קאפיטל ק"ב אין תהילים איז א תפילה וואס איז געזאגט געווארן אויפן לשון פון די בני הגלות. רש"י טייטשט "תפילה לעני" - כלל ישראל וואס זיי זענען ארימעלייט, אן עם עני. און דער רד"ק ערקלערט אז דער מזמור איז געזאגט געווארן אויפן לשון פון די בני הגלות: כביכול יעדער איינציגער פון די בני הגלות שטייט און דאווענט אזוי פארן רבונו של עולם. אין דעם קאפיטל ווערט באשריבן די אידישע אומה אין איר שווערסטן מצב, און פון יענעם טיפן שפל גיסט זי אויס איר הארץ פאר איר באשעפער.
תְּפִלָּה לְעָנִי כִי־יַעֲטֹף וְלִפְנֵי יְהֹוָה יִשְׁפֹּךְ שִׂיחוֹ׃ - א תפילה פאר אן ארימאן ווען ער ווערט פארהילט אין זיין צרה, און פארן אייבערשטן גיסט ער אויס זיין געבעט.
וואס מיינט דער אויסדרוק "כי יעטוף"? דאס באדייט א מענטש וואס הילט זיך איין אין זיין צרה, אזוי ווי "נַפְשָׁם בָּהֶם תִּתְעַטָּף", "הָעֲטוּפִים בְּרָעָב". דער רד"ק טייטשט א הערליכן ביאור: ווען א מענטש געפינט זיך אין א צרה קארטשעט ער זיך איין, כביכול ער וויקלט זיך איין אין זיך אליין, איין טייל אינעם צווייטן - דערפאר ווערט דאס אנגערופן א "עטיפה". און רש"י טייטשט אז זיין נפש ווערט פארהילט און פארשלונגען אין דער צרה. און "לפני השם ישפוך שיחו" - זאגט דער אבן עזרא: ער גיסט אויס אלעס וואס ליגט אים אויפן הארצן. אויך היינט נוצט מען דעם אויסדרוק: "ער האט אויסגעגאסן זיין גאנץ הארץ".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א תפילה אויף די בני הגולה, סיי אויף יעדן יחיד באזונדער און סיי אויף דער גאנצער אומה אינאיינעם: זייער נפש איז פארהילט פון די פילע צרות ביז כביכול די נשמה שטייט שוין גרייט ארויסצוגיין פונעם גוף, ווי מען וועט זען ווייטער אינעם קאפיטל. און נאך איידער זיין נשמה גייט ארויס פונעם גוף, גיסט ער אויס זיין געבעט און בעט פונעם אייבערשטן אז ער זאל אים ארויסנעמען פונעם גלות און אים ברענגען די ישועה.
דער מהר"ש מבעלזא טייטשט דא אויס ווי גרויס עס איז די מעלה פון א תפילת עני. חז"ל זאגן אויפן פסוק "מי הקדימני ואשלם" - ווער האט מיר געמאכט א מזוזה איידער איך האב אים געגעבן א הויז? פון וועמען האב איך פארלאנגט אפצושיידן תרומות ומעשרות ווען איך האב אים נישט געגעבן קיין פעלד? פאר וועמען האב איך געהייסן מאכן א מעקה און איך האב אים נישט געגעבן קיין דאך? עס איז דאך נישט פארהאן קיין מענטש וואס קומט פריער פארן הקדוש ברוך הוא. אבער עס איז פאראן איינער וואס קומט יא פריער - דער עני. פון דער זייט פון קנינים האט אים דער הקדוש ברוך הוא גארנישט געגעבן, און ער שטייט און דאווענט אויס פון זיין דלות און ארימקייט. קומט אויס אז ער איז מקדים דעם הקדוש ברוך הוא: ער דאווענט פארן אייבערשטן נאך איידער דער אייבערשטער האט אים עפעס געגעבן. און דאס איז דער טייטש "וְלִפְנֵי יְהֹוָה יִשְׁפֹּךְ שִׂיחוֹ" - נאך איידער דער אייבערשטער האט אים געגעבן סיי וואס, שוין דעמאלט גיסט ער אויס זיין געבעט, און דערפאר איז פאסיג אז זיין תפילה זאל אנגענומען ווערן.
און באמת שטייט אין די ספרים אז עס זענען דא תפילות וואס מען איילט זיך נישט זיי צו ערפילן, און עס זענען דא תפילות וואס ווערן געענטפערט תיכף ומיד. דער זוהר הקדוש זאגט אז א תפילת עני ווערט באלד געענטפערט, און דער טעם דערפון איז: "מי הקדימני ואשלם" - וויבאלד ער איז מקדים דעם הקדוש ברוך הוא נאך איידער עס איז משפיע געווען אויף אים עפעס א גוטס, דערפאר איז ער זוכה דערצו. און מען קען אין דעם געפינען אויך א רמז: עס איז דא א מחלוקת אין דער גמרא אינעם טייטש פון "עטוף", און לויט דער שיטה פון רבי יוחנן מיינט "והיו העטופים ללבן" די בכירות, דאס הייסט די שאף וואס ווערן געבוירן פריער. און אויב אזוי איז דער טייטש "תְּפִלָּה לְעָנִי כִי־יַעֲטֹף" - די מעלה פונעם עני איז וואס ער "יעטוף", ער קומט פריער פארן הקדוש ברוך הוא מיט זיין תפילה, און דעריבער זאגט אים דער אייבערשטער: דו ביסט געקומען פריער נאך איידער איך האב דיר געגעבן, ביסטו ראוי צו באקומען דיין שכר.
יְהֹוָה שִׁמְעָה תְפִלָּתִי וְשַׁוְעָתִי אֵלֶיךָ תָבוֹא׃ - ה', הער אויס מיין תפילה, און מיין געשריי זאל קומען צו דיר.
דאס איז דער אנהייב פון דער תפילה: נאך פאר ער דאווענט בעט ער אז זיין תפילה זאל אנגענומען ווערן. פרעגט דער אבן עזרא: עס שטייט דאך "שומע תפילה אתה", און מען ווייסט דאך אז יעדער געבעט ווערט געהערט - טא צו וואס פעלט אויס די דאזיגע בקשה? מען וואלט געקענט פארענטפערן אז עס איז פאראן א מציאות ווען עס ווערט אראפגעלאזט א מחיצה של ברזל צווישן כלל ישראל און זייער פאטער אין הימל, און ווי עס שטייט "שָׂתַם תְּפִלָּתִי", דאס הייסט אז די תפילות ווערן נישט אנגענומען, און דעריבער בעט מען "ה' שמעה תפילתי". אבער דער אבן עזרא ערקלערט אז די כוונה איז אז די מענטשן זאלן זען אז די תפילה איז געהערט געווארן - ווייל עס קען זיין אז דער אייבערשטער האט יא געהערט און אנגענומען דיין תפילה, נאר אויסעווייניג איז עס נישט ניכר פאר די אויגן.
און לאמיר ברענגען א דוגמא דערויף. איינער פון די גדולי ישראל איז געלעגן אויפן קראנקנבעט, מען האט פיל מתפלל געווען פאר זיין רפואה, און צום סוף איז ער נפטר געווארן. האבן מענטשן געזאגט צום בריסקער רב: מיר האבן אזויפיל מתפלל געווען און מען האט אונז נישט געענטפערט. האט ער זיי געענטפערט: פון וואנעט ווייסטו אז מען האט דיר נישט געענטפערט? מען האט דיר יא געענטפערט - מיט א "ניין". דו האסט געבעטן פונעם רבונו של עולם ער זאל איבערלאזן דעם דאזיגן צדיק מיט אונז, און דער אייבערשטער האט געזאגט ניין. אויך א "ניין" איז אן ענטפער. נישט אלעמאל וואס מען וויל ווערט אויסגעפירט צום סוף; ווען מען בעט א זאך, קען דער אייבערשטער זאגן "ניין". און דאס איז וואס דער אבן עזרא זאגט: איך וויל נישט אזעלכע מיני תשובות, נאר אן ענטפער וואס מענטשן זאלן קענען זען אז דו האסט מיר געענטפערט - מען זאל זען די ישועה, מען זאל זען אז דאס וואס איך האב געבעטן האב איך באקומען.
דער רד"ק ברענגט פונעם מדרש שוחר טוב: "אל תיתן אקסומיא שלי בטבע, אלא תעלה ותעשה פירות". "אקסומיא" מיינט א קריג און א געפעכט (און דאס האט גארנישט מיט דעם ווארט אקסיאמע). דאס הייסט: מיין געפעכט זאל זיין אפן און אנטפלעקט פאר דיר, הער אויס מיין קריג און פיר מיין געפעכט. איך האב א דין ודברים מיט די אומות העולם - זאלסט דו, אייבערשטער, קעמפן מיין קאמף. און מיין בקשה איז אז דו זאלסט נישט לייגן מיין קריג כביכול אין א פארחתמ'טן רינג וואו מען פארשליסט עס און מען פארזעט עס, נאר די זאך זאל ארויפגיין פאר דיר און דו זאלסט טון צו מיין רעטונג.
דער מלבי"ם מאַכט אַן אונטערשייד צווישן תפילה און שוועה. "תפילה" איז אַ לשון וואָס קומט תמיד נאָר בנוגע צום אייבערשטן, און איר הגדרה איז: שפיכת הנפש און זיך צוקלעפּן צום בורא, "באלוהי מעוזה". לעומת זאת איז "שוועה" דאָס געשריי פֿון איינעם וואָס שרײַט נאָך אַ ישועה. און מיר האָבן שוין פֿריִער געזאָגט אַז תפילה איז מלשון פתילה: אַ פֿתילה ווערט געמאַכט פֿון עטלעכע פֿעדעמער וואָס מען דרייט און פֿאַרטשעפּעט צוזאַמען, דאָס הייסט מען פֿאַרבינדט זיי. און אַזוי אין תפילה פֿאַרבינדן מיר זיך צום בורא עולם. און דערפֿאַר זענען די תפילות אנשטאָט די קרבנות, וואָרום אויך דער קרבן איז זײַן גאַנצער מהות קירוב - דורך דעם קרבן דערנענטערט מען זיך צום השם יתברך, און דורך דער תפילה פֿאַרבינדט מען זיך און קלעפּט זיך צו צו אים, בבחינת "נַפְתּוּלֵי אֱלֹהִים נִפְתַּלְתִּי". און דאָס איז דער טײַטש: "שמעה תפילתי" - מײַן שפיכת הנפש און מײַן צוקלעפּן זיך צו דיר, דאָס וואָס איך שרײַ אויס פֿאַרן כּלל; "ושוועתי" - דאָס וואָס איך שרײַ פֿאַר מײַן אייגענער ישועה, זאָל אויך דאָס, רבונו של עולם, צוקומען צו דיר.
אַל־תַּסְתֵּר פָּנֶיךָ מִמֶּנִּי בְּיוֹם צַר־לִי הַטֵּה־אֵלַי אׇזְנֶךָ בְּיוֹם אֶקְרָא מַהֵר עֲנֵנִי׃ - באַהאַלט נישט דײַן פּנים פֿון מיר אין טאָג וואָס עס איז מיר ענג, נײַג צו צו מיר דײַן אויער, אין דעם טאָג וואָס איך רוף, ענטפֿער מיר געשווינד.
דער אבן עזרא ערקלערט אַז די זאַכן זענען געזאָגט דרך משל: אַ מענטש וואָס פֿאַרהוילט זײַן פּנים זעט נישט, אָבער ער הערט נאָך אַלץ. דערפֿאַר בעט ער: באַהאַלט נישט דײַן פּנים פֿון מיר, און אויב דאָך פֿאַרהוילסטו דאָס פּנים - כאָטש "הטה אלי אוזנך", נײַג צו דײַן אויער, וואָרום דער וואָס באַהאַלט דאָס פּנים הערט דאָך נאָך אַלץ. דער רד"ק פֿירט אויס אַז דער פּסוק איז געבויט אויפֿן פּסוק אין דער תורה "וְהִסְתַּרְתִּי פָנַי מֵהֶם וְהָיָה לֶאֱכֹל" - עס וועט זײַן אַ מציאות וואו דער הקדוש ברוך הוא וועט מאַכן אַן הסתר פנים, און חס ושלום וועלן כּלל ישראל ווערן אויפֿגעגעסן דורך די אומות העולם.
און דאָס איז כידוע וואָס עס איז געווען אין דער תקופֿה פֿונעם חורבן. יעדער פֿרעגט וואו איז דער הקדוש ברוך הוא געווען אין יענע יאָרן, און דער ענטפֿער איז אַז ער איז נישט געווען - און ער אַליין האָט דאָס מודיע געווען פֿאָראויס: "והסתרתי פניי מהם", עס וועט זײַן אַן הסתר פנים, איך וועל דאָרט נישט זײַן. "והיה לאכול" - און ווען איך בין נישט דאָרט, וועט מען זיי אויפֿעסן מיט אַ פֿול מויל. דאָס איז געווען די מציאות, נאָר עס איז פֿאָראויס געווען אויף דעם אַן התראה און אַן אָנזאָג. עס איז מקוים געוואָרן אין אונדז יענע קללה, זאָגט דער רד"ק, און דערפֿאַר בעטן מיר: באַהאַלט מער נישט דײַן פּנים, ענטפֿער מיר געשווינד.
דער מלבי"ם באַווײַזט אַז דאָ זענען פֿאַראַן צוויי בקשות. איינס: "אל תסתר פניך" - ווײַזן דאָס פּנים באַדײַט השגחה: רבונו של עולם, זײַ משגיח אויף מיר, זע וואָס עס קומט פֿאָר מיט מיר און הער אויס מײַן געשריי. און דאָס צווייטע: "מהר ענני" - ענטפֿער מיר אויך, ווײַל דער הקדוש ברוך הוא קען דאָך זען זײַן מצב און זאָגן "עס קומט זיך אים". דערפֿאַר בעט איך: ראַטעווע מיך, דערפֿיל מײַן בקשה.
כִּי־כָלוּ בְעָשָׁן יָמָי וְעַצְמוֹתַי כְּמוֹקֵד נִחָרוּ׃ - וואָרום מײַנע טעג זענען פֿאַרגאַנגען ווי רויך, און מײַנע ביינער זענען ווי אַ פֿײַער-הערד פֿאַרברענט געוואָרן.
זאָגט דער רד"ק: פּונקט ווי אַ זאַך וואָס ווערט פֿאַרברענט און פֿאַרגייט אין רויך און גייט צו כּליון און אבדון, אַזוי זענען מײַנע טעג פֿאַרגאַנגען אין שלעכטס. "מוקד" איז דער אָרט וואו מען צינדט דאָס פֿײַער, אַזוי ווי "בית המוקד", דער אָרט וואו דאָס פֿײַער פֿלאַקערט. און "נחרו" מיינט פֿאַרברענט, ווי דער לשון "חָרָה אַפִּי בוֹ", "חָרְבוּ הַנְּהָרִים" - אַן ענין פֿון שריפֿה און טריקעניש. דאָס הייסט, מײַנע ביינער זענען ווי אַן אָרט וואו דאָס פֿײַער ברענט תמיד, און זיי זענען פֿאַרברענט און פֿאַרדאַרט געוואָרן.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ ווערט פֿאַרשטענדלעך פֿאַרוואָס ער האָט געבעטן "מהר ענני". ווען דאַרף מען אַן אוממיטלבאַרע ישועה? ווען אויב זי וועט זיך פֿאַרהאַלטן נאָך איין רגע, וועט שוין נישט זײַן וועמען צו ראַטעווען. איך בעט שנעל, ווײַל איך בין שוין אָנגעקומען צום סאַמע תכלית פֿון אבדון. און דעמאָלט שטעלט ער פֿאָר די צרה ווי אַ פֿײַער, און דעם קערפּער פֿון דער גאַנצער אומה ווי עפּעס וואָס מען האָט אַרײַנגעוואָרפֿן אין פֿײַער. און כידוע טוט דאָס פֿײַער צעשיידן די טיילן און צעלאָזן זיי, און ווען די טיילן ווערן צעטיילט גייען זיי אויף אין רויך. רבונו של עולם, מײַנע טעג זענען שוין אויסגעגאַנגען אין רויך פֿון דער גרויסער היץ פֿונעם פֿײַער וואָס ברענט אין זיי, און די ביינער וואָס זענען נאָך פֿאַרבליבן אין מיר זענען פֿאַרברענט ווי אַ זאַך וואָס ליגט אינעם צענטער פֿון דער שריפֿה - "נחרו" מלשון פֿאַרברענט, אין בנין נפעל.
הוּכָּה־כָעֵשֶׂב וַיִּבַשׁ לִבִּי כִּי־שָׁכַחְתִּי מֵאֲכֹל לַחְמִי׃ - געשלאָגן ווי גראָז און פֿאַרדאַרט איז מײַן האַרץ, ווײַל איך האָב פֿאַרגעסן צו עסן מײַן ברויט.
דער רד"ק ערקלערט: די זון, ווען זי באַקלאַפּט דאָס נאַסע גראָז - טריקנט זי עס אויס. די גראָזן זענען די ערשטע זיך אויסצוטריקענען ווען דער זומער קומט, און אַזוי אויך איז מײַן האַרץ פֿאַרדאַרט געוואָרן ווי גראָז. און פֿאַרוואָס? "כי שכחתי מאכול לחמי" - פֿון גרויס צרה פֿאַרגעס איך אפֿילו צו עסן. און ווי באַקאַנט בײַ מענטשן וואָס געפֿינען זיך אין צרות און אין מרה שחורה, ברענגט עס זיי אַ מאַנגל אין אַפּעטיט און זיי האָבן נישט קיין חשק צו עסן. און וואָס דערקוויקט דאָס האַרץ? דאָס עסן, ווי דער אויסדרוק "סעד את ליבו", ער האָט געשטאַרקט זײַן האַרץ. און וויבאַלד איך בין אין אַזאַ גרויסער מרה שחורה אַז איך האָב פֿאַרגעסן פֿונעם עסן, איז ממילא מײַן האַרץ ווי דאָס גראָז וואָס טריקנט זיך אויס דאָס ערשטע ווען די זון שײַנט.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז ער שילדערט זיך ווי אַ פֿלאַנץ וואָס די זון קלאַפּט אין אים און טריקנט אים אויס, און דאָס האַרץ איז דאָך דער משכן פֿונעם לעבן. "הוכה כעשב ויבש" - דאָס האַרץ האָט שוין אויפֿגעהערט צו נעמען זײַן שפּײַז פֿונעם גוף. וואָרום דער הקדוש ברוך הוא האָט אַרײַנגעלייגט אַ כּוח אין דער אצטומכא (אין מאָגן) וואָס וועקט אויף דעם הונגער און מאַכט דעם מענטש ער זאָל עסן. ווי באַקאַנט האָט דער מאָגן זאַפֿטן, און עס איז פֿאַראַן אַן אינערלעכע מעלדונג פֿונעם מאָגן צום מוח וואָס לאָזט וויסן אַז דער מענטש איז הונגעריק. און גיט אַכט אַז דער סיגנאַל איז אויך פֿאַרבונדן מיט געוואוינהייט: געוויינטלעך וועקט זיך דער הונגער אויף אין דער צײַט פֿון דער סעודה, און אויב אַ מענטש איז געווען פֿאַרטאָן אין זײַנע געשעפֿטן און איז געווען הונגעריק, און עס איז אַדורך זײַן קביעות'דיקער זמן פֿון דער סעודה - למשל ער איז געוווינט צו עסן צוויי אַזייגער און עס איז שוין דרײַ אָדער פֿיר - באַרויִקט זיך דאָס געפֿיל און ער שפּירט שוין נישט דעם הונגער ווי פֿריִער. און דאָס איז וואָס דוד המלך זאָגט: בײַ מיר איז דער כּוח אין גאַנצן פֿאַרגעסן געוואָרן, ביז איך וועק זיך גאָרנישט אויף צו עסן ברויט. די לאָמפּ איז אויסגעלאָשן, און איך שפּיר גאָר קיין אַפּעטיט נישט - און דאָס פֿאַראורזאַכט אַז "הוכה כעשב ויבש ליבי".
מִקּוֹל אַנְחָתִי דָּבְקָה עַצְמִי לִבְשָׂרִי׃ - פון דעם קול פון מיין קרעכצן האט זיך מיין ביין צוגעקלעבט צו מיין פלייש.
פון גרויס געשריי האט זיך מיין פלייש אויסגעטריקנט און איינגעשרומפן, ביז דער ביין האט זיך צוגעקלעבט צום פלייש. ווער עס וויל פארשטיין די דאזיגע מציאות זאל קוקן אויף בילדער פונעם חורבן - ס'איז שוידערליך און דערציטערנד צו זען ממש שלדים, הויט און ביינער. זאגט דער רד"ק: עס איז באקאנט אז דער קרעכץ דארט אויס דאס פלייש, די צרה פונעם הארץ מאכט דאס פלייש מאגער און איינגעשרומפן.
און די גמרא ברענגט די מעשה מיט רבי יוחנן בן זכאי: ער האט געזען א מענטש וואס האט אריינגעטאן איין שיך אין זיין פוס און האט איר נישט געקענט ארויסציען, און אויך דעם צווייטן שיך האט ער נישט באוויזן אריינצושטעקן. האט ער אים געזאגט: א גוטע בשורה האסטו געהערט, און "שמועה טובה תדשן עצם" - דיין ביין האט זיך פארברייטערט, און דערפאר קענסטו נישט אריינשטעקן די צווייטע, און אויך די ערשטע קענסטו נישט אויסציען, ווייל דער ביין פילט אן דעם שיך. האט ער אים געפרעגט: וואס טוט מען? האט ער אים געזאגט: פיר דורך פאר דיר א מענטש וואס דו האסט נישט ליב, עפעס א שונא דיינער, וואס עס שטייט "שמועה רעה תייבש גרם", און דאס ברענגט צו אויסצוטריקענען דעם ביין, און דעמאלט וועסטו זען ווי דער שיך גייט ארויס גרינגערהייט. און אזוי איז טאקע געווען. מען זעט פון דעם אז דער קרעכץ און די צרת הלב דארן אויס דאס פלייש און שרומפן עס איין, און ווען עס איז פאראן מיט דעם אויך א געשריי - כל שכן אז דאס פלייש ווערט נאך מער אויסגעדארט ביז עס קלעבט זיך צו צו די ביינער. און אזוי אויך דער פסוק אין איכה: "צָפַד עוֹרָם עַל עַצְמָם יָבֵשׁ הָיָה כָעֵץ" - די הויט איז געווארן צוגעקלעבט און אויסגעטריקנט אויף זייערע ביינער מכח דער גרויסער צרה וואס איז געקומען אויף זיי.
און לכאורה וואלט געדארפט שטיין "דבקה עצמי לעורי", ווארום די הויט איז דאך דאס וואס קלעבט זיך צום ביין, און פארוואס שטייט "לבשרי"? פארענטפערט דער רד"ק: די הויט פון א מענטש איז ווי זיין פלייש, און זי ווערט נישט אפגעשיילט פונעם פלייש ווי די הויט פון א בהמה. און אזוי געפינען מיר ביי חז"ל אויף די שמונת השרצים אז זייערע הויט איז ווי זייער פלייש. עס זענען פאראן בעלי חיים וואס די הויט ביי זיי איז ווי א חלק פונעם פלייש, און עס זענען פאראן וואס די הויט איז אפגעזונדערט. קוקט למשל אויפן אונטערשטן טייל פון א קו אדער אן אקס און איר וועט זען אז די הויט הענגט אראפ א ביסל, ווי א מין באזונדערע קלייד פונעם קערפער. מה שאין כן ביים צבי, וואס די גמרא זאגט אז זיין הויט איז אויסגעצויגן, און ווען מען שיילט אים אפ קען מען עס נישט צוריקלייגן, ווייל די הויט שרומפט זיך איין. און ביים מענטש זענען די הויט און דאס פלייש ווי איינס, און מען שיילט נישט אפ די הויט ווי א באזונדערע זאך. דערפאר האט ער דא דערמאנט "בשר" אנשטאט "עור", און פונקט ווי אין אנדערע פלעצער ווערט די הויט דערמאנט אנשטאט דאס פלייש: "יֹאכַל בַּדֵּי עוֹרוֹ", וואס די כוונה איז אויף זיין פלייש, און פונדעסטוועגן רופט ער עס "עורו".
דער מלבי"ם ערקלערט: "מקול אנחתי דבקה עצמי לבשרי" - דאס פלייש פון די געדערעם קלעבט זיך צו צו די ביינער צוליב דעם קרעכץ, און דאס איז די סיבה פארוואס ער פארלירט דעם אפעטיט, ווייל עס ווערט בטל דער כח המעכל און ער האט נישט קיין חשק צו עסן, און ווי עס שטייט אין איוב "בְּעוֹרִי וּבִבְשָׂרִי דָּבְקָה עַצְמִי וָאֶתְמַלְּטָה בְּעוֹר שִׁנָּי". קומט אויס אז עס איז דא דא א פארמאכטער קיילעך: פון דעם מרה שחורה און צער האב איך נישט קיין חשק צו עסן, און דאס מבטל דעם כח הזן און דעם שטרעבן צו עסן, און ממילא זינק איך נאך מער אריין אין דעם דרוק וואס ברענגט נאך מער צו "דבקה עצמי לבשרי" - ווי א מין שנייבאל וואס שטעלט זיך נישט אפ.
דָּמִיתִי לִקְאַת מִדְבָּר הָיִיתִי כְּכוֹס חֳרָבוֹת׃ - איך בין געגליכן צו א קאת פון מדבר, איך בין געווארן ווי א כוס פון חורבות.
"קאת" איז א נאמען פון א פויגל, און דא אין סמיכות: קאת המדבר. און "כוס" איז דער פויגל וואס ווערט אנגערופן שלך אדער ינשוף, וואס וואוינט אין חרוב'ע ערטער, אין מדבריות. דאס הייסט איך בין געווען ענליך צום קאת וואס וואוינט אין מדבר און צום כוס וואס וואוינט אין די חורבות. און דער נמשל: מיר זענען ווי גולים וואס וואלגערן זיך תמיד פון איין ארט צום צווייטן, ווי דער קאת וואס האט נישט קיין ישוב נאר געפינט זיך אין מדבר, און ווי דער כוס וואס זיצט נישט און וואוינט נישט אין איין הויז נאר אין חרוב'ע ערטער.
דער רד"ק לייגט צו אז דער קאת איז דאס וואס ווערט אנגערופן אין דער משנה "קיק", און פון דעם קומט "שמן קיק". דאס איז א מדבר-פויגל וואס זיין קול איז א קול נהי, ווי א מין קינה - "אֶשָּׂא קִינָה וָנֶהִי" - א קול פון א מענטש וואס קלאגט און וויינט. און דאס איז "דמיתי לקאת מדבר": מיין קול איז ענליך צום קול פון יענעם קאת אין מדבר. און אזוי אויך "הייתי ככוס חורבות", וואס אויך זיין קול איז א קול נהי, א קול פון טרויער און מרה שחורה. און נאך אן הסבר ברענגט דער רד"ק: זייענדיג אין גלות בין איך ווי איינער וואס רעדט מיט די פייגלעך וואס וואוינען אינעם מדבר - זיי זענען מיינע בני שיחי, זיי זענען די איינציגע מענטשן מיט וועמען איך האב א שמועס.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם סדר פון די זאכן. צום ערשט "דמיתי לקאת מדבר": דער קאת שפייזט זיך פון פיש, און דערפאר דארף ער גיין יעדן טאג פונעם מדבר צו די טייכן, א ווייטן וועג, כדי צו ברענגען זיין עסן. אזוי אויך איך: איך וואוין אין די מדבריות, ווייט פון בני אדם, און איך דארף גיין בהסתר און באהאלטענערהייט צום ישוב זוכן מיין פרנסה, ווייל מען רודפ'ט מיך שטענדיג. און דאס איז אויך געווען דוד המלכ'ס מציאות ווען ער איז געווען גערודפ'ט דורך שאול - בלויז ביינאכט און אין צייטן וואס ער האט נישט מורא געהאט מען זאל אים כאפן, האט ער געקענט אנקומען צו א ישוב זוכן עפעס צו עסן. און נאכדעם, ווען דער עול הגלות איז אביסל גרינגער געווארן און מען האט מיר שוין ערלויבט צו קומען צו א ישוב, האט מען מיר נאך אלץ נישט געלאזט וואוינען אין דער שטאט אליין, נאר "ככוס חורבות" - אין די חורבות פאר די שטעט, אין באזונדערע פלעצער, אויב מען וויל אין געטאס, אבער צו וואוינען אינמיטן דער שטאט האט מען מיר נישט דערלאזט.
שָׁקַדְתִּי וָאֶהְיֶה כְּצִפּוֹר בּוֹדֵד עַל־גָּג׃ - איך האב געוואכט און בין געווארן ווי אן איינזאמער פויגל אויפן דאך.
רש"י טייטשט: איך האב זיך מתבונן געווען אין מיר אליין, און אט בין איך ווי אן איינציג פויגל אויפן דאך, וואס זיצט אליין אן א פארפאלק. געווענליך זאגט מען "א פאר טויבן", און דא געפין איך מיך גאר אליין. און דער אבן עזרא לייגט צו: איך בין געזעסן אויף איין פלאץ אליינס און קיינער פון מיין משפחה איז נישט מיט מיר - אפילו מיינע קרובים, וואס אויף א נאטירליכן אופן וואלט איך ערווארטעט אז זיי זאלן מיר קומען צו הילף, זענען נישט מיט מיר.
און דער אבן עזרא באמערקט אויפן לשון: "כציפור בודד" בלשון זכר, און נישט "בודדת"; בעת וואס אין דער תורה געפינען מיר לשון נקבה - "אֶת הַצִּפֹּר הָאֶחָת", "וְנָתַן עַל מַיִם חַיִּים אֶל כְּלִי". און עס זענען דא עטליכע ווערטער וואס ווערן גענוצט סיי בלשון זכר און סיי בלשון נקבה: "רוח" - "רוּחַ גְּדוֹלָה וְחָזָק מְפָרֵק הָרִים", און פון דער אנדערער זייט "רוח נושבת". און אזוי אויך "מחנה": "אִם יָבוֹא עֵשָׂו אֶל הַמַּחֲנֶה הָאַחַת וְהִכָּהוּ וְהָיָה הַמַּחֲנֶה הַנִּשְׁאָר" - אינעם זעלבן פסוק אליין איין מאל "האחת" בלשון נקבה און איין מאל "הנשאר" בלשון זכר. און אזוי אויך "שפה": "שָׂפָה בְרוּרָה" בלשון נקבה און "שָׂפָה תָמִים" בלשון זכר. דער אבן עזרא האט אוועקגעשטעלט אין דעם א יסוד, וואס מען האט שוין פריער דערמאנט און עס איז נישט אנגענומען געווארן, אבער מען דארף עס וויסן: כל שאין בו רוח חיים - זכרהו ונקבהו. דאס הייסט ביי א זאך וואס האט נישט קיין רוח חיים, ווי למשל א טיש, קען מען זאגן "שולחן גדול" אדער "שולחן גדולה". אבער ווען מען רעדט פון א באשעפעניש וואס האט יא א רוח חיים, ווי למשל כלב און כלבה, דארט באלאנגט צו מקפיד זיין אויף זכר און נקבה. און ווי געזאגט איז זיין מיינונג נישט אנגענומען געווארן, ווייל מיר זענען היינט מקפיד אויף זכר און נקבה אויך ביי דוממים.
דער רד"ק ערקלערט דעם לשון "שקדתי": שקידה מיינט התמדה אין א זאך, אזוי ווי מען זאגט היינט אז א מענטש איז שוקד אויף א געוויסער זאך, דאס הייסט ער האלט אן דערין מיט התמדה. און אזוי אויך "שֵׁב שָׁקֵד" - דער שומר וואס וואכט און ווארט; "נָמֵר שֹׁקֵד עַל עָרֵיהֶם"; "לִשְׁקֹד עַל דַּלְתֹתַי יוֹם יוֹם" - זיך אפגעבן מיט א זאך כסדר, ווי מען זאגט "שוקד על לימודו", ער גיט זיך אפ מיטן לערנען מיט התמדה. און דא: שקדתי אין גלות, און אין יעדן פלאץ וואו איך גיי טרעף איך זיך אליין צווישן די פרעמדע, ווי א פייגל וואס איז אפגעשיידט פון זיינע חברים און זיצט אליין אויפן דאך פונעם הויז, און גייט נישט אריין אינעווייניג אין שטוב פון שרעק טאמער מען וועט אים כאפן. אזוי אויך איך, אפילו ווען איך זיץ אין שטוב און אפילו אין מיין לאנד, בין איך תמיד אין א מצב וואס איך קען אנטלויפן און גיין אין גלות, און איך האב מורא טאמער מען וועט מיך כאפן.
און דער מלבי"ם פירט ווייטער דעם סדר פונעם השתלשלות: לכתחילה האט ער באשריבן אז ער איז געווען אין מדבר; דערנאך האט מען אונז ערלויבט צוצוקומען צו די שטעט, אבער נישט אין די שטעט אליין נאר אין זייערע ארומיגע געגנטער; און צום סוף, "שקדתי" - דורך שקידה און אסאך השתדלות איז די דאזיגע גזירה אויך גרינגער געווארן, און עס איז מיר ערלויבט געווארן צו וואוינען אין שטאט, אבער נישט אין א הויז, נאר "כציפור בודד על גג": אין די עקן פונעם דאך און אין איינזאמקייט. דאס הייסט, מען האט מיר נאך אלץ נישט געגעבן די רעכטן וואס קומען זיך פאר א מענטש, נאר איך בין תמיד געווען בבחינת א נרדף און תמיד בבחינת א שפל ביי די אומות. און דאס איז די באשרייבונג פונעם מצב פון כלל ישראל אין גלות.
כׇּל־הַיּוֹם חֵרְפוּנִי אוֹיְבָי מְהוֹלָלַי בִּי נִשְׁבָּעוּ׃ - דעם גאנצן טאג האבן מיך מײַנע פיינט געשאלטן, די וואס שפאטן פון מיר האבן זיך געשוואוירן ביי מיר.
"כל היום חרפוני אויבי" - במשך דעם גאנצן גלות. "מהוללי" - מענטשן וואס זאגן אויף מיר ווערטער פון הוללות און שפאט, ביז "בי נשבעו". און וואס מיינט "בי נשבעו"? זאגט דער רד"ק: אזוי ווי "יִתֵּן ה' אוֹתָךְ לְאָלָה וְלִשְׁבֻעָה", דאס הייסט אז א מענטש זאגט: עס זאל מיר פאסירן אזוי ווי עס פאסירט צו די אידן אויב איך וועל טון אזוי און אזוי. ווען א מענטש וויל שעלטן זיך אליין, ברענגט ער די אידן אלס א משל. און רש"י טייטשט: זיי האבן געזען מיין שלעכטס און שווערן זיך ביי מיר און זאגן, איך שווער אז אזוי און אזוי, און אויב נישט - זאל מיר זיין שלעכט אזוי ווי עס איז שלעכט געווארן פאר כלל ישראל. דאס הייסט, איך בין געווארן א משל ושנינה פאר צרות, פאר ליידן און רדיפות: "כה יעשה לי אזוי ווי פאר ישראל".
און מיר האבן שוין מסביר געווען אז דאס ווארט "מהוללי" איז פון די דאפלטע שרשים וואס האבן צוויי פארקערטע באדייטן, ווי "לשרש" און "להשריש" - פון איין זייט אויסרייסן פונעם שורש, און פון דער צווייטער זייט איינווארצלען א שורש און זיך באהעפטן צו דער ערד. אזוי אויך איז "מהולל" אדער א לשון פון לויב און שבח, אדער א לשון פון שפאט. און אזוי אויך דאס ווארט "קלס": "להלל לעלה ולקלס" איז א לשון פון לויב, און לעומת זה "הָיִיתִי לְלַעַג וָקֶלֶס" איז א לשון פון ביזיון. און דא איז "מהוללי" אין דעם באדייט פון די וואס טרייבן שפאט פון מיר און לאכן אפ קעגן מיר, און זיי שווערן זיך ביי מיר - און דאס ווייזט ווי ווייט דער מצב פון כלל ישראל איז געווען שלעכט.
כִּי־אֵפֶר כַּלֶּחֶם אָכָלְתִּי וְשִׁקֻּוַי בִּבְכִי מָסָכְתִּי׃ - ווייל אש ווי ברויט האב איך געגעסן, און מיין געטראנק האב איך געמישט מיט געוויין.
זאגט דער רד"ק אז דאס איז על דרך משל: דאס ברויט איז ביי מיר אין מויל ווי אש, איך שפיר דערין א טעם פון אש. און א דוגמא צו דעם: "וַיַּגְרֵס בֶּחָצָץ שִׁנָּי הִכְפִּישַׁנִי בָּאֵפֶר" - ווען מען וויל באשרייבן א מענטש וואס מען האט געברענגט צו א גאר שלעכטן און ביטערן מצב, זאגט מען אז מען האט צעבראכן זיינע ציין מיט קליינע שטיינער, דאס הייסט מען האט אים געגעבן צו עסן שטיינדלעך. אזוי אויך דא, "אפר כלחם אכלתי" - דאס ברויט וואס איך האב געגעסן איז זיין טעם געווען ווי דער טעם פון אש.
"ושיקוויי" - דא שטייט עס מיט א וי"ו און די וי"ו איז מיט א פתח, בעת אין אן אנדער פסוק "שַׁמְנִי וְשִׁקּוּיָי" שטייט עס מיט צוויי יודי"ן און די וי"ו איז נחה. זאגט דער רד"ק אז "שיקוי" נעמט אריין אלע מיני משקאות: דער וויין, די מילך, דאס וואסער - אלעס וואס איך טרינק איז אויסגעמישט מיט מײַנע טרערן, ווי וויין וואס מען מישט מיט וואסער. "מסוך" טייטשט פארמישט, און "למסוך" מיינט אנצוגיסן און פארמישן. און מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל אז דער לשון "מזיגה" אין לשון הקודש איז נישט ווי מען נוצט דאס היינט: ווער עס זאגט "גיס מיר אן קאלא (תמזוג לי קולה)" איז נישט מדויק, נאר דער ריכטיגער אויסדרוק איז "שענק מיר אן קאלא (תערה לי)". "מיש מיר מילך אינעם קאווע (תמזוג לי חלב בנס קפה)" - דאס הייסט מזיגה. אזוי ווי מען זאגט היינט אז צוויי פירמעס האבן זיך פאראייניגט (התמזגו), דאס הייסט זיי האבן זיך אויסגעמישט איינע מיט דער אנדערער. מזיגה איז א צונויפמישונג פון צוויי זאכן, און דעריבער פאלט דאס אויף וויין: ווייל דער וויין איז געווען רויט און שטארק און שווער צו טרינקען, און מען פלעגט אים אויסמישן מיט וואסער - צוויי דריטל וואסער - כדי ער זאל זיין ראוי צו טרינקען. און דאס מיינט "מסכתי", אזוי ווי מזגתי, און ווי "מָסְכָה יֵינָהּ", וואס זי האט אויסגעמישט דעם וויין מיט וואסער.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם צוזאמענהאנג צווישן די פסוקים: איך בין נישט געווען צווישן זיי ווי אן איש מכאובות וואס מען האט רחמנות אויף אים, אדער וואס כאטש פונעם זען זיין צרה האלט מען זיך צוריק פון אים שענדן. נאר "כל היום חרפוני אויבי" - און אויף וואס האבן זיי מיך געשאלטן? "כי שיקוויי בבכי מסכתי", ווייל איך וויין כסדר אויפן חורבן, און דאס איז וואס האט זיי געארט. "ומהוללי בי נשבעו" - און זיי פלעגן אפלאכן פון מיר "כי אפר כלחם אכלתי" צוליב דעם הונגער, וואס איך בין געווען אין א גרויסן הונגער ביז דער טעם פונעם ברויט איז געווען אין מיין מויל ווי אש.
וואס גייט עס אן פאר די גויים אז איך וויין אויפן חורבן? דער תירוץ איז: כל זמן כלל ישראל וויינט אויפן חורבן, איז א סימן אז ער איז עתיד אויסגעלייזט צו ווערן. און אין דעם רגע וואס מיר וועלן אויפהערן צו וויינען אויפן חורבן, איז א סימן אז מיר האבן זיך מייאש געווען פון דער גאולה. און ווי די בארימטע מעשה מיט נאפאלעאן, וואס איז אמאל פארבייגעגאנגען לעבן א שול אין דער נאכט פון תשעה באב און געהערט א קול פון געוויין און קלאג. ער איז אריין און געפרעגט וואס איז געשען, האט מען אים געזאגט אז דאס הויז איז חרוב געווארן. האט ער געזאגט: וואו? וויפיל קאסט עס? מיר וועלן פארשאפן פון דער רעגירונג, מיר וועלן מאכן א געלט-זאמלונג און בויען. אויף וועלכער גאס רעדט מען? האבן זיי אים געזאגט: ניין, דאס איז געשען מיט קרוב צו צוויי טויזנט יאר צוריק. האט ער געזאגט: מיט קרוב צו צוויי טויזנט יאר צוריק און איר וויינט נאך אלץ דערויף? אויב איר וויינט אויף א הויז וואס איז חרוב געווארן מיט אזויפיל יארן צוריק, האב איך קיין ספק נישט אז עס איז עתיד אויפגעבויט צו ווערן.
און מיר האבן שוין מסביר געווען בשם הרב פינקוס: וואס איז געווען אזוי שרעקליך מיט "צִיּוֹן שָׂדֶה תֵחָרֵשׁ"? נאכדעם וואס מען האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש, וואס מאכט עס אויס צי מען האט געאקערט דעם פלאץ צי נישט? האט ער געזאגט: כל זמן מען האט געזען דעם חורבן, די שריפה און די פארברענטע שטיינער, האט דאס געגעבן א חשק און א רצון אויפצובויען דעם בית המקדש. אבער די גויים האבן דא געטון דאס וואס מען האט געטון אין אוישוויץ - מען האט געמאכט דערפון א גארטן. "ציון שדה תחרש", מען האט געאקערט און דארט איינגעפלאנצט פלאנצונגען, און ווער עס זעט היינט באמערקט בכלל נישט אז דא איז געווען א בית המקדש; ער זעט בלויז א שיינעם פלאץ. און דאס ברענגט אז א מענטש וועקט זיך בכלל נישט אויף מיט א רצון אים אויפצובויען. און דערפאר וועט איר אפט הערן ווייטע מענטשן וואס לויט זיי איז ירושלים שוין געבויט: האסט דאך געפארן אויף כביש מנחם בגין, געזען די לייט-רעיל (הרכבת הקלה), געזען די חומות פון ירושלים באלויכטן ביינאכט מיט א הערליכן ליכטיגקייט - דאס איז דאך "ירושלים הבנויה", און וואס עס פעלט איז נאר "כְּעִיר שֶׁחֻבְּרָה לָּהּ יַחְדָּו". די עצם מציאות וואס מען האט באשאפן א מצב וואו דער חורבן זעט זיך נישט אן - איז אליין א חלק פונעם חורבן, און עס איז פאסיג צו מאכן א תענית אויף דעם וואס דער חורבן זעט זיך היינט נישט אן, און וועגן דעם וועקן מיר זיך אויך נישט אויף צו בעטן אויף זיין בנין.
און ענלעך צו דעם איז וואס חז"ל ברענגען לגבי א בית הכנסת וואס איז חרוב געווארן: מען רייניגט נישט פון דארט די גראזן, און אפילו אויב מען רייסט זיי אויס - לאזט מען זיי אויף זייער ארט. און פארוואס? צוליב עוגמת נפש, כדי ווער עס זעט דאס זאל פילן א טיפן ווייטאג וויאזוי דאס בית השם זעט אויס, און די זאך זאל אים מעורר זיין עס צוריק אויפצובויען פון דאס ניי. און דאס איז פונקט וואס מען זאגט דא: עס באדערט די גוים צו זען ווי איך וויין אויפן חורבן בית המקדש, ווייל אויב דער חורבן לעבט נאך אין מיר, ער אטעמט נאך און טוט מיר וויי - איז עס א סימן אז איך בין עתיד צוריקצוקומען.
קאפיטל ק"ב איז די תפילה פונעם עני אין גלות, וואס שמאכט אין זיין צרה און גיסט אויס זיין הארץ פאר זיין באשעפער. ער בעט אז זיין תפילה זאל אויסגעהערט ווערן און אז די ישועה זאל זיך באווייזן בגלוי, אז דער אויבערשטער זאל נישט באהאלטן זיין פנים און זאל זיך איילן אים צו ענטפערן - ווייל זיינע טעג זענען אויסגעגאנגען אין רויך און זיינע ביינער זענען פארברענט געווארן ווי א ברענענדיגער הרודה, זיין הארץ איז פארוועלקט ווי גראז פון גרויס צער ביז ער האט נישט קיין אפעטיט, און זיין פלייש איז אפגעמאגערט געווארן ביז זיינע ביינער האבן זיך צוגעקלעבט צו זיין הויט. ער שילדערט זיינע וואנדערונגען ווי א קאת מדבר און ווי א כוס חורבות, און ווי אן איינזאמער פויגל אויפן דאך, און די חרפה פון די פעלקער וואס האבן אים פארוואנדלט אין א שבועה און א שפאט-ווארט. און פון דעם אלעם קומט ארויס דער יסוד: די גרויסע מעלה פון תפילת העני וואס קומט פאר זיין באשעפער, און דער כח פון געוויין אויפן חורבן - אז כל זמן דער חורבן לעבט און טוט וויי אין אונדזער הארץ, איז קלאר אז דאס בית המקדש איז עתיד אויפגעבויט צו ווערן.