פתיחה
אין דעם חלק פון קאפיטל צ"ז גייען מיר ווייטער מיטן מהלך וואס האט זיך אנגעהויבן ביים אנהייב פונעם קאפיטל: דער גילוי פון מלכות ה' אויף דער וועלט, און בעיקר דאס אפשלאגן די השקפה פון די עובדי אלילים און בעלי הצבא. דער קאפיטל ערקלערט אז די טבע'דיגע הנהגה - די מערכות הכוכבים, דער הימל און דער רעגן - איז נישט קיין כח פאר זיך אליין און איז נישט קיין "בלינדער גורל", נאר א רער וואס דער הקדוש ברוך הוא פירט דורך איר די וועלט לויט די געזעצן פון צדק און משפט. און פון דעם גייט דער קאפיטל אריבער צו דער העכערער הנהגה, די הנהגה פון ציון און ישראל, וואס דאס איז אן השגחה פרטית ווי פון א פאטער צו זיין קינד.
"וְרָאוּ כָל־הָעַמִּים" - א באמערקונג אין טעמי אמת
הִגִּידוּ הַשָּׁמַיִם צִדְקוֹ וְרָאוּ כָל־הָעַמִּים כְּבוֹדוֹ׃ - די הימלען האבן דערציילט זיין צדק, און אלע פעלקער האבן געזען זיין כבוד.
קודם כל א באמערקונג ביים ליינען: פארוואס ליינט מען "וְרָאוּ כָל־הָעַמִּים" אן קיין דגש, און נישט "וְרָאוּ כָּל־הָעַמִּים" מיט א דגש? עס איז דאך דא א טפחא אונטער דעם ווארט "וראו". אין א געווענליכן פסוק איז א טפחא א טעם מפסיק - א קליינע הפסקה. אבער אין די פסוקים פון אמ"ת - איוב, משלי, תהלים - זענען די טעמים אנדערש, און זיי ווערן אנגערופן טעמי אמ"ת, און ביי זיי איז דער טפחא א טעם מוליך ומחבר (וואס פירט ווייטער און פארבינדט). דערפאר ליינט מען "וראו כל העמים כבודו" צוזאמען, אן קיין הפסק, און צוליב דעם פאלט אוועק דער דגש פונעם כ"ף: וויבאלד דאס איז אן אות אהו"י סמוך. אבער אויב וואלט מען געליינט "וראו" מיט אן הפסק, וואלט דאס געווען אן אהו"י וואס איז נישט סמוך, און מען וואלט געדארפט זאגן "כָּל העמים".
די הימלען זענען מעיד אז די הנהגה איז נישט קיין מוכרח
דער מלבי"ם זאגט: "הגידו השמים צדקו" - דורך דעם וועלן אלע זען אז די הנהגה פון דער מערכה, די מערכות פון די כוכבים און הימלען, איז נישט קיין מוכרח'דיגע הנהגה וואס האט קבועה'דיגע חוקי הטבע וואס טוישן זיך קיינמאל נישט. נאר מען וועט זען אז דאס איז אן הנהגה וואס איז אויסגעשטעלט לויט צדק ומשפט: אויב מען איז ראוי - וועט זיך די מערכה פירן אזוי, און אויב מען איז נישט ראוי - וועט דער הקדוש ברוך הוא טוישן די הנהגה דורך די מערכות הטבע אליין. ממילא "הגידו השמים צדקו": דורך די הימלען גיט דער אויבערשטער דעם שכר, און דורך זיי אויך דעם עונש - דער אויבערשטער וועט געבן דעם רעגן אויף אן אנדער פלאץ, און דערמיט זיך רעכענען.
און נישט בלויז טיילווייז, נאר "וראו כל העמים כבודו". לויט דער השקפה פון די בעלי הצבא, אלעס וואס ווערט געטאן אין עולם השפל קומט מצד דער מערכה און מצד דעם חיוב התולדות, ביז אזוי ווייט אז די הימלען אין זייער מערכה קוקן נישט אויף צדק און יושר לויט די מעשים, נאר זיי דרייען זיך ווי עס איז מחויב אין זייער מערכה. אפילו אויב עס געשעט אן עוול פאר א צדיק און עס איז גוט פאר א רשע - מישן זיך די הימלען נישט אריין; זיי וועלן תמיד ברענגען רעגן און תמיד משפיע זיין דאס וואס זיי זענען משפיע אויף א שטענדיגן אופן. אבער יעצט וועלן אויך די הימלען זאגן זיין צדק, אז אפילו די הימלען פירן זיך מיט צדק: ווען עס קומט אונז שכר - איז עס דורך דעם כח פון די הימלען, און אזוי ווי די תורה זאגט אז אויב מיר וועלן נישט טאן דעם רצון ה' - "ועצר את השמים", און ווען מיר טוען יא דעם רצון ה' - וועט די ערד געבן איר תבואה. די נאטירליכע הנהגה אליין איז אונטערווארפן אונטער די מעשים פון די מענטשן, און עס איז נישטא דא קיין בלינדער גורל.
און דער מלבי"ם זאגט נאך: לויט דער שיטה פון די בעלי הצבא, הערשט און ווירקט יעדער כוכב נאר אויף איין חלק פונעם כדור הארץ און אויף איין פאלק - א טיילווייזע, פונקטליכע פעולה אויף יענעם פאלק, יענעם אקלים, יענעם קאנטינענט. אבער יעצט "וראו כל העמים כבודו": זיי וועלן זען אז דער מנהיג פון דער מערכה איז דער הקדוש ברוך הוא, און ער פירט זי לויט זיינע חוקי הצדק, מיט איין הנהגה וואס נעמט ארום אלע פעלקער. עס איז נישטא פאר יעדן פאלק א באזונדערער מנהיג און נישט יעדער פאלק איז איבערגעגעבן צו א כוכב פאר זיך אליין, נאר עס איז פאראן איין מנהיג וואס פירט אלעס. עס קען זייער גוט זיין אז איר זענט גערעכט מיטן עצם געדאנק אז דער שפע קומט אראפ דורכן כוכב - אבער נישט דער כוכב איז דער משפיע. עס איז נישטא קיין שום זין זיך צו ווענדן צום כוכב, נאר צום אייבערשטן וואס פירט אלע פעלקער.
דער רד"ק ערקלערט: "הגידו השמים צדקו" - ווען? ווען דער אויבערשטער וועט רעגענען אבני אלגביש, אש וגפרית אויף די רשעים, און דעמאלט וועלן אלע זאגן מיט גערעכטיקייט: אט דאס איז די הנהגה פונעם אייבערשטן. און ווען דער אויבערשטער וועט רעגענען פונעם הימל, דעמאלט וועט דער צדק ה' אנערקענט ווערן. און ווען ווערט זיין צדק אנערקענט? ווען דער אויבערשטער מאכט א משפט אין די רשעים און באצאלט שכר טוב פאר די צדיקים. און ווער דערציילט יענעם צדק? די הימלען - מיטן דין וואס דער אויבערשטער פירט אויס דורך זיי.
די בושה פון די עובדי הפסל
יֵבֹשׁוּ כָּל־עֹבְדֵי פֶסֶל הַמִּתְהַלְלִים בָּאֱלִילִים הִשְׁתַּחֲווּ־לוֹ כָּל־אֱלֹהִים׃ - עס וועלן זיך שעמען אלע עובדי פסל וואס בארימען זיך מיט אלילים, בוקט זיך צו אים אלע געטער.
דורך דעם וועלן זיך שעמען אלע וואס דינען פסילים. ביז איצט פלעגן זיי זיך בארימען און לויבן מיט זייערע געצן, און זאגן אז זייער גאנצער דערפאלג - וואס זיי האבן איינגענומען, וואס זיי האבן אויפגעטאן, וואס זיי האבן מצליח געווען - קומט פון דעם כוח פון די אלילים. איצט, ווען דער אויבערשטער וועט זיי משפט'ן, וועלן זיי זען און וויסן אז ס'איז נישטא אין זיי קיין שום ממשות, און ס'איז נישטא קיין שום יכולת אחוץ צום אויבערשטן אליין. און דער פסל און די אלילים, זאגט דער רד"ק, זענען צורות וואס מ'פלעגט מאכן לויט די צורות פון צבא השמים כדי אראפצוציען שפע - צייכענונגען פון חמנים און דאס גלייכן - כדי ממשיך צו זיין שפע פון יענעם צבא השמים.
"השתחוו לו כל אלהים" - דער זעלבער צבא השמים וואס דו האסט זיך צו אים געבוקט, זיי אליין בוקן זיך צום אויבערשטן יתברך. דורך דעם וועט מען דערקענען אז ס'איז נישטא קיין אייגענער כוח נישט פאר דער זון, נישט פאר דער לבנה און נישט פאר די שטערן, נאר אלע זענען אונטערווארפן אונטער'ן אויבערשטן. און דאס בוקן זיך איז דער אויסדרוק פון הכנעה: אז זיי זענען בטל צו אים און טוען זיין רצון. און דו זעסט דאך אז דער אויבערשטער האט געמאכט א משפט אין זייערע דינער - און אויב זיי האבן אן אייגענעם כוח, ווי אזוי האט דער שטערן נישט מגין געווען אויף דיר? ווי אזוי האט דער מזל וואס דו דינסט נישט היט געגעבן אויף דיר? נאר פון דעם זעסטו אז דער הקדוש ברוך הוא פירט די כוכבים און זיי פארמאגן גארנישט קיין אייגענעם כוח.
און וואס מיינט "כל אלהים"? לכאורה, וואספארא אלהים זענען פאראן וואס דארפן זיך בוקן צום אויבערשטן? ערקלערט דער רד"ק אז דאס ווארט "עובדי" פון אנהייב פסוק שלעפט מיט זיך ווייטער. דאס איז א יסוד וואס מיר האבן שוין עטלעכע מאל מסביר געווען: אן אויסדרוק וואס שטייט אין אנפאנג פונעם פסוק גייט אמאל ארויף אויך אויפ'ן המשך, כאטש ס'ווערט דארט נישט דערמאנט. אזוי ווי מיר זאגן "שלא שם חלקנו כהם וגורלנו ככל המונם" - גלייך ווי ס'וואלט געשטאנען "ושלא שם גורלנו ככל המונם", און דאס "שלא שם" גייט אויך ארויף אויפ'ן סוף פסוק. אזוי אויך דא: "יבושו כל עובדי פסל... השתחוו לו כל עובדי אלהים". דאס הייסט, אלע די וואס דינען די אלילים, זיי וועלן זיך בוקן צום אויבערשטן, און ס'איז חלילה נישט קיין טענה אז ס'זענען פאראן נאך כוחות אין דער בריאה.
דער מלבי"ם ערקלערט: "יבושו כל עובדי פסל" - סיי די עובדי הפסל, וואס מיינען אז דורך דעם פסל ברענגט מען אראפ די רוחניות פון די כוכבים, וואס פלעגן מאכן פסלים לויט דעם מוסטער פון די כוכבים און פון די כוחות פון הימל; און סיי "המתהללים באלילים", וואס מיינען אז זיי אדער זייער לאנד ווערן משגיח געווען דורך א געוויסן כוח - אז דער שטערן איז משפיע אויף דעם לאנד אדער יענעם קאנטינענט. ביידע כתות וועלן זיך שעמען, ווייל איצט וועלן זיי זען אז צום אויבערשטן בוקן זיך אלע אלהים.
און וואס מיינט "כל אלהים" לויט'ן מלבי"ם? אלהים מיינט כוחות. "אל" איז א לשון פון כוח, און ס'איז א געמיינזאמער אויסדרוק פאר'ן אויבערשטן און פאר יעדעס אנדער כוח אין דער בריאה. דערפאר קען מען זאגן "אלהים אחרים" - כוחות וואס מענטשן האבן געדינט, אבער זיי זענען פרעמדע כוחות און נישט דער כוח פונעם אויבערשטן. דערפאר קען מען זאגן "עד האלהים יבא דבר שניהם" אינ'ם באטייט פון דיינים און שופטים; דערפאר זאגט מען "יש לאל ידי" - איך האב דעם כוח אין דער האנט; און דערפאר די אויסדרוקן "אילי הארץ", און היינטיגע צייטן "אילי הון", "אילי נפט" - אלעס איז א לשון פון כוח. ממילא קומט אויס אז אלע כוחות זענען אונטערווארפן צום אויבערשטן. די גוים האבן געדינט די כוחות פון דער בריאה, און מ'קען נישט מחלק זיין אז די זון איז א כוח און די לבנה איז א כוח; די שאלה איז נאר צי דאס איז אן אייגענער כוח אדער ווי א ליאלקע אויף א פאדעם. און מיר ווייסן דאך אז זיי פארמאגן גארנישט קיין אייגענעם כוח, און "מזל" אליין שטאמט פון א לשון פון שפע וואס רינט און פליסט דורך זיי - ער איז בלויז א צינור, נישט קיין אייגענער כוח.
לויט דעם פעלט נישט אויס צו טייטשן "השתחוו לו כל עובדי אלהים", נאר "כל אלהים" כפשוטו: די כוחות אין דער נאטור הייסן אלהים, דאס הייסט כוחות, אבער זיי האבן נישט קיין אייגענעם כוח. עס ווייזט זיך ארויס אז דער אויבערשטער פירט זיי מיט זיין אומבאגרענעצטן כוח, און ממילא איז נישטא קיין שום זין זיך צו ווענדן צו דעם בעל כוח: ער איז טאקע א בעל כוח, אבער ער הערט נישט אויס, ער הערט נישט צו און ער גיט דיר גארנישט, ווייל ער איז סך הכל א פקיד וואס גיט השפעה לויט ווי דער הקדוש ברוך הוא הייסט אים. דערפאר דארף מען זיך בוקן צו דער סיבה ראשונה - צום אויבערשטן יתברך.
די שמחה פון ציון און בנות יהודה
שָׁמְעָה וַתִּשְׂמַח צִיּוֹן וַתָּגֵלְנָה בְּנוֹת יְהוּדָה לְמַעַן מִשְׁפָּטֶיךָ יְהֹוָה׃ - ציון האט געהערט און זיך געפרייט, און די טעכטער (שטעט) פון יהודה האבן געיובל'ט, צוליב דיינע משפטים, ה'.
"שמעה" - וואס וועט זי הערן? זאגט דער רד"ק: די אלע בליצן און דונערן. "ותשמח" - און אזוי אויך דער גאנצער איבעריגער פאלק; כלל ישראל וועט הערן און זיך פרייען, ווייל זיי ווייסן אז דאס זענען אבני אלגביש, שטיינער פון האגל און פייער וואס קומען אראפ זיך אפרעכענען מיט די רשעים. בעת וואס די אומות העולם וועלן האבן א שרעק דערפון, ווי מיר האבן פריער געזען "יחילו כל יושבי תבל", ווייל זיי פארשטייען אז עס איז געקומען דער יום הדין וואס דער אויבערשטער רעכנט זיך אפ מיט זיי.
"ציון", זאגט דער רד"ק, איז דער קאפ פון דער יידישער מלכות. און אגב, זענען פאראן עטלעכע ביאורים אין די מפרשים איבער'ן מושג ציון: דער פשט אז ציון מיינט ארץ ישראל איז דער ווייניגער אנגענומענער פירוש צווישן די מפרשים. געוויינטלעך מיינט ציון ירושלים - "נעלה ציון" מיינט קיין ירושלים, און נישט צו ארץ ישראל; און טייל זאגן אז דאס איז א געוויסער טייל אין ירושלים וואס ווערט אנגערופן ציון. און פארוואס פרייט זיך דווקא ציון און ירושלים? ווייל דער משפט פון די רשעים וועט זיין אין עמק יהושפט אין ירושלים, און דארט וועט זיך דער אויבערשטער אפרעכענען מיט זיי. דערפאר "שמעה ותשמח ציון", ווייל זי וועט איצט צוקוקן די נקמה אין די שונאים וואס האבן געפייניגט כלל ישראל.
"ותגלנה בנות יהודה" - מיר האבן שוין עטלעכע מאל ערקלערט אז די כוונה איז נישט ממש טעכטער, נאר די דערפער וואס זענען דערנעבן. עס איז פאראן א הויפטשטאט, און מען זאגט "עקרון ובנותיה", "אשדוד ובנותיה" - די דערפער ארום איר. און אזוי טייטשט דער תרגום שטענדיג: "כפרנהא", דאס הייסט די ארומיגע שטעטלעך און דערפער. דעמאלט וועט זיך ציון פרייען און די בנות יהודה - די דערפער ארום ירושלים - וועלן יובל'ען, "למען משפטיך ה'", צוליב דיינע משפטים, ה'.
זאגט דער מלבי"ם: כאטש די הנהגה פון ציון איז א פיל העכערע הנהגה ווי די הנהגה וואס איז דא דערמאנט געווארן. ווייל די גאנצע הנהגה וואס מיר האבן ביז איצט גערעדט איז א הנהגה דורך דער נאטור, וואס דער הקדוש ברוך הוא איז משפיע דורך רעגן. אבער די הנהגה פון ציון איז אן איבערנאטירלעכע, ניסימ'דיגע הנהגה - א הנהגה פון "שמש בגבעון דום", פון קריעת ים סוף, אן הנהגה העכער דער נאטור. ירושלים און ציון ווערן געפירט מיט א ניסימ'דיגער, השגחה'דיגער, פערזענלעכער הנהגה, וואס ברעכט אלע געזעצן פון דער נאטור, ענלעך צו דער הנהגה פון "האומר לחומץ וידלק". און דאך, ווען ציון וועט הערן אז דער אויבערשטער איז משגיח אויף אלע פעלקער זיי צו פירן מיט דער הנהגה פון דער מערכה לויט די געזעצן פון צדק און משפט - וועט ציון זיך פרייען פאר די דאזיגע משפטים. ווייל די גוים האבן ביז איצט אפילו די נידעריגערע הנהגה נישט אנגענומען, און זיי זענען געווען זיכער אז זיי ווערן געפירט דורך דעם כוח פון די כוכבים און מזלות; און איצט וועלן זיי איינזען אז אפילו זייער הנהגה איז די הנהגה פון משפט דורך דער נאטור, און נישט די שרי הטבע פירן זיי, נאר אלעס איז די הנהגה פונעם אויבערשטן.
"מְאֹד נַעֲלֵיתָ עַל־כָּל־אֱלֹהִים"
כִּי־אַתָּה יְהֹוָה עֶלְיוֹן עַל־כָּל־הָאָרֶץ מְאֹד נַעֲלֵיתָ עַל־כָּל־אֱלֹהִים׃ - וואָרום דו, ה', ביסט דער אויבערשטער איבער דער גאַנצער ערד, זייער דערהויבן ביסטו איבער אַלע כוחות [געטער].
זאָגט דער רד"ק: זיי וועלן דערקענען אַז דו ביסט גאָר דערהויבן אָן אַ שיעור. מען זאָל נישט פֿאַרשטיין "עליון" ווי בלויז אַ ביסל העכער פֿון זיי, נאָר גאָר הויך אָן אַ מאָס. "נעלית על כל אלהים" - אַלע יענע כוחות פֿון צבא השמים וואָס די גוים פֿלעגן דינען, און פּלוצים ווערט זיי קלאָר אַז עס איז פֿאַראַן אַן אויבערשטער העכער פֿון זיי, און ווער איז ער? דער הקדוש ברוך הוא, און ער איז דער משפיע.
זאָגט דער מלבי"ם: דורך די משפטים וואָס דו וועסט טאָן, וועסטו זײַן דערהויבן איבער דער גאַנצער ערד, און אַלע וועלן דערקענען אַז דו ביסט דער עליון, דו ביסט די סיבה הראשונה און אַלץ פֿליסט פֿון דיר. און די צווייטע זאַך: "מאוד נעלית על כל אלהים" - אַלע כוחות אין דער בריאה, אַלץ קומט פֿון דיר, און דו, רבונו של עולם, טוסט נישט פֿון קיין הכרח, נאָר דו פֿירסט אויס מיט אַ רצון. ווען דער אויבערשטער וויל, האַנדלט ער און פֿירט אויס צדק און משפט. און נישט ווי זיי האָבן געמיינט, אַז די כוחות און די מערכה פֿירן זיך פֿון הכרח, אַז זי איז פֿעסטגעשטעלט און מען קען גאָרנישט ענדערן דערין, און אַז די דאָזיקע סיסטעם וועט ברענגען רעגן אין יעדן מצבֿ און טאָן די טבֿע־פּעולות אין יעדן פֿאַל אָן צו רעכענען זיך מיט די מעשׂים פֿון די תּחתונים. דורך דעם וועלן זיי איינזען אַז עס איז נישט אַזוי: די מעשׂים פֿון הימל און ערד זענען טאַקע מוכרח, אָבער עס איז פֿאַראַן איינער וואָס איז זיי מכריח. דו ביסט דערהויבן איבער זיי, דו ביסט דער וואָס באַשטימט ווען דער הימל זאָל אַראָפּלאָזן רעגן און ווען נישט, דו באַשטימסט ווען עס זאָל אַראָפּקומען די השפּעה און ווען נישט. ממילא איז נישטאָ קיין שום זין זיך צו ווענדן צו די כוחות פֿון דער נאַטור, נאָר צום סיבה הראשונה, צו דעם וואָס שטייט איבער יענע "אלהים", העכער יענע כוחות.
אוהבי ה' שנאו רע - השגחה כללית און השגחה פרטית
אֹהֲבֵי יְהֹוָה שִׂנְאוּ־רָע שֹׁמֵר נַפְשׁוֹת חֲסִידָיו מִיַּד רְשָׁעִים יַצִּילֵם׃ - איר וואָס האָט ליב דעם אויבערשטן, האָט פֿײַנט דאָס שלעכטס! ער היט די נשמות פֿון זײַנע געטרײַע, פֿון דער האַנט פֿון די רשעים וועט ער זיי ראַטעווען.
זאָגט דער רד"ק: פֿון איצט אָן זאָל יעדער אוהב ה' פֿײַנט האָבן יעדן שלעכטן מענטש. וואָרום ביז איצט, ווען מען זעט ווי די רשעים האָבן הצלחה, זאָגן מענטשן: אפֿשר לוינט זיך זיך צו באַהעפֿטן צו די רשעים. אַ מענטש זעט אַ רשע וואָס די שעה שפּילט אים, און דאָס ברענגט דערצו אַז ער זאָל זיך נישט דערווײַטערן פֿונעם רשע, נאָר ער זאָגט: אפֿשר לוינט זיך צו זײַן אַ רשע, זע נאָר ווי ער איז מצליח! אָבער איצט, ווען מען וועט זען די ג-טלעכע התגלות, וועלן די אוהבי ה' פֿײַנט האָבן יעדן שלעכטן מענטש, און עס וועט נישט בלײַבן קיין שום ספֿק אין זײַן האַרצן אַז דער אויבערשטער זעט כּלומרשט נישט די מעשׂים פֿון די רשעים און אַז עס לוינט זיך אפֿשר צו טאָן רשעות. ער וועט זען ווי דער אויבערשטער אַליין שומר נפֿשות חסידיו, ער היט אָפּ די נפֿשות פֿון זײַנע חסידים, און ראַטעוועט זיי פֿון דער האַנט פֿון די רשעים און נעמט זיי אַרויס פֿון גלות, און דורך דעם וועלן זיי זיך צוקלעפּן צום אויבערשטן מיט אַ שלימות'דיקער דבֿקות.
דער מלבי"ם ערקלערט: נאָכדעם ווי ער האָט מבאר געווען די השגחה כּללית, וויאַזוי דער אויבערשטער משגיח איז דורך די טבֿע־סיסטעמען און פֿירט מיט זיי די וועלט, ווענדט ער זיך איצט צו כּלל ישׂראל און צו די צדיקים און זאָגט: "אוהבי ה' שנאו רע". דאָס הייסט, אַלץ וואָס מיר האָבן ביז אַהער גערעדט איז געווען בנוגע די אומות העולם - וואָס איז דער יחס צו זיי, וואָס מען פֿאָדערט פֿון זיי, און וואָס פֿאַר אַן השׂגה די אומות קענען האָבן אין די ענינים פֿון השגחה. און איצט רעדט ער צו אונדז: וואָס איז אונדזער השׂגה, די קינדער פֿונעם אויבערשטן, און וויאַזוי מיר דאַרפֿן זיך באַציִען צו דער מציאות.
און אויף דעם זאָגט ער: איר זענט נישט ווי די גוים, וועמענס הנהגה איז אַ נאַטירלעכע און די השגחה אויף זיי איז אַ כּלליות'דיקע און נישט קיין פּערזענלעכע. ווי מיר האָבן געזאָגט, דורך דעם רעגן גיט דער אויבערשטער אויף אַ כּלליות'דיקן אופֿן פֿאַר דער גאַנצער אומה. די גוים זענען נישט דבֿק אינעם אויבערשטן, דעריבער איז די השגחה אויף זיי אַ כּללית; זיי דינען צום צבא השמים "אשר חלק ה' אלהיך אותם לכל העמים". אָבער איר וואָס זענט צוגעקלעפּט צום ה' אלהיכם, זאָגט דער מלבי"ם, זענט ווי אַ זון וואָס געפֿינט זיך אונטער דער השגחה פֿון זײַן פֿאָטער, וואָס היט אויף אים מיט אַן השגחה פּרטית וואָס נעמט אַרום אַלע זײַנע ענינים פֿון גרויס ליבשאַפֿט. אַ מלך וואָס קוקט איבער זײַן פֿאָלק - דאָס איז אַן השגחה כּללית; ער ווייסט נישט פּינקטלעך וואָס טוט זיך מיט משה'ן און וואָס מיט יענקלען. אָבער זײַן אייגן קינד וואָס איז בײַ אים אין שטוב - ווייסט ער יאָ וואָס טוט זיך מיט אים. דאָס איז השגחה פּרטית.
און דאָ פֿאָדערט זיך אַ ביאור: וואָס מיינט דאָס אַז דער אויבערשטער זעט נישט יעדן איינעם פֿון די אומות אויף אַ פּרטיות'דיקן אופֿן? דאַרף דען הקדוש ברוך הוא טאָן אַ באַזונדערע פּעולה כּדי צו קוקן אויף יעדן איינעם? מיר האָבן דאָס געלערנט באריכות, און ווער עס וויל קען אויסהערן שיעורים אויפֿן ספר "שפתי חיים" פֿון הגאון רבי חיים פֿרידלענדער זצ"ל, וואָס ערקלערט דאָרטן באריכות דעם ענין פֿון השגחה. און מיט איין וואָרט: די השגחה בײַם הקדוש ברוך הוא אַליין ענדערט זיך נישט. דער אויבערשטער זעט יעדן פּרט און ווייסט יעדן מחשבֿה פֿון יעדן גוי אויף דער וועלט און פֿון יעדער חיה און בהמה אויף דער וועלט, און ער דאַרף נישט דערצו קיין ספּעציעלע סיסטעמען אויפֿצוכאַפּן וואָס מען טראַכט און וואָס מען טוט. נאָר ווען מען זאָגט אויף די אומות אַז זיי האָבן אַן השגחה כּללית, איז דער מבווון אַז הקדוש ברוך הוא גיט זיי נישט קיין תּפֿקיד און גיט זיי נישט קיין נסיונות אויף אַ פּרטיות'דיקן אופֿן, נאָר בלויז בדרך כּלל. לעומת זאת, בײַ כּלל ישׂראל איז פֿאַראַן אַן השגחה פּרטית: דער אויבערשטער פֿאָלגט נאָך כּסדר, ווי אַ העכסט־סענסיטיווער סײַסמאָגראַף, צו זען וואָס פּינקטלעך דער מענטש האָט איצט געטאָן, און לויט דעם אים צושטעלן נסיונות און אַ שטופּ פֿאָראויס אין עבֿודת ה'. עס איז נישט קיין זאַך פֿון ער זעט אָדער ער זעט נישט - יעדן איינעם זעט דער אויבערשטער גלײַך - נאָר מיט די אומות טוט ער זיך כּביכול נישט "אָפּגעבן", ער גיט זיי אַן השגחה כּללית און באַשעפֿטיקט זיך נישט מיט יעדן איינצלנעם פּרט, צי ער האָט בייגעשטאַנען דעם נסיון און וואָס פֿאַר אַ נסיון אים איצט צו געבן. דאָס איז די השגחה פּרטית, און דאָס טוט דער אויבערשטער נאָר פֿאַר אונדז, ווײַל נאָר מיר זענען בנים למקום, קינדער פֿונעם ה' אלוקינו.
און דאָס קומט פֿון גרויס ליבשאַפֿט, זאָגט דער מלבי"ם, און דעריבער הייסן מיר "אוהבי ה'", און אונדזער אויפֿגאַבע איז פֿײַנט צו האָבן דאָס שלעכטס - ווײַל די ליבשאַפֿט צום אויבערשטן איז אַ ליבשאַפֿט צום גוטן. דער אויבערשטער האָט אונדז ליב ווײַל מיר טוען זײַן רצון און מיר זענען אַ בחינה פֿון גוטס, און דאָס איז אויך די סיבה פֿאַרוואָס מיר האָבן ליב דעם אויבערשטן: ווײַל מיר האָבן ליב דאָס גוטע, און דער אויבערשטער איז די שלימות פֿון גוטס און דער שורש הטובֿה. ממילא געפֿינען מיר זיך נישט אונטער דער מערכה נאָר אונטער אַן השגחה פּרטית, בעת די גוים זענען אונטער דער השגחה כּללית.
און דעריבער "שֹׁמֵר נַפְשׁוֹת חֲסִידָיו מִיַּד רְשָׁעִים יַצִּילֵם": וויבאַלד די השגחה אויף אונדז איז אַ פּרטית, היט דער הקדוש ברוך הוא אויף יעדן איינציקן טריט - אויב עס וואָלט געדאַרפֿט פֿאָרקומען אַ שאָדן אויף אַ פּערזענלעכן אופֿן, היט דער אויבערשטער אָפּ דעם מענטש. און דאָס איז נאָך איינער פֿון די חילוקים צװישן השגחה פּרטית און השגחה כּללית. צום בײַשפּיל, דער רמב"ם דעפֿינירט די השגחה אויף בעלי חיים ווי אַ "השגחה מינית" (אויפֿן גאַנצן מין): דער אויבערשטער גיט אַכטונג אויפֿן מין פֿון העלפֿאַנדן אַז ער זאָל זיך נישט אויסמעקן, און אויב זײַן רצון איז ער זאָל זיך אויסמעקן - וועט ער אונטערגיין, און דערפֿאַר זענען טאַקע פֿאַראַן בעלי חיים וואָס זענען פֿאַרשניטן געוואָרן. אָבער דער אויבערשטער היט נישט אויף יעדן באַזונדערן העלפֿאַנד וואָס ער וויל פּינקטלעך. און ווידער, די כּוונה איז נישט אַז ער זעט נישט, נאָר אַז ער לייגט נישט אַרײַן זײַן דעת צו זאָרגן פֿאַר אים תּמידדיק לויט וואָס עס פּאַסירט מיט אים אין יעדן מאָמענט. אָבער בײַ ישׂראל - יאָ: די השגחה איז פּרטית, הקדוש ברוך הוא זעט יעדן איינעם באַזונדער, זאָרגט פֿאַר אים, פֿירט אים און לאָזט אויף אים אַראָפּ השפּעה לויטן מצבֿ אין יעדן געגעבענעם מאָמענט.
און דער טעם איז: וויבאלד ביי כלל ישראל איז פאראן א חלק אלוה ממעל - די נפש פון א איד איז א חלק אלוה ממעל, פון אונטערן כסא הכבוד - האט דער אויבערשטער א דביקות מיט אונז. ביי די גוים איז נישטא קיין נשמה, זיי האבן בלויז א בחינה פון נפש, און דאס אויך איז א נפש בהמית, ווי מען האט מאריך געווען מבאר צו זיין אין "משנת הגלגולים"; ממילא האבן זיי נישט קיין שום חיבור צו אלוקות, און זייער מקור איז פון מרכבת הטומאה, מרכבת הקליפה. און דערפאר דער גוי, צי ער עקזיסטירט צי נישט, מאכט באמת נישט אויס אין דער מציאות; אבער כלל ישראל מאכט יא אויס, ווייל מיר זענען א חלק אלוה ממעל, און אין יעדן איינעם פון אונז איז פאראן א הייליגער ניצוץ פון אים יתברך, און מיר האבן א דיבוק און א חיבור צום אויבערשטן ווי א פאטער צו א קינד. ביז וואס "שומר נפשות חסידיו" - יעדע איינציגע נפש באזונדער היט דער קדוש ברוך הוא מיט השגחה פרטית, און מצד דער שמירה "מיד רשעים יצילם", נישט ווי ביי די גוים וואס זייער הנהגה איז נאר א כלליות'דיגע.
"אוֹר זָרֻעַ לַצַּדִּיק" - דער בריליאנט וואס מעקט זיך קיינמאל נישט אויס
אוֹר זָרֻעַ לַצַּדִּיק וּלְיִשְׁרֵי־לֵב שִׂמְחָה׃ - ליכטיגקייט איז פארזייט פארן צדיק, און פאר די וואס זענען גראד פון הארצן איז פאראן שמחה.
זאגט דער מלבי"ם: ס'איז פארזייט אין אונז דאס געטליכע ליכט, ווי א זוימען וואס איז פארזייט אין זייער נפש, גרייט צו בליען און וואקסן אויב מען וועט עס באוואסערן, גראבן און באארבעטן. און דאס איז א וואונדערבארע און געוואלדיגע זאך וואס הרב דעסלער איז מאריך דערין, און ווער עס וויל קען עס הערן אין די שיעורים איבער "מכתב מאליהו". זאגט הרב דעסלער: עס איז פאראן אינעם מענטש א קערנדל, די אינערליכע נקודת האמת, דאס געטליכע ליכט, דער חלק אלוה ממעל, און וויפיל בלאטע און שמוץ זאלן עס נאר צודעקן - וועט עס נישט פארשוואונדן ווערן, עס בלייבט אייביג. און דאס איז די בחינה פון "ישראל שחטא, אף על פי שחטא - ישראל הוא". מען קען דאס נישט אויסמעקן; א איד קען נישט אראפפאלן פון זיין אידישקייט. ער קען חלילה טון פעולות פון שמד און זיך פירן ווי א גוי, אבער ער קען נישט אראפגיין פון זיין איד. און ווען דער זעלבער איד קומט צוריק, זאגט מען אים נישט "זאלסט זיך מגייר זיין" - ס'איז דאך נישטא וואס זיך צו מגייר זיין, ווייל ער איז דאך קיינמאל נישט אוועקגעפאלן; נאר ס'איז בלאטע און שמוץ וואס ער האט ארויפגעווארפן אויף יענעם ריזיגן, גוואלדיגן בריליאנט, דער חלק אלוה ממעל.
און פון דא איז דא א נפקא מינה, וואס מען האט שוין דערמאנט נישט איינמאל, א געוואלדיגער חילוק צווישן ישראל און די אומות העולם: א גוי, אויב מען וויל, איז א חרס - און מען וועט נישט ניצן ערגערע אויסדרוקן, מען באגנוגנט זיך מיט דעם - און א איד, ווידעראום, איז א בריליאנט. נעם דעם איד, דעם בריליאנט, לייג אים אריין אין מיסט, וויקל אים איין מיט פארדארבענע און שמוציגע זאכן - בלייבט ער אלץ א בריליאנט. און פון דער צווייטער זייט, נעם דעם חרס, באדעק אים מיט א גלאנציגער שיכט פון גאלד - בלייבט ער נאך אלץ א חרס. א גוי, אפילו אויב ער איז א חסיד אומות העולם, איז נאך אלץ א חרס; און א איד, אפילו אויב ער איז א משומד, איז נאך אלץ א בריליאנט. און דערפאר, אויב עס איז דא די מעגליכקייט צו ראטעווען איינעם, וועמען ראטעוועט מען? דעם איד און נישט דעם גוי, ווייל ער איז א בריליאנט, א חלק אלוה ממעל, א הייליגער ניצוץ וואס מען קען קיינמאל נישט פארלעשן און נישט מבטל זיין. וואס מען דארף טון איז אים נאר נעמען, אים אפוואשן, אים מטהר זיין, און זען ווי "בנים אתם לה' אלהיכם". און דאס איז וואס די תורה זאגט אז דער קדוש ברוך הוא וועט אונז ארויסנעמען פון צווישן די פעלקער און "לב חדש נתתי לכם" - דער זעלבער בריליאנט וועט צוריק לייכטן, ווייל ער ווערט קיינמאל נישט בטל און איז קיינמאל נישט אפגעמעקט געווארן.
און דאס מיינט דער פסוק "אור זרוע לצדיק": ס'איז פארזייט אין זיי דאס געטליכע ליכט, ווי א זוימען וואס ליגט אין זייער נפש גרייט צו שפראצן און וואקסן - נאר רייניג עס אויס, נאר פוץ עס אפ. "ישקוהו ויעדרוהו" - דאס הייסט מען זאל עס היטן און באארבעטן. ווער עס היט זיין נפש און ארבעט אפ איר עבודה, זאגט דער מלבי"ם, פארגרעסערט דאס ליכט ביזן הימל; און ווער נישט - האט עס פארדעקט מיט נאך שמוץ, אבער דאס ליכט געפינט זיך נאך אלץ אינעווייניג. און דאס איז וואס שטייט "ואורח צדיקים כאור נוגה": דאס ליכט שיינט ווען מען שליפט באמת דעם בריליאנט, מען מאכט אים ריין און גלאנציג, און דאן איז ער ראוי צו יענעם געטליכן ליכט, ראוי צו דעם שפע פון נבואה און דעם רוחניות'דיגן שפע וואס זאל רוען אויף אים.
און דעמאלט "ולישרי לב שמחה": פאר יענע גראדע הערצער לאזט דער קדוש ברוך הוא רוען די שמחה, וואס דאס איז דאס געטליכע ליכט וואס שטראמט אויף זיי - די נבואה, רוח הקודש, ווי מיר זאגן "כי באור פניך נתת לנו תורת חיים ואהבת חסד וצדקה וברכה ורחמים" - אלעס קומט פונעם אור פני ה'. און וואס פעלט זיך אויס דערצו? מען דארף אויסשליפן דעם בריליאנט ער זאל באמת זיין ראוי מקבל צו זיין דאס ליכט; ווייל אויב ער וואלגערט זיך אין שטויב, איז ער נישט ראוי און לייכט נישט, און איז נישט פאסיג מקבל צו זיין דאס ליכט. און דאן פרייען זיי זיך מיט דער רוחניות'דיגער שמחה דורך דעם געטליכן ליכט וואס שיינט אין זייער נפש, "בהלו נרו עלי ראשי", און אזוי ווי עס שטייט "אור צדיקים ישמח".
דער צדיק און דער ישר לב - מלחמה קעגן שמחה
זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן א צדיק און ישרי לב? א צדיק איז א מענטש וואס באצווינגט זיין יצר, און א ישר לב איז איינער וואס זיין נאטור ציט צום גוטן. און דערפאר פרייט ער זיך: "אור זרוע לצדיק", אבער "ולישרי לב שמחה", ווייל א ישר לב ציט פון נאטור צום גוטן און ער האט נישט קיין אינערליכע מלחמה. און ווען א מענטש ציט פון נאטור צום שלעכטן, כאטש ער איז אן עובד ה' - אין די ישיבות איז פאראן אן אויסדרוק דערויף, א "צולניק", ער איז א "צוּל". און וואס באדייט א צו"ל? צדיק ורע לו. און וואס הייסט צדיק ורע לו? מען זעט אז ער דינט דעם אויבערשטן, אבער ער זעט אויס א נעבעכדיגער און ליידט - א מענטש וואס דינט דעם אויבערשטן מיט שוועריקייטן, און דערפאר זעט ער אויס ווי עס איז אים שלעכט. דאס הייסט, ער מוז זיך שלאגן, ער האט יצרים און מוז זיך מלחמה האלטן מיט זיי, און ער ליידט פון דעם. ווידעראום דער ישר לב, טיף אינעווייניג איז זיין יצר שוין גרייט צו עבודת ה', זיין הארץ ציט צום גוטן, און ביי אים איז דא שמחה. ער ליידט נישט, ער האט נישט די שטענדיגע מלחמה, ווייל ממילא האט ער נישט קיין צוגאנג צום שלעכטן; ביי אים איז די עבודת ה' נישט מיט קיין יסורים, נאר מיט שמחה.
"וְהוֹדוּ לְזֵכֶר קָדְשׁוֹ"
שִׂמְחוּ צַדִּיקִים בַּיהֹוָה וְהוֹדוּ לְזֵכֶר קָדְשׁוֹ׃ - פרייט אייך, צדיקים, אינעם אויבערשטן, און דאנקט צו זיין הייליגן נאמען.
פירט דוד המלך אויס און זאגט: שמחו צדיקים בה'. און פארוואס? ווייל דעמאלט וועט מען זען די גראדע משפטים פונעם אויבערשטן, זאגט דער רד"ק, און דאן וועט מען דאנקען "לזכר קדשו", דאס הייסט צו זיין הייליגן נאמען יתברך.
זאגט דער מלבי"ם: "שמחו צדיקים בה'", ווייל דעמאלט וועט מען זען ווי דער אויבערשטער איז דבוק אין אונז מיט א דביקות פון ליבשאפט, אז מיר זענען בבחינת קינדער צום אויבערשטן - בנים לה' אלוקינו, און דעמאלט וועט דער אויבערשטער טון מיט אונז נסים ונפלאות אויפן אופן פון "קדוש". און "קדוש" מיינט שטענדיג אפגעזונדערט, העכער פון דער נאַטור, גייסטיג - דער אויבערשטער וועט טון מיט אונז נסים ונפלאות בבחינת קדשו, אין א בחינה וואס איז העכער פון דער נאַטור. און דערפאר "והודו לזכר קדשו": מיר וועלן נישט דאנקען בלויז אויף דער נאטירלעכער הנהגה, נאר עס וועט דא זיין עפעס פיל העכער, בחינת קודש, אן איבערנאטירלעכע הנהגה און איבערנאטירלעכע נסים, און מיר וועלן דאנקען לזכר קדשו - די בחינה וואס איז למעלה מן הטבע.
צום סך־הכל:
דער טייל פונעם קאפיטל פירט אונז פונעם אנערקענען פון די פעלקער אין דער נאטירלעכער הנהגה ביז צו דער הנהגה פון כלל ישראל. די הימלען דערציילן די צדקה פונעם אויבערשטן - אז אפילו די סדרים פון דער נאַטור ארבעטן נישט מתוך הכרח נאר לויט צדק און משפט; און צוליב דעם וועלן זיך שעמען די דינער פונעם געץ און די אלילים, און וועלן אנערקענען אז אלע "אלהים", אלע כוחות אין דער בריאה, בוקן זיך צום אויבערשטן און האבן נישט קיין אייגענעם כח, און ס'איז נישטא קיין שום זין זיך צו ווענדן נאר צו דער סיבה הראשונה. ציון און בנות יהודה פרייען זיך מיט די משפטים פונעם אויבערשטן, וואס כאטש זייער הנהגה איז ניסימ'דיג און איבערנאטירלעך, אנערקענען סוף כל סוף אלע פעלקער אז די גאנצע הנהגה איז מאתו יתברך. און פון דא איז דא א ווענדונג צו אונז: "אוהבי ה' שנאו רע" - אז מיר זענען קינדער וואס געפינען זיך אונטער אן השגחה פרטית פון ליבשאפט, און דער אויבערשטער היט די נשמות פון זיינע חסידים און ראטעוועט זיי פון דער האנט פון רשעים. און אין יעדן איינעם פון אונז איז פאראן יענער "אור זרוע", דער בריליאנט פונעם חלק אלוק ממעל וואס מעקט זיך קיינמאל נישט אויס, און אונזער גאנצע עבודה איז אים צו שלייפן און צו רייניקן, ביז ער וועט שיינען און ברענגען צו דער שמחה פון ישרי לב, און צו א שבח והודאה "לזכר קדשו" - אויף דער הנהגה וואס איז למעלה מן הטבע.