קאַפּיטל ק' אין תהילים איז דער באַקאַנטער מזמור פֿאַר אונדז אַלעמען פֿון תפילת שחרית. רש"י טײַטשט: "מזמור לתודה" - אַ מזמור פֿון דאַנק, דאָס צו זאָגן בײַ זבחי תודה. דאָס הייסט, אין דער צײַט ווען מען פֿלעגט מקריב זײַן דעם קרבן תודה, פֿלעגט מען זאָגן דעם דאָזיקן מזמור. און דער רד"ק לייגט צו, אַז מיר זאָגן דעם מזמור אַלס אַ הודאה צום אויבערשטן, און אינעווייניק רופֿן מיר אויס צו דער גאַנצער וועלט: "הריעו לה' כל הארץ".
מִזְמוֹר לְתוֹדָה הָרִיעוּ לַיהֹוָה כׇּל־הָאָרֶץ׃ - אַ געזאַנג פֿאַר אַ דאַנק, שרײַט אויס מיט שמחה צום אויבערשטן, די גאַנצע ערד.
די זאַכן דערמאָנען זייער שטאַרק וואָס חז"ל זאָגן אויף אַ קרבן תודה, אַז מען פֿלעגט מקריב זײַן דערמיט פֿערציק לחמים: דרײַסיק לחמי מצה און צען לחמי חמץ. און נישט בלויז דאָס, נאָר מען דאַרף אויפֿעסן די אַלע פֿערציק לחמים נאָך אין יענעם זעלבן טאָג, און וואָס בלײַבט איבער ווערט נותר און גייט צום בית השריפה. ווי אַזוי קען איין מענטש ענדיקן פֿערציק לחמים אין איין טאָג? על כרחך רופֿט ער צונויף חברים, ער מאַכט אַ מסיבה. און דעמאָלט פֿרעגט מען אים: וואָס איז געשען? אויף וואָס איז די מסיבה? פֿון ווען אָן מאַכט כבודו מסיבות? און ער ענטפֿערט: פֿרעגט נישט וואָס פֿאַר אַ נס איך האָב געהאַט! קומט אויס אַז דער קרבן תודה, מיטן עצם ענין וואָס אַ מענטש ברענגט מיט זיך פֿערציק לחמים, צווינגט אים צונויפֿצוזאַמלען מענטשן וואָס זאָלן עסן, און צווינגט אים דערמיט צו מאַכן אַ פֿרסום פֿונעם נס.
און דאָס איז פּונקט וואָס דער רד"ק זאָגט דאָ: "מזמור לתודה" - און איר זאָלט זאָגן "הריעו לה' כל הארץ". ס'איז דאָ אַן ענין צו מפרסם זײַן דעם נס. מיט דעם וואָס איך זאַמל צונויף מענטשן און דערצייל זיי, זאָג איך צו זיי: זאָגט "הריעו לה' כל הארץ", די גאַנצע וועלט זאָל זיך פֿרייען מיט אײַער שמחה.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער ענין פֿון תודה דאָ איז אַ הודאה אויף אַ נס. און וואָס מיינט "הריעו לה'"? ווען דער הקדוש ברוך הוא פֿירט זיך מיט דער וועלט אויפֿן דרך הטבע, איז ער כביכול ווי אַ קעניג וואָס איז רם ונישא, וואָס די שרים, די יועצים און די פֿאַרוואַלטער פֿירן די מלוכה - דאָס איז די הנהגה דורך די גרמי השמים, די זון, די לבנה, די כוכבים, דער רעגן און די נאַטור. אָבער ווען דער הקדוש ברוך הוא פֿירט די וועלט אויף אַ ניסימדיקן אופֿן, איז ער צוגעגליכן צו אַ מלך וואָס גייט אַרויס פֿון זײַן היכל און פֿירט אַליין דאָס פֿאָלק, שפּאַצירט צווישן זיי און גיט אַליין אַכטונג אויף אַלע זייערע ענינים. און וואָס פּאַסירט ווען דער מלך קומט אָן? גלײַך רופֿט מען אויס מיט קולות: יחי המלך!
דאָס איז וואָס עס שטייט דאָ "מזמור לתודה". ווען דער אייבערשטער פֿירט זיך מיט אונדז מיט אַן אָפֿענער און נישט פֿאַרבאָרגענער הנהגה, מיט אַ ניסימדיקער הנהגה, דאַנקען מיר אים אַלע און שרײַען אויס מיט לויב פֿאַר אים. אַזוי ווי עס שטייט "כל העמים תקעו כף, הריעו לאלוקים" - ווען דער מלך דרייט זיך צווישן פֿאָלק, שרײַט דאָס פֿאָלק אויס צו אים, קלאַפּן מיט די הענט, דאַנקען, רימען און לויבן.
מען קען צולייגן: ווען דער הקדוש ברוך הוא דרייט זיך צווישן פֿאָלק, מיינט דאָס אַז זײַן מלכות איז קענטיק, און דאָס איז וואָס ברענגט אונדז צו דאַנקען. וואָרום ווען דאַנקט אַ מענטש נישט דעם אייבערשטן? גיט אַ קוק אויף דער ערשײַנונג: ווען אַ מענטש דערציילט איבער עפּעס אַ געלונגענע זאַך וואָס ער האָט געטאָן, זאָגט ער "ברוך השם איך האָב געטאָן און געטאָן און ברוך השם ס'האָט מצליח געווען" - דאָס הייסט ער מאַכט אַ שותפות מיטן הקדוש ברוך הוא, ס'איז ווי אַן עבודה זרה בשיתוף: איך און דער הקדוש ברוך הוא, מיט סיעתא דשמיא, דער אייבערשטער האָט מיר געהאָלפֿן. אָבער ווען אַ מענטש פֿאַלט דורך, דעמאָלט "איז דאָס אַלץ מן השמים, אַלץ איז פֿון אים יתברך", און ער אַליין האָט קיין שום חלק דערין. די הצלחות - איך האָב געטאָן, און דער אייבערשטער האָט געגעבן אַ קליינעם שטופּ; די דורכפֿעלער - דאָס האָט גאָרנישט מיט מיר צו טאָן. ווען זאָגט אַ מענטש באמת "מזמור לתודה"? ווען ער אַנערקענט אַז אַלץ איז פֿון אים יתברך. און דערפֿאַר "הריעו לה' כל הארץ" - ווײַל עס רעדט זיך דאָ, ווי די ווערטער פֿונעם מלבי"ם, וועגן אַ הנהגה וואָס דער אייבערשטער איז נאָענט צו אונדז און זײַן מלכות איז קענטיק, און דעמאָלט איז פֿאַר יעדן קלאָר אַז עס איז פֿאַראַן אַן אַדרעס, און דער אַדרעס איז דער רבונו של עולם.
מען דערציילט אויף אַ מענטש וואָס האָט געבעטן פֿון אַ מלאך ער זאָל אים מאַכן אַ טור אין הימל. זענען זיי אָנגעקומען צו איין מדור, און דאָרט איז דאָ אַ גערודער און אַ טומל, פֿאַקסן וואַרפֿן אַרויס פּאַפּירן, דרוקערס אַרבעטן, מלאכים יחפזון. האָט ער געפֿרעגט: וואָס איז דאָס דאָ? האָט ער אים געזאָגט: דאָס איז די אָפּטיילונג פֿון אויספֿירן בקשות, די גאַנצע צײַט קומען אָן בקשות און די מלאכים דאַרפֿן זיך אָפּגעבן דערמיט, זען פֿאַר וועמען יאָ און פֿאַר וועמען נישט. זענען זיי אַריבער צו אַ צווייטער אָפּטיילונג, און דאָרט איז אויך אַ גערודער און אַ טומל און אַ ברייטע טעטיקייט. האָט ער געפֿרעגט: וואָס טוט זיך דאָ? האָט ער אים געזאָגט: דאָס איז די אָפּטיילונג פֿון טענות און קלאָגעס, די גאַנצע צײַט קומען אָן פֿאַקסן מיט טענות און מען דאַרף זען וואָס מען טוט מיט זיי. זענען זיי ווײַטער געגאַנגען, און אָנגעקומען צו אַ פֿאַרשלאָפֿענער אָפּטיילונג, מען זיצט און מען טרינקט אַ גלאָז טיי, זיי האָבן די גאַנצע צײַט פֿון דער וועלט. האָט ער געפֿרעגט: וואָס איז דאָס דאָ? האָט ער אים געזאָגט: דאָס איז די אָפּטיילונג פֿון דאַנק-בריוו, די מחלקה פֿון הודאות. איינמאָל אין צוויי שעה קומט אָן עפּעס אַ פֿאַקס: אַ דאַנק רבונו של עולם וואָס דו האָסט מיר געהאָלפֿן. אין טענות זענען מיר שטאַרק, אין בקשות זענען מיר שטאַרק, אָבער אין הודאות - דאָרט איז דער שוואַכער פונקט, דאָרט ליגט די צרה. "מזמור לתודה" - מען דאַרף זינגען אַ שבח און הודאה, "הריעו לה' כל הארץ", צו דאַנקען דעם אייבערשטן פֿאַר דאָס גאַנצע גוטס וואָס ער טוט מיט אונדז.
עס איז דאָ דערויף אַ מפורש'ע הלכה אין שולחן ערוך (סימן נ"א סעיף ט'): מזמור לתודה דאַרף מען זאָגן מיט אַ נגינה, ווײַל אַלע שירות זענען עתיד בטל צו ווערן חוץ פון מזמור לתודה. דאָס איז אַ דין, און נישט פיל מענטשן פירן זיך אַזוי, און ס'איז זייער אַ שאָד. ווען מען זאָגט מזמור לתודה אינדערפרי, זאָל מען עס נישט זאָגן ווי די איבעריגע פסוקי דזמרה - מען דאַרף עס זינגען, מען זאָל עס זאָגן מיט אַ ניגון. מען מוז נישט זינגען מיט אַ הויכן קול און מען מוז נישט קיין באַשטימטן ניגון, אָבער עס זאָל זײַן מיט אַ נגינה. און דעמאָלט דערקענט זיך טאַקע די הודאה, און עס איז נישט בלויז עפּעס וואָס מען זאָגט יוצא צו זײַן און פטור צו ווערן.
עס זענען פאַראַן צײַטן ווען מען זאָגט נישט מזמור לתודה, און אין דעם זענען דאָ פאַרשידענע מנהגים צווישן די עדות. אום שבת זאָגט מען עס לכולי עלמא נישט, און דער טעם איז פּשוט: עס איז נישטאָ קיין קרבן תודה אום שבת. און אַזוי אויך אום יום טוב, ווײַל אַ קרבן תודה איז אַ קרבן נדבה, און מען איז נישט מקריב קיין נדרים ונדבות אום שבת און יום טוב, נאָר בלויז קרבנות חובה. פסח זאָגן טייל אַז מען זאָגט עס נישט, ווײַל בײַם קרבן תודה זענען דאָ צען לחמי חמץ, און פסח איז מען דאָך נישט מקריב קיין חמץ. און טייל זאָגן אַז אויך ערב פסח זאָל מען עס נישט זאָגן, ווײַל מען טאָר נישט גורם זײַן אַז דער קרבן זאָל גיין לבית השריפה און מען טאָר נישט פאַרמינערן די צײַט פון זײַן עסן: אויב מען וועט מקריב זײַן ערב פסח, וועט מען נישט קענען עסן די לחמי חמץ נאָך חצות היום, און עס קומט אויס אַז מען האָט פאַרקירצט די צײַט פון עסן די לחמי תודה. צוליב דעם פירן זיך טייל, בפרט בײַ בני אשכנז, נישט צו זאָגן מזמור לתודה אינדערפרי פון י"ד ניסן, און אויך ערב יום כיפור. אָבער בײַ די ספרדים פירט מען זיך עס תמיד צו זאָגן, חוץ שבת און יום טוב.
חז"ל זאָגן אַז דער קרבן תודה וועט קיינמאָל נישט בטל ווערן. און דאָס זעלבע וועט אויך די הלכה קיינמאָל נישט בטל ווערן - "זאת התורה לא תהא מוחלפת", די תורה איז אייביג און נצחי. ביידע זאַכן זענען מרומז אין אונדזער פסוק: "הָרִיעוּ לַה' כָּל הָאָרֶץ" - די ראשי תיבות זענען הלכ"ה. און אויב מען נעמט די סופי תיבות - ו', ה', ל', ץ - באַטרעפט עס אין גימטריא "ענוה". און דער ספר יוסף תהלות ערקלערט: דער פּסוק לערנט אונדז אַז כדי זוכה צו זײַן צו הלכה דאַרף מען ענווה. ווער עס איז אַ בעל ענווה, ער איז זוכה צו הלכה.
און באמת, ווער איז דער מענטש דורך וועמען די גאַנצע תורה און די גאַנצע הלכה איז געגעבן געוואָרן? דער עניו מכל האדם אשר על פני האדמה. אַ מענטש מיט אַזאַ ביטול עצמי, מיט אַזאַ ענווה, איז זוכה צו זײַן דער כלי קיבול פאַר דער תורה אויפ'ן העכסטן מדרגה. און אַזוי געפינען מיר אויך אין דער גמרא וועגן בית שמאי און בית הלל: פאַרוואָס איז די הלכה נקבע געוואָרן כבית הלל? מפני שהיו נוחין ועלובין, און זיי האָבן פריער געלערנט די ווערטער פון בית שמאי איידער זייערע אייגענע ווערטער. און לכאורה, וואָס האָט דאָס איינע מיטן צווייטן? ווען די גמרא וואָלט געזאָגט אַז זיי זענען געווען מער שאַרף, מער מדקדק און האָבן מער מעיין געווען - וואָלט מען עס פאַרשטאַנען. נאָר מיר לערנען פון דעם, אַז כדי צו קענען מכוון זײַן צו דער הלכה, מכוון זײַן צום אמת, מוז מען זײַן אַן ענוותן. און אַזוי אויך אויף דוד המלך ווערט געזאָגט אַז איבעראַל איז די הלכה ווי אים, און ער איז טאַקע דער וואָס האָט געזאָגט "וְאָנֹכִי תוֹלַעַת וְלֹא אִישׁ".
הרב עובדיה יוסף האָט אַ מאָל געזאָגט פאַר זײַן זון הרב יצחק יוסף, וועגן איינעם פון די רבנים וואָס האָט אין עטלעכע ערטער אין זײַנע שו"ת ספרים אָנגעגריפן דעם בעל כף החיים מיט שאַרפע און אפילו מזלזל'דיגע ווערטער: קוק, דער חכם איז געווען אַ גרויסער און זייער אַ שאַרפער חכם, אָבער היינט, ווער לערנט דען זײַנע ספרים? ווער קען זיי בכלל? אָבער דער בעל כף החיים איז געווען אַ גרויסער ענוותן, און ס'זענען געווען אַזעלכע וואָס האָבן אים אפשר נישט גענוג געשאַצט - און זע ווי זײַנע ספרים זענען אַזוי באַקאַנט און מען דערמאָנט "דער כף החיים שרײַבט" אין יעדער ענין. דאָס לערנט אונדז: אפילו ווען דו ביסט נישט מסכים מיט די ווערטער פון אַ צווייטן תלמיד חכם, באַפאַל אים נישט, פיר זיך נישט אויף אויף אַ משפיל'דיגן אופן און זאָג נישט קיין שאַרפע רייד. אַזעלכע זאַכן וועלן נאָר פירן דערצו אַז צום סוף וועט דײַן תורה נישט פאַרשפּרייט ווערן, און דווקא דער וואָס האָט זיך געפירט מיט ענווה - זײַן תורה וועט זיך פאַרשפּרייטן. מען זעט קלאָר אַז הלכה און ענווה זענען זאַכן וואָס זענען צוגעבונדן איינס צום צווייטן.
עִבְדוּ אֶת־יְהֹוָה בְּשִׂמְחָה בֹּאוּ לְפָנָיו בִּרְנָנָה׃ - דינט דעם אייבערשטן מיט פרייד, קומט פאַר אים מיט געזאַנג.
דְּעוּ כִּי־יְהֹוָה הוּא אֱלֹהִים הוּא־עָשָׂנוּ וְלוֹ אֲנַחְנוּ עַמּוֹ וְצֹאן מַרְעִיתוֹ׃ - ווייסט אַז דער אייבערשטער ער איז דער גאָט, ער האָט אונדז באַשאַפן און צו אים געהערן מיר, זײַן פאָלק און די שאָף פון זײַן פּאַשע.
רש"י פרעגט: פאַרוואָס דאַרף מען אַזוי שטאַרק דינען דעם אייבערשטן בשמחה? און דער ענטפער שטייט אין די ווײַטערדיגע פסוקים - "כִּי ה' הוּא אֱלֹהִים", ער איז דער וואָס באַצאָלט שכר פאַר אייער פּעולה. דער מענטש ווייסט אַז עס איז פאַראַן שכר פאַר זײַן מיה, און דערפאַר דינט ער מיט שמחה. אָבער עובדי עבודה זרה האָבן נישט פאַרוואָס צו דינען בשמחה, ווײַל מען באַצאָלט זיי נישט קיין שכר - פון וואַנען זאָל דער אליל האָבן צו באַצאָלן שכר? ממילא ווי קענען זיי דינען בשמחה? כלל ישראל אָבער דינען יאָ מיט שמחה, ווײַל מיר דינען דעם אייבערשטן וואָס ער איז דער גאָט וואָס באַצאָלט שכר פאַר אונדזערע מעשים.
פון דאַנען זעט מען אַ יסוד: ווען מען וויל מעורר זײַן צו אַ מעשה, מוז מען רעדן וועגן שכר. און מען זאָל עס נישט אָנקוקן ווי עפּעס וואָס פּאַסט נישט צו רעדן וועגן שכר בײַ מצוות - די תורה אַליין פירט זיך דאָך אַזוי. אין פרשת כי תבא, און אין פרשת בחוקותי, ווען די תורה רעדט וועגן ברכות און קללות, איז פאַראַן אַ גאַנצער פּאַקעט פון גוטס און עס איז אויך פאַראַן דאָס פאַרקערטע. אויב מען וויל מעורר זײַן און מוטיגן צו אַ זאַך, זאָג וואָס מען וועט באַקומען און וואָס מען וועט פאַרדינען פון דעם - דאָס איז וואָס ברענגט דעם מענטש צו טאָן. און דערפאַר: דינט דעם אייבערשטן בשמחה, ווײַל דער אייבערשטער באַצאָלט שכר פאַר אייער אַרבעט.
דער אבן עזרא לייגט צו: "מנהג כל עובד להיותו נעצב". די מציאות איז אז קיין שום מענטש האט נישט ליב צו ארבעטן, יעדער איינער וויל מנוחה, און ווער עס ארבעט - און בפרט ווער עס ווערט געצוואונגען צו ארבעטן - איז זיין וועג צו זיין פארטרויערט. דערפאר שטייט "עבדו את ה' בשמחה". און דער פסוק באגנוגנט זיך נישט מיט דעם, נאר לייגט צו "בואו לפניו ברננה" - אז די שמחה זאל נישט זיין בסתר און בלויז אינעם הארץ אליין, נאר עס זאל זיין אן אפענע שמחה.
אן אויסדרוק דערפון געפינען מיר ביים חפץ חיים. ער פלעגט מאכן פאר זיך א חשבון נפש, זיך פארשפארן און אויסרעכענען זיינע עוונות און חסרונות און שמועסן מיטן הקדוש ברוך הוא, און נישט איינמאל פלעגן מענטשן שטיין און זיך צוהערן. איינמאל האט מען אים געהערט באשולדיגן זיך און מאנען פון זיך אליין: ישראל מאיר, אפשר האסטו נישט געוויזן גענוג שמחה אין עבודת השם; אפשר איז נישט געווען גענוג קלאר פון דיין קיום המצוות, ישראל מאיר, אז די גרעסטע שמחה איז צו דינען דעם ריבונו של עולם. נישט אז ס'איז געווען א חסרון אין דער שמחה פונעם חפץ חיים ביים קיום המצוות, נאר ער האט געמאנט פון זיך אז אפשר איז עס נישט געווען גענוג ניכר כלפי חוץ, אז מענטשן וואס האבן אים געזען האבן עס אפשר נישט געשפירט. און דאס איז פונקט וואס דער אבן עזרא זאגט: אמת, עבדו את השם בשמחה, אבער עס דארף זיין דערקענט - "בואו לפניו ברננה", אז דער מענטש זאל ווייזן אז צו זיין אן עובד השם איז די גרעסטע שמחה און די גרעסטע רינה.
בזמנו, ווען הרב אורי זוהר האט ארויסגעגעבן זיין ערשטן ספר, זענען אויפן דעקל געווען בילדער פון חרדי'שע אידן, און דער בשותפות'דיגער שטריך ביי אלע איז געווען: פרייליכע מענטשן, מענטשן וואס שמייכלען. און ער אליין האט דערציילט וואס האט אים געברענגט דערצו. ער האט געקענט א געוויסן רעזשיסאר (במאי), וואס ער האט אלעמאל מורא געהאט צו ארבעטן מיט אים: ער האט געהאט אזא קנייטש צווישן די אויגן, עפעס א שרעקעדיגע זאך, א מענטש וואס זעט אויס ווי נאך איין רגע פלאצט ער און פאלט אן אויף דיר. אין א געוויסער תקופה האט מען אים דערציילט אז יענער במאי האט תשובה געטאן, און שפעטער האט ער אים באגעגנט - און ער איז געווען נתפעל צו זען אז דער קנייטש צווישן די אויגן איז פארשוואונדן געווארן. פלוצים האט ער געזען א רואיגן מענטש, א פרייליכן מענטש, און אויך זיין פנים האט זיך געטוישט. און די זאך איז זייער אינטערעסאנט, און מען קען דאס זען אויך ביים הרב אורי זוהר אליין: ווער עס קוקט אויף זיינע בילדער פון פאר דער תשובה זעט אן עזות אינעם פנים, און ווער עס קוקט אויף אים נאכדעם זעט אן אומגלויבליכע עדינות. ער איז געווען פון די מענטשן וואס האבן ממש פארבעסערט און מתקן געווען זייערע מידות. א מענטש וואס איז געווען אויפן שפיץ פונעם עולם הזה, באקאנט אלס אן עז און א שארפער לשון, וואס איז קיינעם נישט שולדיג געבליבן - זאגסט איין ווארט באקומסטו פיר - און פלוצים זעט מען אזא איידלקייט, מען זעט אויף וואספארא אופן ער רעדט. ווער עס האט אים געטראפן אין יענע יארן, ביים ארבעטן אין "לב לאחים", האט געזען ווי א מענטש האט געטוישט זיך אליין און זיין גאנצן מהות. דאס קומט אונז לערנען: עבודת השם און קיום המצוות פאראיידלען דעם מענטש, טוישן אים און מאכן אים פאר א שמייכלדיגן, פרייליכן מענטש. דערפאר האט ער געברענגט בילדער פון פרייליכע מענטשן - זע נאר, קיום המצוות וועט דיר געבן שמחה. "בואו לפניו ברננה" - און זאלסט וויסן אז דאס וועט זיך אויך אנזען כלפי חוץ.
דער רד"ק טייטשט: "עבדו את ה' בשמחה" - אז זיין עבודה זאל נישט זיין א משא, נאר בשמחה ובטוב לבב. און דאס איז א גרויסער מוסר, ווייל מען קען זען ביי פילע געלעגנהייטן א מענטש וואס באציט זיך צו תורה ומצוות ווי צו א משא און א שווערער טורח, ווי עפעס וואס מען דארף שוין פטור ווערן דערפון. א מענטש קומט אין בית הכנסת אריין צו תפילת שחרית און זי איז שווער אויף אים: ער זוכט וויאזוי מקצר צו זיין פון פארנט, וויאזוי מקצר צו זיין פון הינטן, און אויך אינמיטן קומען אן מעסעדזשעס אינצווישן. נישט נאר וואס ער האט נישט קיין שום רננה, נאר ער מאכט נאך באמערקונגען פארן חזן: וואס איז מיט דיר, ביסט איינגעשלאפן? האסט נישט קיין קירצערע קדושה? כסדר טענות: לאמיר שוין פארטיג ווערן מיט דעם, לאמיר שוין ענדיגן, גענוג, איר האט אונז שוין אויסגעמאטערט. און לעומת זה, ווער איז דער וואס קלאגט זיך נישט? דער וואס קומט אן א האלבע שעה פארן אנהויב פון דער תפילה, און בלייבט לערנען נאך א האלבע שעה נאכדעם, און מען זעט אויף אים אז די תפילה איז ביי אים בשמחה, און ביים שמונה עשרה פארציט ער - ביי אים איז די תפילה ווי עס דארף צו זיין.
דער אדמו"ר מגור האט אמאל געזאגט: עס זענען דא מענטשן וואס טראכטן - מיר וועלן ליידן דא אויף דער וועלט ביים קיום המצוות, און דארט וועלן מיר שוין באקומען שכר. עס טוט מיר לייד זיי צו אנטוישן: אויף מצוות וואס מען ליידט דערויף באקומט מען נישט קיין שכר. און מען מיינט נישט דעם ענין פון "טוב אחד בצער ממאה שלא בצער", וואס אויף דעם באקומט מען אוודאי פי מאה, נאר מען מיינט א מענטש וואס זיין גאנצער יחס צו מצוות איז ווי צו אן עול און יסורים, כאילו דער הקדוש ברוך הוא האט אים געוואלט באשטראפן: אט האט ער מיך באשטראפט מיט תפילת שחרית, און ער האט מיך באשטראפט מיט תפילת מנחה, און ער האט מיך באשטראפט מיט ענייני לימוד התורה, און יעדער ענין איז פאר מיר א מין עונש. אפילו אויב דו זאגסט עס נישט מיטן מויל, שרייט דאס ארויס פון דיר. דער גאנצער ווילן מקצר צו זיין פון יעדער זייט און אפצושניידן ביי יעדער הלכה, איז אן אויסדרוק פון דער טענה: ריבונו של עולם, דו באשטראפסט מיך, דו זוכסט וויאזוי מיר שלעכטס צו טאן. און אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "ולא אותי קראת יעקב כי יגעת בי ישראל" - ווען מיינע אלע מצוות מאטערן דיך אפ, האסטו געגרייזט אין דער אדרעס, דו דינסט נישט מיך נאר עמיצן אנדערש. "פקודי ה' ישרים משמחי לב" - אויב דאס דערפרייט דיך נישט, ביסטו מסתמא נישט אויפן ריכטיגן פלאץ און דו האלטסט נישט ביי די ריכטיגע פקודים. און וויאזוי טראכסטו צו באקומען שכר אויף דעם? אויפן בזיון? אויף דער זלזול'דיגער צורה וואס דו האסט זיך באצויגן צו די מצוות? אויף דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא זוכט וויאזוי דיר גוטס צו טאן און דו באציסט זיך דערצו כאילו ער זוכט דיר צו טאן שלעכטס? וויפיל מוסר ליגט אין דעם ענין, אז א מענטש זאל זיך פארטיפן דערין און מתבונן זיין דערין און טאן די זאכן מתוך שמחה. און טאקע ווער עס שטייט ביים אנהויב פון זיין דרך און עס איז אים שווער, זאגט מען אים אוודאי נישט ער זאל נעמען אויף זיך אסאך - צוביסלעך, וואס דו טוסט זאלסטו זיין גאנץ דערמיט און עס טאן בשמחה. אבער זיך אפצושאקלען און זאגן "עס איז מיר שווער און איך זוך וויאזוי אראפצונעמען פון זיך" - דאס איז נישט דער ריכטיגער וועג, און דאס איז א דרך וואס א מענטש וועט נאך באקומען א שטראף פאר דער גאנצער גישה.
און דאס וואס מיר האבן געזאגט "טוב אחד בצער ממאה שלא בצער", אז מען באקומט פי מאה - דאס איז ווען עס איז שווער פאר א מענטש מקיים צו זיין די מצוה און פארט שטארקט ער זיך לכבוד הבורא. אבער ווען א מענטש פלאגט זיך נישט נאר ער זוכט פטור צו ווערן, און דאס אלעס קומט מתוך זלזול, אויף אים שטייט "הלא אותי קראת יעקב". אבער אויב א מענטש זאגט: עס איז מיר שווער, אבער וויבאלד אזוי האט השם געהייסן - וועל איך זיך אנשטרענגען און טאן דעם רצון פונעם הקדוש ברוך הוא לכבוד הבורא, אויף דעם וועט ער באקומען פי מאה.
דער מדרש, וואס דער רד"ק ברענגט, געפינט א סתירה: עס שטייט "עבדו את ה' ביראה" (מזמור ב' פסוק י"א), און פון דער צווייטער זייט שטייט "עבדו את ה' בשמחה". אויב ביראה - וויאזוי בשמחה, און אויב בשמחה - וויאזוי ביראה? לכאורה זענען דאס צוויי פארקערטע זאכן: ווער עס איז ירא טוט מתוך פחד, און ווער עס איז שמח טוט מתוך צהלה ושמחה. האט רבי איבו געזאגט: אין דער שעה וואס דו דאוונסט צום הקדוש ברוך הוא זאל דיין הארץ זיין פרייליך, אז דו דאוונסט צום הקדוש ברוך הוא וואס עס איז נישטא קיין גלייכן צו אים אין דער וועלט. קען מען מיינען אן יראה? לערנט אונז דער פסוק "עבדו את ה' ביראה".
דאס הייסט, אז דאס זענען צוויי זאכן וואס דערגאנצן איינע די אנדערע. איך שטעל זיך דאווענען פאר השם, און איך וועל דאווענען בשמחה - ווייל איך דאוון דאך יעצט פארן אבא שבשמים, "שלא עשה כן לכל גוי". אלע גוים זענען ווי שטיוו-קינדער פאר אים, און "בנים אתם לה' אלוקיכם" איז געזאגט געווארן פאר בלויז פופצן מיליאן מענטשן אין דער גאנצער בריאה - און איך בין צווישן זיי, איך האב זוכה געווען צו זיין פון די קינדער פון השם. און אינאיינעם מיט יענע פופצן מיליאן, קענען אפשר בלויז דריי מיליאן באמת השם און דינען אים ווי עס פאסט, און איך האב זוכה געווען צו ווערן פאררעכנט צווישן זיי פון צווישן אכט מיליארד מענטשן אין דער וועלט. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט מיר: איך וויל זיך טרעפן מיט דיר יעדן טאג. איך האב די זכיה זיך צו טרעפן מיטן ריבונו של עולם יעדן איינציגן טאג, צו שטיין פאר אים און רעדן מיט אים ווי א זון וואס רעדט פאר זיין פאטער. אויף דעם דארפסטו זיין אין א גרויסער שמחה. אבער מצד שני, א מענטש וואס שטייט פאר א מלך מאכט נישט קיין נארישקייטן; א מענטש וואס שטייט פאר א מלך ענטפערט נישט פלוצים צום טעלעפאן - אויף אזא זאך פארלירט מען דעם קאפ. דערפאר, כאטש מען דארף טאקע דינען השם בשמחה, אבער מען דארף אויך די יראה: דע לך לפני מי אתה עומד. און די ביידע זאכן זענען נישט קיין סתירה נאר זיי דערגאנצן איינע די אנדערע.
און נאך האט רבי אחא געזאגט: "עבדו את ה' ביראה" איז אויף דער וועלט, אבער לעתיד לבוא וועט זיין "אחזה רעדה חנפים", און איר וועט זיך פרייען מיט דער ציטערניש וואס איך וועל ברענגען אויף די אומות העולם, איז דאס טייטש "עבדו את ה' בשמחה". דאס הייסט, די יראה איז דא אויף דער וועלט - א מענטש דארף דא האבן יראת שמים, והאלוקים עשה שייראו מלפניו. אבער לעתיד לבוא וועט דווקא די חנפים אננעמען א פחד, בעת וואס איר, וואס האט דא געדינט השם ביראה, וועט זיך פרייען מיט דער ציטערניש וואס וועט קומען אויף די אומות העולם. קומט אויס אז די פולקאמע שמחה פון "עבדו את ה' בשמחה" וועט זיין לעתיד לבוא.
עס איז פאראן אן אנדערער מדרש וואס זאגט אז דער מענטש דארף סיי די שמחה און סיי די יראה, אדער אויב איר ווילט: אהבה און יראה, און ביידע מדות זענען נויטיג. ווייל ווען א מענטש דינט בלויז פון יראה - האט דאך קיינער נישט ליב צו זיין אנגעצויגן און קיינער האט נישט ליב קיין שרעק, און דאס ברענגט אז ער זוכט וויאזוי זיך צו באפרייען דערפון. דערפאר זאגט מען אונז: באהבה. און וואס מיינט באהבה? א זאך וואס איך האב ליב, זוך איך דאך נישט וויאזוי זיך ארויסצודרייען דערפון, אדרבה - איך וויל נאך און נאך.
פון דער צווייטער זייט, אויב מיר באגנוגענען זיך בלויז מיט אהבה, האט דאס אויך א חסרון: דער וואס האט ליב, פירט זיך אסאך מאל נישט אויף מיט דעם פאסיגן דרך ארץ. דער פשוט'סטער ביישפיל: די שארפסטע ווערטער זאגט מען דאך דווקא צו די מענטשן וואס מען האט דאס מערסטע ליב. מען וועט דאך נישט זאגן פארן שכן דאס וואס מען זאגט פאר דער אייגענער פרוי. און פארוואס? דווקא צוליב דער נאנטקייט שפירט מען זיך פריי צו זאגן אלעס וואס מען טראכט, בשעת ווען ביי איינעם צו וועמען מען איז נישט נאנט - אפילו ער האט עפעס געטאן, איז אומבאקוועם אים צו זאגן. דער זון פון א גדול הדור רעדט מיט אים מיט פיל מער פרייהייט ווי דו, אן קיין שום ספק. די נאנטקייט ברענגט אמאל צו א מאנגל אין כבוד, צו א געפיל פון "היימיש", משלנו, און דעמאלט האט ער נישט קיין פראבלעם צו מאכן באמערקונגען און אפילו קריטיקירן, וואס א פרעמדער מענטש וואלט זיך זיכער געהיט דערפון. און אזוי אויך "כבן המתחטא לפני אביו" - איך שטעל אים תנאים, איך גיי נישט ארויס פון דעם עגול ביז דו וועסט אראפברענגען רעגן - און דאס קומט דווקא פון דער גרויסער אהבה. דערפאר פעלט אויך אויס מורא. דער מורא שאפט דעם אפשטאנד (דיסטאנץ): דו רעדסט דאך נאך אלץ מיטן רבונו של עולם, הקדוש ברוך הוא האט דיך דאך באשאפן און דו ביסט זיין באשעפעניש; טאקע א זון, אבער מען דארף נאך אלץ האלטן א געוויסן מהלך וואס זאל אריינווארפן אין הארצן א יראה און מאכן קלאר אז מען קען זיך נישט פילן צו פריי. מען דארף האבן אהבה, אבער די יראה איז דאס וואס היט אז די אהבה זאל נישט צוברענגען דעם מענטש דערצו אז ער זאל נישט שפירן קיין שום מורא און אפשר גאר זאגן זאכן וואס זענען נישט פאסיג און נישט ריכטיג.
דער מלבי"ם פארטייטשט דעם חילוק צווישן עבודת השם און עבודת בשר ודם. דער וואס ארבעט פאר א בשר ודם איז נישט בשמחה מיט זיין ארבעט, ווייל דעם מענטשנ'ס שטרעבונג איז דאך צו זיין זעלבסטשטענדיג. דאס איז בעצם דער ענין פארוואס דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם מענטש מיט קיום המצוות, וואס קיין מענטש האט דאך נישט ליב "נהמא דכיסופא" - צו זיין אנגעוויזן אויף יענעם, צו ווארטן אויף זיין געהאלט, בשעת יענער קוקט כסדר אויף מיר אין די קאמערעס צו זען וויפיל איך האב געארבעט און מיט וועמען איך האב גערעדט, און מאכט מיר נאך באמערקונגען. קיין שום מענטש האט נישט ליב צו זיין אנגעוויזן אויף א בשר ודם.
און נאך מער: דער וואס ארבעט פאר א בשר ודם איז נישט זיכער צי ער וועט באקומען דערפאר זיין באלוינונג, און אפילו אויב ער באקומט - איז די באלוינונג נישט פארבונדן מיט דער עצם ארבעט, נאר הערשט ביים ענדע באקומט ער די באלוינונג. ממילא ארבעט דער מענטש מיט טרויער. פארוואס? ווייל יעדער זאך וואס איז בלויז אן אמצעי וואס פירט צו דער תכלית, ליגט די שמחה דערפון בלויז אין דער תכלית. צום ביישפיל, א מענטש וויל באקומען א דאקטוראט-דיפלאם כדי צו קענען ארבעטן אין רפואה; זיבן יאר לערנט ער, און דאס איז א וועג וואס פירט צום ציל. איז ער דען יעצט בשמחה? זיכער נישט - ער שפייעט בלוט, און אפשר קערט ער נאך שטיגן כדי צו באצאלן פאר די לימודים. ווען וועט ער האבן שמחה? ווען ער וועט ענדיגן דעם דיפלאם, ביי דער דערגרייכונג פון דער תכלית. א מענטש וואס פארנעמט זיך מיט אמצעים, זאגט דער מלבי"ם, האט נישט קיין שמחה בשעת ער איז פארנומען מיט די אמצעים, נאר ערשט ווען ער קומט אן צו דער תכלית.
נישט אזוי איז אין עבודת השם: זי אליין איז דער שכר און די תכלית. און דערפאר: "עבדו את ה' בשמחה". ווען איך טו יעצט א מצוה, איז דאס נישט "כדי אז...", נאר דאס אליין איז די תכלית. מען האט מיך אראפגעשטעלט דא כדי מקיים צו זיין די מצוה, און איך טו יעצט די עצם תכלית - איך בין נישט בלויז אויפן וועג צו דער תכלית און דאס איז נישט בלויז אן הכשר מצוה.
אין נצרות רעדט מען דערפון אז דער ציל הייליגט די מיטלען: מען האט א וויכטיגן ציל, למשל מפרסם צו זיין אותו האיש, און אויב איינער שטערט - מסעי הצלב, מען הרג'עט אויס יעדן; און אויב איינער שטעלט זיך אין וועג, מעג מען טפלען אויף אים שקרים און עלילות דם און וואס נישט. וואס האבן נישט די אידן מיטגעמאכט אין אייראפע, ווען די תכלית איז געווען צו פארשפרייטן אותו האיש און ממילא זענען אלע מיטלען כשר. אין אידישקייט איז אבער בכלל נישט פאראן אזא מושג. און פארוואס? ווייל אין אידישקייט איז יעדער אמצעי א תכלית פאר זיך אליין.
לאמיר מסביר זיין: ווען איך בוי א סוכה, קוקט אויס אז איך בוי זי כדי צו זיצן אין איר דעם ערשטן טאג, און דאס בויען איז בלויז אן אמצעי. אבער למעשה איז דאס נישט אזוי, ווייל אינעם עצם בויען די סוכה האב איך מקיים געווען א מצוה, און דאס אליין איז א תכלית. ממילא קען מען נישט זאגן אז "דער ציל הייליגט די מיטלען", ווייל די אמצעים אליין זענען אויך דער ציל. אויך די טרחא ביים בויען די סוכה איז גופא דער ציל און דערויף באקומט מען שכר, און א גרויסן שכר: עס שטייט אז ווען א מענטש שוויצט ביים באקן מצות און שוויצט ביים בויען די סוכה, זאגט האר"י הקדוש אז דאס איז א כפרה אויף פגם הברית און נאך. קומט אויס אז די אמצעים וואס פירן צום ציל זענען נישט סתם אן הכשר מצוה כדי אנצוקומען, נאר זיי זענען גופא דער ציל פאר זיך. אלעס וואס פירט צום ציל איז אליין א ציל און אליין א מצוה. דערפאר שייך נישט צו זאגן אז דער ציל הייליגט די מיטלען - די אמצעים מוזן זיין הייליג, ווייל זיי אליין זענען א ציל. און לסיכום פון די ווערטער פונעם מלבי"ם: אין עבודת השם איז די מצוה אליין און די עבודה אליין די תכלית, און דערפאר דארף זי זיין בשמחה.
און וואס איז "בואו לפניו ברננה"? זאגט דער מלבי"ם: א מענטש וואס קומט פאר א בשר ודם בעטן עפעס, וויינט ער און בעט זיך כדי יענער בשר ודם זאל זיך רעכענען מיט אים און רחמנות האבן אויף אים. ווען גייט ער ארויס ברננה? הערשט נאכדעם וואס יענער האט מסכים געווען נאכצוקומען זיין בקשה. איך בין געקומען צום קעניג מיט א בקשה, איך האב געוויינט און זיך געבעטן, און צום סוף האט ער געזאגט: גוט, קום, איך שרייב אונטער פאר דיר, איך גיב דיר רשות - דעמאלט גיי איך ארויס ברננה. קעגנאיבער דעם, דער וואס קומט פארן רבונו של עולם, קומט שוין ברננה גלייך ביים קומען. דערפאר שטייט "בואו לפניו ברננה", און נישט "לכו" אדער "צאו" - דער כתוב רעדט נישט פונעם סוף, נאר פון דער ביאה אליין, אז שוין ווען איך קום בין איך בשמחה וברינה.
און אויב דו וועסט פרעגן: צי איז דען פארזיכערט פאר דיר אז דער אויבערשטער וועט ערפילן דיין בקשה? איז, לויט דער שיטה פון רבי ישראל סלנטר, אויב א מענטש איז בוטח אינעם אויבערשטן בשלמות - אין הכי נמי, איז אים פארזיכערט אז דער אויבערשטער וועט ערפילן זיין בקשה. דאס איז טאקע א מחלוקת שוין ביי די קדמונים און עס איז נישט מוסכם, אבער אזוי איז די שיטה פון רבי ישראל סלנטר און עס זענען פאראן אויף דעם ראיות.
און אפילו אויב מען זאגט אז דאס איז נישט פארזיכערט: איין מאל האט מען מתפלל געווען אויף איינעם פון די גדולי ישראל וואס איז געווארן קראנק, און מען האט געמאכט תפילות און עצרות איבער דער גאנצער וועלט, און צום סוף איז ער נפטר געווארן. מען איז צוגעגאנגען צום הרב מבריסק און געזאגט: דער רב, מיר האבן מתפלל געווען און מען האט אונז נישט געענטפערט; דער רב זעט דאך וויפיל געשרייען און וויפיל תפילות, און מען האט אונז נישט נענע נענה געווען. האט ער זיי געזאגט: און ווער זאגט אז מען האט אייך נישט געענטפערט? מען האט אייך געענטפערט - מיט א "ניין". אויך א "ניין" איז אן ענטפער. רבונו של עולם, הייל אים אויס; זאגט דער אויבערשטער: ניין. דו האסט באקומען אן ענטפער, און דער ענטפער איז ניין.
דאס הייסט, אינעם ענטפער פונעם אויבערשטן, נישט קיין חילוק וואס דער ענטפער זאל נאר זיין, ווייס איך אז ער איז זיכער גוט, ווייל אלעס וואס דער אויבערשטער טוט פירט צום גוטן. דערפאר, אפילו אויב מען האט מיר געזאגט ניין - "בואו לפניו ברננה", ווייל א מענטש דארף זינגען און לויבן דעם אויבערשטן אויף אלעס וואס ער גיט, און אויך אויף דעם וואס ער גיט נישט, ווייל עס איז אים בעסער אז עס זאל נישט זיין. איך, מיט מיין קורצן שכל, האלט אז אויב עס וועט זיין אזוי וועט זיין בעסער, און דער אויבערשטער זאגט: איך פארשטיי בעסער פון דיר. דאס קליינע קינד דיינס וויל דאך א גאנצן טאג ארטיקן, קייגומען, אייזקרעם און צוקערקעס, און מיר ווייסן אז דאס איז נישט גוט פאר אים. און דאס קינד וויל נישט גיין צום צאן-דאקטאר, און מיר נעמען אים מיט געוואלד - פארוואס? ווייל מיר ווייסן אז דאס איז גוט פאר אים. און אויב אזוי זענען מיר ביחס צו אונזערע קינדער, איז דער קדוש ברוך הוא ביחס צו אונז על אחת כמה וכמה. דערפאר, ווער עס קומט פארן אויבערשטן זאל שטענדיג קומען מיט געזאנג, ווייל ביים אויבערשטן, אפילו ווען דער ענטפער איז "ניין", איז דאס אן ענטפער, און איך ווייס אז דאס איז דער בעסטער ענטפער פאר מיר.
בֹּאוּ שְׁעָרָיו בְּתוֹדָה חֲצֵרֹתָיו בִּתְהִלָּה הוֹדוּ־לוֹ בָּרְכוּ שְׁמוֹ׃ - קומט אין זיינע טויערן מיט א דאנק, אין זיינע הויפן מיט לויב, דאנקט אים, בענטשט זיין נאמען.
וואס איז די דאפלטקייט פון תודה און תהילה? ערקלערט דער מלבי"ם: תהילה איז אויף די אלגעמיינע מעשים פונעם אויבערשטן יתברך, בעת וואס תודה איז בפרט אויף דעם וואס ער האט מיר געגעבן. אויף וואס ער האט מיר געגעבן זאג איך א דאנק; און אויף זיינע אלגעמיינע פעולות אין דער גאנצער וועלט לויבן מיר אים. און אזוי אויך דער חילוק צווישן "הודו לו" און "ברכו שמו": די הודאה איז אויף דער אייגענער, פריוואטער טובה, און די ברכה איז אויף דער אלגעמיינער השפעה וואס דער קדוש ברוך הוא משפיע איז אויף דער וועלט.
און דער מלבי"ם לייגט צו: מיר באגרייפן נישט דעם קדוש ברוך הוא אין זיין עצמות, נאר זיינע טובות באגרייפן מיר - דאס וואס מיר באקומען פון אים. מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם עטליכע מאל, און אויך ווען מיר האבן געלערנט דעם ספר הכוזרי: מיר האבן נישט קיין השגה אין זיין עצמות, און וויאזוי דערקענען מיר דעם בורא? לויט דעם וואס מיר באקומען פון אים, ווי דער משל פון מלך הודו וואס ווערט דארט געברענגט אין כוזרי באריכות. קומט אויס אז מיר דערקענען דעם קדוש ברוך הוא לויט דעם שפע וואס ער באשפעט אויף אונז, מיר משיג זיין אים דורך זיינע טובות, און דורך דעם דאנקען מיר, מפרסם זיין און לויבן זיין נאמען. און דערפאר זאגן מיר "יהי שם ה' מבורך" - פארוואס דווקא "שם ה'"? ווייל אים אליין אין זיין עצמות באגרייף איך נישט, נאר בלויז זיין נאמען, זיין פרסום כביכול, אבער אין זיין עצמות האבן מיר גארנישט קיין השגה.
מזמור ק' איז דער קאפיטל פון הודאה: פונקט ווי א קרבן תודה פארפליכטעט דעם בעל הנס צו פארזאמלען מענטשן און מפרסם זיין דעם נס, אזוי רופט דער מזמור "הריעו לה' כל הארץ" - ווען דער קדוש ברוך הוא פירט אונז מיט אן אפענער און ניסימ'דיגער הנהגה, ווי א מלך וואס גייט ארויס פון זיין היכל און שפאצירט צווישן זיין פאלק. פון דעם דארף מען זיך לערנען ווי שוואך מיר זענען אין הודאה אין פארגלייך צו בקשות און טענות, און דערפאר דארף מען זאגן דעם מזמור מיט א ניגון און מיט אן אמת'ער הודאה. "עבדו את ה' בשמחה" - ווייל עס איז פאראן א שכר פאר אונזערע מעשים, ווייל עבודת השם אליין איז דער תכלית און נישט בלויז א מיטל, און ווייל זי פאריידלט און דערפרייט דעם מענטש; און "בואו לפניו ברננה" - אז די שמחה זאל זיין דערקענט אויך אויף אינדרויסן, און שוין ביים קומען פאר אים, ווייל יעדע תשובה וואס מיר וועלן באקומען איז די בעסטע פאר אונז. און לעבן דער שמחה פאדערט זיך אויך יראה, ווייל אהבה אליין קען צופירן צו א חוסר כבוד; און פונקט ווי הלכה און ענווה זענען פארבינדן צוזאמען, אזוי ערגענצן שמחה און יראה איינע די אנדערע. און אונזער גאנצע הודאה איז אויף זיינע טובות, ווייל בלויז דורך זיי באגרייפן מיר אים - "יהי שם ה' מבורך".