוגם זיין אין דער נשמה. עס ווערט געשריבן דערוועגן אין "משנת הגלגולים": ווען א מענטש זינדיגט, טוט די נשמה זיך פשוט מסלק זיין, זי איז נישט דארט. נישט ביי יעדן מענטש געפינט זיך די מציאות פון א נשמה. די נשמה גייט אוועק ווען דער מענטש זינדיגט, און דער מענטש קען זי צוריקברענגען דורך תשובה - אבער בשעת דער חטא איז די נשמה נישט ביי אים, ווייל די נשמה איז בכלל נישט שייך צו קיין פגם; זי שטאמט פון א גאר הויכן מקור. דער פגם איז שייך נאר אינעם נפש, און אביסל אינעם רוח. דערפאר וועט מען טרעפן אז כרת ווערט שטענדיג געזאגט אויפ'ן נפש; עס איז נישט שייך אז די נשמה זאל נכרת ווערן. די נשמה בלייבט אייביג פארבונדן צו איר מקור מחצבתה, צום מקור העליון. וואס עס איז יא שייך צו ווערן אפגעשניטן איז בלויז דער נפש, וואס זי איז די נידעריגסטע ערדישע בחינה פונעם רוחניות'דיגן חלק אינעם מענטש. און וויאזוי באנייט זיך די מציאות פונעם מענטש נאך כרת? "עד אשר לא ירתק חבל הכסף" - דער חלק הנשמה, דער חלק אלוק ממעל, בלייבט פארבונדן, און דורך אים ברענגט דער מענטש נאכאמאל אראפ דעם רוח און באנייט אים, און באנייט ווידער די מציאות פונעם נפש.
און דאס איז דער טייטש "ישראל אף על פי שחטא - ישראל הוא". קיין מענטש קען נישט מבטל זיין די מציאות פון דער נשמה. מען קען עס פארגלייכן צו א דיאמאנט: נעם א דיאמאנט, לייג אים אריין אין בלאטע, וויקל אים איין אין אן עקלדיגער זאך - א מענטש דערווייטערט זיך פון אים און וויל נישט צוקומען נאנט, אבער עס בלייבט דאך א דיאמאנט; וואש אים אפ, רייניג אים אויס, און אט איז ער א דיאמאנט. ווידער א גוי איז א בחינה פון "כסף סיגים מצופה על חרס": די אינערליכע מציאות איז חרס, און וואס מען זאל נאר נישט טון - בלייבט עס חרס; באדעק אים מיט גאלד, איז דאס נאר אן אויסערליכער ציפוי, און די אינעווייניגסטע מציאות בלייבט ווי זי איז געווען. דאס איז א בחינה פון א נפש פון די קליפות; א גוי האט נישט קיין רוח, און זיכער נישט קיין נשמה וואס איז א חלק אלוק ממעל. נאר וואס דען, א גוי אויב ער וויל קען זיך מגייר זיין, און דעמאלט באקומט ער באמת די העכערע רוחניות'דיגע בחינות; אבער כל זמן ער האט זיך נישט מגייר געווען בלייבט ער ביי דער נידעריגער בחינה - "הן גוים כמר מדלי וכשחק מאזנים נחשבו", ער איז נישט מער ווי דער שטויב וואס בלייבט אויף די וואגשאלן. אבער ביי א ייד איז פאראן א נשמה קדושה, און וויפיל ער זאל נאר נישט זיין א רשע און וויפיל ער זאל נאר נישט זיין פארדארבן - איז דאס א חלק אלוק ממעל, יענע אינערליכע נקודה וואס הרב דעסלער זאגט אז זי קען קיינמאל נישט בטל ווערן, דער ניצוץ הנשמה וואס עקזיסטירט שטענדיג, פון וועלכן מען קען תמיד צוריק באנייען דעם רוח און דעם נפש, טון תשובה און באשאפן א נייע רוחניות'דיגע מציאות.
אזוי ווי הקדוש ברוך הוא זיצט אין חדרי חדרים, אזוי אויך זיצט די נשמה אין חדרי חדרים. ווען מען רעדט פון "חדרי חדרים" מיינט מען געווענליך די אינערליכע בחינה פון די ספירות, ווייל די ספירות זענען דאך בחינות פון מלבושים, און וואס א חלק איז מער אינעווייניג - אלס הייליגער איז ער. די בחינה פון עתיק און אריך, די בחינות פונעם כתר, זענען די סאמע אינערליכסטע; אבא ואמא זענען שוין פון ארום; און די זיבן חיצונות, זעיר אנפין ונוקבא, זענען נאך מער חיצון. הקדוש ברוך הוא בעצמותו איז דאס געבן דאס אינערליכע ליכט אריין אין די ספירות - און דאס איז דער טייטש "יושב בחדרי חדרים", אינעם סאמע אינערליכסטן פלאץ, און אלע ספירות זענען מער חיצון. און אזוי אויך ווערט די נשמה נישט פוגם און נישט קאליע; זי גייט אוועק, אבער זי ווערט נישט פוגם - ווייל איר מקור איז פון עולם האצילות, און אויף אצילות שטייט "לא יגורך רע". פגמים זענען שייך נאר אין די עולמות פון עשיה, בריאה און יצירה, אבער נישט אין עולם האצילות.
מען דארף פארשטיין אז ווען מען באציט זיך צו נפש, רוח און נשמה, זענען דאס דריי רוחניות'דיגע שטאקן, און רוב מאל באציען זיך די פסוקים נישט צו די איינצלנע פרטים פון זיי, נאר מען ניצט א שם כולל. "כל אשר רוח חיים באפיו" - מיינט דאס טאקע דוקא די בחינה פון רוח? מען רעדט דאך אויך פון בהמות, און ביי בהמות איז דאך נישט פאראן קיין רוח נאר א נפש הבהמית אליין; נאר דאס איז א שם כולל. עס ווערט ברייט מבואר דערוועגן אין "משנת הגלגולים".
מען קען ברענגען א משל פון דער גשמיות'דיגער מציאות: א מענטש האט א "פרידזשידער" אינדערהיים - פון וועלכער פירמע? שארפ? דאס איז דאך נישט קיין פרידזשידער. דזשענעראל עלעקטריק? דאס איז אויך נישט קיין פרידזשידער. פרידזשידער איז אליין א נאמען פון א פירמע. און אויב מען פארט אויף א "דזשיפ" פון סוזוקי - האט מען א דזשיפ צי נישט? דזשיפ איז דאך א נאמען פון א פירמע. וואס מיינט דאס? אז אמאל ניצט מען א געוויסן נאמען אלס א שם כולל: אלע אויטאס פון דעם סארט ווערן אנגערופן דזשיפ; און מען קען אויך אריינגיין אין די פרטים און זאגן אז צווישן די אלע אויטאס איז פאראן א באזונדערער סארט וואס הייסט דזשיפ. אזוי אויך ווען מען רעדט פונעם רוחניות'דיגן חלק: מען קען זאגן אויף מענטשן אז זיי האבן נישט קיין נשמה, מען קען זאגן ער האט נישט קיין רוח, מען קען זאגן ער האט נישט קיין נפש - און יעדער אזא אויסדרוק קומט נישט ארויסצוברענגען דוקא די נקודה פון נפש אינעם בנין פון נפש רוח ונשמה, נאר מען ניצט דעם מושג אלס א שם כולל. אבער ווען מען רעדט פונעם אינערליכן מבנה - איז פאראן נפש, פאראן רוח, פאראן נשמה, און עס זענען נאך פאראן העכערע דרגות: חיה און יחידה, מיט וועלכע מען באשעפטיגט זיך געווענליך ווייניגער. און וואס איז דער מקום פון נפש, רוח און נשמה - אויף דעם זענען נשתברו קולמוסין א סך, און עס זענען דא דערויף די רייד פונעם הייליגן אריז"ל: וואס איז פונקטליך דער נפש און וואס איז דער רוח, ווען באקומט מען נפש און ווען רוח, ווען קומען זיי נישט צוזאמען, וויאזוי קען מען זוכה זיין צו זיי, און צי מען דארף זיך מגלגל זיין עטליכע מאל אדער מען קען זוכה זיין אין איין גלגול. עס ווערט מבואר דערוועגן אין "משנת הגלגולים"; דאס איז א ברייטע סוגיא וואס עס איז שווער אנצורירן אויף איין פוס, און עס זענען דא דערין עטליכע בחינות אין פילע פון די כתבי הקודש.
און די גמרא פירט אויס: עס זאל קומען דער וואס אין אים זענען פאראן די דאזיגע פינף זאכן - דאס איז דער מענטש וואס אין אים איז פאראן די נשמה מיט די פינף מעלות - און ער זאל לויבן דעם וואס אין אים זענען פאראן די דאזיגע פינף זאכן. דאס זענען די פינף מאל "ברכי נפשי" אינעם קאפיטל. כאטש דא ווערט עס אנגערופן "נפש", אבער ווי דערמאנט - איז עס היינו הך; די דאזיגע פינף בחינות זענען דאס דורך וועלכע עס פאסט פאר'ן מענטש צו לויבן דעם אויבערשטן.
דער רד"ק זאגט אז אונזער קאפיטל איז אויך געזאגט געווארן אויפ'ן לשון פון די בני הגלות - וויאזוי די מענטשן וואס געפינען זיך אין גלות ווענדן זיך און לויבן און משבח זיין דעם אויבערשטן. יעדער חכם און יעדער חסיד פון זיי גיט א שבח והודאה צום אויבערשטן פאר די טובות וואס ער טוט מיט אונז אויך ווען מיר זענען אין גלות, אין דער צייט וואס דער מענטש האפט און קוקט ארויס אויף דער גאולה. און קעגן דער נפש החכמה זאגט ער: "ברכי נפשי את ה' וכל קרבי את שם קדשו" - און אלע מיינע אינערליכע גלידער זאלן בענטשן זיין הייליגן נאמען. דאס ווארט "ברכי" גייט אויך אויפ'ן המשך, כאילו עס וואלט געווען געשריבן צוויי מאל. און וואס זענען די "קרבי"? די כליות און דאס הארץ, וואס געפינען זיך אינעווייניג אינעם מענטש, אין זיין פנימיות. אדער קען מען זאגן, זאגט דער רד"ק, אז "קרבי" מיינט דער גוף אליין, אזוי ווי עס שטייט "כל עצמותי תאמרנה" - צי דען נאר די ביינער און נישט דאס פלייש? נאר דאס איז אן אויסדרוק וואס מיינט דער גאנצער גוף; און אזוי אויך איז מיט "קרבי".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דוד המלך האט געשריבן דעם מזמור כדי צו באלייכטן די הנהגה פונעם אויבערשטן און די חסדים וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט מיט דער נפש פונעם מענטש, און ווי אזוי ער טראכט מחשבות לבלתי ידח ממנו נדח. "ברכי נפשי את ה'" - די נפש, וואס זי איז דער רוחניות'דיגער חלק אין מיר, א חלק אלוק ממעל, בת האלוקים, זאל זי בענטשן און לויבן דעם הקדוש ברוך הוא פאר די חסדים וואס ער טוט מיט איר. "וכל קרבי" - דאס איז דער גוף, וואס ער איז בבחינת א לבוש פאר דער רוחניות'דיגער נפש, און ער זאל לויבן "שם קדשו".
און וואס מיינט "שם קדשו"? מיר האבן שוין פריער ערקלערט, אז ווען מען רעדט פון א "שם", מיינט דאס אז איך קען נישט די זאך אליין נאר איר נאמען. "יהללו את שם ה'" - ער קען נישט דעם אויבערשטן אליין, נאר דעם נאמען פונעם אויבערשטן האט ער געהערט. אזוי ווי א מענטש פרעגט דיר: קענסט יענעם? און דו ענטפערסט: ניין, אבער איך האב געהערט דעם נאמען. מיינט דאס אז איך קען אים? ניין, נאר אז זיין נאמען איז מיר באקאנט. אזוי אויך, ווען מען וויל אויסדרוקן א באקאנטשאפט וואס איז נישט טיף, אן אויבערפלעכליכע באקאנטשאפט, זאגט מען אז דאס איז א הכרה מיט "שם קדשו". און לויט דעם איז די זאך געוואלדיג: "ברכי נפשי את ה'" - אז די נפש ווייסט גאר אסאך, זי האט גאר הויכע השגות און זי איז נישט באגרענעצט; אבער "קרבי", דער גוף, די שאלעכץ און דער דרויסנדיגער טייל, ער באגרייפט נישט די אלוקות אליין, נאר בלויז זיין הייליגן נאמען באגרייפט ער - הערן זיין נאמען פון דער ווייטנס, "שמע שמעו".
בָּרְכִי נַפְשִׁי אֶת־ה' וְאַל־תִּשְׁכְּחִי כָּל־גְּמוּלָיו׃ - בענטש, מיין נפש, דעם אויבערשטן, און פארגעס נישט אלע זיינע גוטסקייטן.
זאגט דער רד"ק: צום ערשט האט ער געזאגט אז מען זאל לויבן דעם הקדוש ברוך הוא לויט זיין גדלות, לויט זיין מעלה און לויט זיין קדושה; און דערנאך זאגט ער אז מען זאל אים לויבן אויף די טובות וואס ער האט געטאן מיט דיר. דאס זענען צוויי בחינות: איינס - אנצוערקענען זיין עצמות און זיין גדלות; און דאס צווייטע - וואס האב איך באקומען פון אים און וואס ווער איך משפיע פון אים, און אויף דעם דארף זיין א באזונדערע הודאה. "ברכי נפשי את ה'" - לויט זיין גדלות; "ואל תשכחי כל גמוליו" - אים צו בענטשן אויף די פריוואטע טובות וואס מיר האבן זוכה געווען און באקומען פון אים.
און די הכרה פון וואס מיר רעדן איז די מינימאלסטע הכרה וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן אים צו דערקענען. מיר האבן שוין גערעדט דערפון עטליכע מאל, אויך ווען מיר האבן געלערנט דעם כוזרי: מיר האבן קיין שום השגה אין אים יתברך, און דאס מערסטע וואס מיר קענען משיג זיין איז זיינע פעולות. פון זיינע פעולות ווייסן מיר אז ער איז רחום, חנון, ארך אפים ורב חסד - דאס אלעס לויט די השפעות וואס מיר ווערן באאיינפלוסט פון אים. אבער צו דערקענען דעם משפיע אליין - אויף דעם זאגן מיר "לית מחשבה תפיסא ביה כלל", דאס איז גארנישט שייך אין אונזער השגה. און מיט דעם אלעם, איז זיכער אז די נפש, ווי אויך די מלאכים, האבן א פיל העכערע השגה ווי וואס דער גוף איז משיג. מיר, אינעווייניג אין די בחינות הדעת און די גראבע השגות פונעם שכל, דערגרייכן די קלענסטע השגה; אבער די נפש, זייענדיג א רוחניות'דיגע מציאות, דערקענט דעם הקדוש ברוך הוא אויף א פיל העכערער מדרגה. דערפאר שטייט "לא יראני האדם וחי" - ווייל דער גוף שטעלט מיט זיך פאר א מחיצה המבדלת צו דער אלוקי'שער השגה. בעת וואס די נפש, נאכדעם וואס דער מענטש שטארבט, שטייט אז זי זעט דעם בורא יתברך; נאר "וחי" איז נישט שייך, ווייל כל זמן דער מענטש לעבט, מאכט דער גוף א הפסק. דערפאר פאסט פארן גוף ער זאל לויבן "שם קדשו" - ער האט געהערט זיין נאמען פון דער ווייטנס; אבער די נפש ווייסט שוין זייער אסאך, און פאר זיך אליין פארמאגט זי פיל העכערע השגות.
דער מדרש זאגט אויף "ואל תשכחי כל גמוליו": אמר רבי אבא בר כהנא, אויב א מענטש נעמט א גארטל-בייטל (פונדא) און דרייט זיין עפענונג אויף אראפ - פאלט דאס געלט ארויס; און די דאזיגע פרוי, איר עפענונג איז אויף אראפ און זי גייט אויף צוויי פוס, און דאס קינד ווערט אפגעהיט אין איר בויך. און דאס איז א המשך צו דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט אויפן שבח "אין צייר כאלוקינו" - אז דער הקדוש ברוך הוא מאכט א צורה אין א צורה. נאכדעם וואס ער האט באשאפן א צורה אין א צורה, גייט די פרוי ארום, און די צורה וואס איז אין איר געפינט זיך כביכול אין א בייטל וואס זיין עפענונג איז אויף אראפ. דו דרייסט איבער א טאשקע אראפצוס - פאלט אלעס וואס איז דערין ארויס; און לויטן סדר הטבע וואלט דאס קינד געדארפט ארויספאלן, און מען זעט ווי דאס קינד בלייבט געהיט אין איר בויך. דאס איז "אל תשכחי כל גמוליו".
דער מלבי"ם ערקלערט: פארוואס ווערט נאכאמאל געזאגט "ברכי נפשי את ה'" נאכדעם וואס ער האט שוין פריער געזאגט "לדוד ברכי נפשי את ה'"? וואס לייגט ער צו אינעם צווייטן פסוק? נאר דא רעדט מען פון א פריוואטער ברכה, אויפן חסד וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט מיט אונז אויף א פריוואטן און באזונדערן אופן. "ואל תשכחי כל גמוליו" - "גמול" איז דאס וואס א מענטש טוט פון אן התפעלות פון ליבשאפט, פון אן התפעלות פון טבעים, רצונות און מדות וואס טוען ווירקן אין אים, און פון יענער התפעלות טוט ער א גמול צום צווייטן. דאס הייסט: דער הקדוש ברוך הוא האט ליב די נפש פונעם מענטש, און ווי מיר פלעגן זאגן - הלוואי זאלן מיר ליב האבן דעם גרעסטן צדיק אזוי ווי דער הקדוש ברוך הוא האט ליב דעם גרעסטן רשע. עס איז דא דעריבער א גרויסער חסד און א גרויסער גמול וואס דער הקדוש ברוך הוא באגייט מיט דער נשמה. און אין וואס קומט דאס צום אויסדרוק? אז דער הקדוש ברוך הוא נעמט אויף דעם מענטש מיט תשובה און פארגעבט פאר אירע זינד, ווי דוד המלך וועט ווייטער זאגן בפירוש: "הסולח לכל עוונכי".
און וואו איז דער ענין מרומז? חז"ל זאגן אין ברכות דף י' - און זעט ווי דער מלבי"ם לערנט די גמרא אויף א קבלה'דיגן אופן. ווי באקאנט האט דער הייליגער אריז"ל געזאגט אז עס זענען פאראן זעקס וועגן צו לערנען די גמרא על פי פשט, און איין וועג על פי סוד - צו נעמען די גאנצע גמרא און איר לערנען על דרך הסוד. ווער עס קוקט אריין אין "ליקוטי הלכות" פון רבי נחמן מברסלב וועט זען אז ער נעמט א שולחן ערוך וואס רעדט פון א שור שנגח את הפרה, און ער פארטייטשט דאס אלעס אויף דער בחינה פון שור און דער בחינה פון פר און פר דינים וכדומה. דאס הייסט, מען קען נעמען דעם שולחן ערוך פון חושן משפט און אים לערנען אויף א קבלי'שן וועג, אז ער רעדט פון פנימיות'דיגע און געהויבענע ענינים.
האבן חז"ל געזאגט אז מען דארף דאנקען דעם אויבערשטן וואס ער האט געמאכט פאר דער פרוי דדים במקום בינה. אויפן געווענליכן אופן, ווען א קאלב זויגט פון א קו, איז דער ארט פון דער יניקה גאר נאנט צום ארט פון די הפרשות; אבער א קינד וואס זויגט פון זיין מוטער איז נישט אזוי - דער אויבערשטער האט געמאכט פאר דער פרוי דדים פון וואו דאס קינד זאל זויגן במקום בינה, אין א הויכן פלאץ, א מקום פון דעת, און נישט נאנט צום נידעריגן מקום פון דער פסולת.
און יעצט לאמיר פארשטיין די זאכן בפנימיות. זאגט דער מלבי"ם: וואס קומט דאס זאגן "עשה לה דדים במקום בינה"? מען דארף שטענדיג וויסן אז אין כתבי הקודש, ווען מען רעדט פון דדים - "דַּדֶּיהָ יְרַוֻּךָ בְכָל עֵת" וכדומה - רעדט מען פון גיסן שפע, פון געבן השפעות. "עשה לה דדים במקום בינה" - רעדט מען פון תשובה, וואס ווי באקאנט יונקט זי פון ספירת הבינה, "וּלְבָבוֹ יָבִין וָשָׁב וְרָפָא לוֹ".
לאמיר אויסשטעלן די זאכן לויט די פרצופים: עס איז דא אבא, עס איז דא אמא, עס איז דא זעיר אנפין און עס איז דא נוקבא. אבא איז חכמה, אמא איז בינה, זעיר אנפין איז די זעקס אונטערשטע ספירות, און נוקבא איז מלכות. זעיר אנפין און נוקביה - א זיווג; אבא און אמא - א זיווג, חכמה און בינה. און ווען מען רעדט פון בינה רעדט מען פון דער בחינה פון אמא. און גיט אכט: תשובה שטאמט איר מקור פון דער בינה.
אלעס וואס איז פארבינדן מיט דער אונטערשטער וועלט איז פארבינדן מיט זיבן, ווייל די הנהגה דא הייבט זיך אן פון חסד: חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מלכות - די זיבן ספירות וואס פירן די וועלט. אבער די דריי העכערע ספירות - כתר, חכמה, בינה - זענען ספירות מבחינת עולם הבא, און זיי פירן נישט דא די וועלט. קומט דאך אויס אז תשובה איז נישט קיין טייל פון דער וועלט, און ווי חז"ל האבן געזאגט "תשובה קדמה לעולם" - ווייל די הנהגה פון דער וועלט גייט דורך די זיבן אונטערשטע ספירות, און תשובה איז פונעם בינה, העכער פון דער מציאות פון הנהגת העולם.
לויט דעם האט מען אמאל מסביר געווען דעם נוסח הברכה "ברוך אתה ה' הרוצה בתשובה": וואס איז דער ניקוד פון שם הוי"ה אין דער דאזיגער ברכה? ווער עס דארף אנהייבן זוכן אינעם סידור - איז דאס נישט גוט; ווער עס האט נישט קיין כוונה - איז דאס נישט גוט. הרב עובדיה יוסף זאגט אז דאס איז א פשוט'ע כוונה, נישט קיין טיפע סודות נאר פשוט'ע כוונות: דער ניקוד איז א צירי, און די בחינה פונעם ניקוד צירי איז בינה. דאס הייסט, די השפעה וואס מען ציט אין יענער שעה פון דער בחינה פון קבלת התשובה גייט דורך דער בינה. און פארוואס? ווייל בינה איז אמא. וואס טוט זיך ביי תשובה? גר שהתגייר כקטן שנולד דמי - ער איז ווי א ניי-געבוירן קינד; און אויף דער זעלבער בחינה איז תשובה ווי א געבורט פון פריש, כביכול אן עיבור אין אמא און די מוטער געבערט פון פריש. דעריבער געפינט זיך תשובה אין בינה, וואס זי איז אמא - א לידה מחדש פארן מענטש וואס טוט תשובה.
לויט דעם פארשטייט מען וואס מען האט שוין פריער מסביר געווען: ווען חזקיהו האט געזען ברוח הקודש אז עס וועלן ארויסקומען פון אים רשעות'דיגע קינדער, פארוואס האט ער נישט געזען אויך אז זיין זון מנשה וועט תשובה טון? דאס אז זיי וועלן זינדיגן האסטו געזען, און דאס אז ער וועט תשובה טון האסטו נישט געזען? איז דען די נבואה איבערגעהאקט געווארן אינמיטן, דער רוח הקודש האט זיך אפגעשניטן? אז מען זעט שוין אז ער וועט זינדיגן, זאל מען אויך זען אז ער האט תשובה געטאן! נאר דער תירוץ איז, אז דער מקור פון נבואה איז פון די זיבן אונטערשטע ספירות - פון נצח און הוד, כמפורסם. מיט נבואה איז נישט שייך משיג צו זיין די דריי העכערע ספירות, און דאס איז וואס חז"ל זאגן "עין לא ראתה אלוקים זולתך יעשה למחכה לו" - די דריי העכערע ספירות זענען גאר הויך, א בחינה פון עולם הבא, און זיי ווערן נישט משיג געווען. און וואו האבן מיר געזאגט אז תשובה געפינט זיך? אין בינה, א הויכע בחינה וואס די נבואה קען איר נישט משיג זיין, און קיין שום נביא דערגרייכט איר נישט. דערפאר האט ער נישט געקאנט זען די בחינה פון תשובה וואס זיין זון וועט טון. דאס זינדיגן - וואס איז דא אונטן - זעט מען; די עבירות זעט מען; אבער דעם ענין פון תשובה, וואס איז אזוי הויך און געפינט זיך אין בינה, א בחינת עולם הבא העכער פון דער השגה פון נבואה - דאס האט ער נישט משיג געווען.
דוד המלך האט געעפנט דעם מזמור מיט פינף מאל "ברכי נפשי", קעגן די פינף מעלות וואס מיט זיי איז די נשמה ענליך צו איר באשעפער: זי פילט אן דאס אלעס, זי זעט און ווערט נישט געזען, זי שפייזט דאס אלעס, זי איז ריין, און זי זיצט אין חדרי חדרים - "יבוא מי שיש בו חמישה דברים הללו וישבח למי שיש בו חמישה דברים הללו". די נפש, וואס איז א חלק אלוק ממעל, בענטשט דעם אויבערשטן אליין, בעת דער גוף - וואס איז איר מלבוש - בענטשט "שם קדשו", ווייל ער באגרייפט בלויז א הערן דעם נאמען פון ווייטנס. און אינעם צווייטן פסוק לייגט דוד צו א באזונדערע ברכה אויפן גמול: אויף דער ליבשאפט פונעם הייליגן באשעפער צו דער נפש, וואס ווייזט זיך ארויס אין קבלת התשובה און סליחת עוונות - א תשובה וואס איר מקור איז אין ספירת הבינה, העכער פון דער הנהגת העולם און העכער פון דער השגה פון נבואה, און בכוח פון דעם ווערט דער מענטש געבוירן פון ניי. און איבער דעם אלעם: "בָּרְכִי נַפְשִׁי אֶת ה' וְאַל תִּשְׁכְּחִי כָּל גְּמוּלָיו".