מזמור ק' איז "מזמור לתודה" - אַ קאַפּיטל וואָס איז כולו הודאה צום אויבערשטן יתברך. אין דעם טייל וועלן מיר זיך פֿאַרנעמען מיטן המשך פֿונעם מזמור: מיט דער הכרה אַז דער אויבערשטער איז דער בעל פֿון אַלע כוחות און אַז ער איז דער וואָס האָט אונדז געמאַכט און מיר געהערן צו אים, מיט דעם רוף צו קומען אין די טויערן פֿון בית המקדש מיט תודה און מיט תהילה, און מיטן שלוס אַז דער חסד און די אמונה פֿונעם בורא זענען אייביק.
דְּעוּ כִּי־יְהֹוָה הוּא אֱלֹהִים הוּא־עָשָׂנוּ (ולא) [וְלוֹ] אֲנַחְנוּ עַמּוֹ וְצֹאן מַרְעִיתוֹ׃ - וויסט אַז ה' איז אלקים, ער האָט אונדז געמאַכט און צו אים געהערן מיר, זיין פֿאָלק און די שאָף פֿון זיין פּאַשע.
"דעו כי ה' הוא אלהים" - ער איז דער תקיף, ער איז דער בעל היכולת, ער איז דער בעל הכוחות כולם, ואין עוד מלבדו. מיר האָבן שוין אַמאָל געזאָגט אַז דער נאָמען "אלהים" ווערט געשריבן בלשון רבים, ווײַל "אל" איז אַ טײַטש פֿון כּוח, ווי דער לשון "יש לאל ידי", און ווי מענטשן זאָגן: "אילי הארץ", "אילי הון", "אילי נפט" - מענטשן מיט כּוח. דער אויבערשטער איז אלהים, דאָס הייסט דער בעל פֿון אַלע כוחות, און אַלע כוחות אין דער בריאה קומען פֿון אים.
דער מלבי"ם לערנט פֿאָר: "אלהים" איז דער מקור פֿון אַלע כוחות וואָס שפּרייטן זיך אויס אין דער מציאות, און דער וואָס פֿירט זיי איז דער הקדוש ברוך הוא. און ממילא, אויב אַלע כוחות געהערן צו אים - "הוא עשנו ולא אנחנו".
עס שטייט געשריבן "ולא" מיט אַן אל"ף, און מען לייענט "ולו" מיט אַ וי"ו, און די מפרשים האָבן מסביר געווען ביידע באַדײַטן. רש"י טײַטשט לויטן כתיב: "הוא עשנו" - ווען מיר זענען נאָך נישט געווען אויף דער וועלט; ווען מיר זענען נאָך געווען אַ "לא", האָט דער אויבערשטער אונדז באַשאַפֿן.
דער רד"ק לערנט פֿאָר: וויסט איצט אַז ה' איז אלקים, און אין זיין כּוח איז איבערצוקערן אַלע סדרי הטבע און הערשן איבער דער גאַנצער וועלט, און ער איז דער וואָס האָט אײַך אַרויסגענומען פֿון גלות. "הוא עשנו ולו אנחנו" מיט אַ וי"ו - ער האָט אונדז גרויס געמאַכט און דערהויבן. און "עשנו" דאָ איז נישט קיין לשון פֿון בריאה און יצירה, נאָר אַזוי ווי דער לשון "ה' אשר עשה את משה ואת אהרן" - ער האָט זיי דערהויבן און געשטעלט אויף דער מדריגה. און אַזוי אויך איז דאָס אַ לשון פֿון פֿאַרריכטן און פֿאַרבעסערן, ווי "ועשתה את צפרניה" - צי באַשאַפֿט זי דען אירע נעגל? נאָר זי וואַקסט זיי אָדער שניידט זיי, דאָס הייסט זי מאַכט זיי גערעכט. אַזוי אויך דאָ "הוא עשנו" - ער האָט אונדז מתקן געווען, ער האָט אונדז געשטעלט אויף אונדזער מדריגה, ער האָט אונדז אויפֿגעראָמט און דערהויבן. "ולו אנחנו" - מיר ווערן אָנגערופֿן אויף זיין נאָמען, מיר זענען זיין פֿאָלק און די שאָף פֿון זיין פּאַשע, מיר געהערן צו אים און זענען צוגעבונדן צו אים.
און לויטן כתיב מיט אַן אל"ף - "ולא אנחנו": קיין מענטש קען נישט זאָגן "כוחי ועוצם ידי עשה לי את החיל הזה". נישט מיר האָבן אָנגעמאַכט אַלץ וואָס איז דאָ אין דער בריאה, נאָר אַלץ איז פֿון אים יתברך; און דאָס וואָס מיר זענען "עמו וצאן מרעיתו" - איז צוליב דעם וואָס הקדוש ברוך הוא האָט געטאָן, און מיר האָבן גאָרנישט באַשאַפֿן אין דער בריאה.
נאָך ברענגט דער רד"ק אַ באַטײַט בשם רב סעדיה גאון: "הוא עשנו, ולא אנחנו" - און מען דאַרף באַמערקן, אַז אינעם רד"ק און אויך אינעם אבן עזרא איז געדרוקט "ולו" מיט אַ וי"ו, און ס'איז זיכער אַ טעות, נאָר עס דאַרף שטיין מיט אַן אל"ף. דאָס הייסט: און נישט מיר האָבן געמאַכט זיך אַליין. און דאָס איז פֿאַרקערט פֿון פרעה וואָס האָט געזאָגט "לי יאורי ואני עשיתיני" - איך האָב געמאַכט מיך אַליין; און דוד זאָגט: ניין, ער האָט אונדז געמאַכט, און נישט מיר האָבן געמאַכט זיך אַליין.
דער מלבי"ם רעכנט אויס פיר באציאונגען אין וועלכע מיר זענען פארבונדן צום בורא. דאס ערשטע: "הוא עשנו" - ער האט אונז באשאפן יש מאין און אונז געברענגט צום מציאות. דאס צווייטע: ער איז נישט ווי אנדערע מאכערס, וואס נאכדעם וואס איינער מאכט עפעס האט ער מער נישט קיין קניין אין זיין מעשה; דא שטייט "הלוא הוא אביך קנך" - מיר זענען דער קניין פונעם אויבערשטן אויך נאך דער יצירה.
און דאס איז א זאך וואס מיר האבן שוין גערעדט דערפון, און אזוי האבן מיר געלערנט אין נפש החיים. ווען מיר זאגן אז דער אויבערשטער איז מקומו של עולם - א משל צו א מענטש וואס האט געברענגט א קבלן אים צו בויען א באלקאן: ווען ער ענדיגט די ארבעט, נעמט זיין באצאלט און גייט אוועק, האלט ער שוין מער נישט דעם באלקאן, און אויב ער וואלט אים געהאלטן - וואלט דאס געווען זייער שלעכט. ער האט געענדיגט און איז געגאנגען, און פון יעצט אן שטייט דער באלקאן פאר זיך אליין, אפילו אויב מען האט אים נאכנישט באצאלט. אבער ביים אויבערשטן איז דאס נישט אזוי: דער קיום פון דער בריאה אויף א שטענדיגן אופן קומט פונעם רצון פונעם בורא יתברך.
און אויב איר ווילט א משל: די לופט-שלאסן וואס קינדער שפרינגען דערויף - וואס פאסירט ווען ס'איז דא איין רגע אן אפשטעל פון עלעקטריציטעט? די אלע שלאסן פאלן איין און ווערן איינגעקנייטשט, און אין א האלבע מינוט בלייבט גארנישט איבער. אזוי "בלאזט אן" דער הייליגער באשעפער די גאנצע צייט; די גאנצע מציאות וואס מען זעט עקזיסטירט איז ווי א פאמפע וואס דער אויבערשטער שטופט און שטופט אן אויפהער. אין דער מינוט וואס ער נעמט אוועק זיין רצון - איז עס תוהו ואפס, ס'איז גארנישט דא.
קומט אויס אז די יצירה פונעם בורא איז נישט קיין איינמאליגע יצירה וואס גייט ווייטער פון זיך אליין, נאר ווי מיר זאגן: "המחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית" - נישט נאר יעדן טאג, נאר שטענדיג, תמיד. דער ג-ט וואס האט געזאגט "יהי אור", די דאזיגע רייד עקזיסטירט יעדע איינציגע רגע, און מיט איר כח שיינט די זון. און אויב פאר איין רגע וואלט זיך אפגעשטעלט דער מאמר אלוקי, וואלט די זון אויפגעהערט צו זיין און וואלט געווארן גארנישט, און זי וואלט נישט געהאט קיין שום מציאות. דאס איז דער טייטש "לעולם ה' דברך נצב בשמים" - דער געטליכער דיבור שטייט און עקזיסטירט, ווי גלייך דער אויבערשטער זאגט תמיד "יהי אור, יהי אור", און דאס איז וואס האלט אויף די זון. נישט ווי ביי מענטשן, וואס א מענטש מאכט א זאך און עס שטייט פון זיך אליין; ביים אייבערשטן קומט דער שטענדיגער קיום אלעמאל פון אים יתברך. און דאס איז "הוא עשנו ולא אנחנו" - נישט ווי א פרעמדער מענטש וואס האט עפעס געמאכט און ער האט מער נישט קיין שייכות דערצו, און ער קען עס פארקויפן און דארף דיך מער נישט; נאר דער אויבערשטער האט אונז באשאפן און מיר זענען זיין קניין תמידי, מיר געהערן צו אים אויך נאך דער יצירה.
די דריטע זאך: "עמו" - מצד דעם וואס דער אויבערשטער פירט אונז; ער האט נישט אויסגעוועלט קיין אנדערע אומה פאר א פאלק נאר אונז. און די פערטע זאך: "וצאן מרעיתו" - אז דער הייליגער באשעפער פאשעט אונז און פירט אונז, און אזוי ווי א פאסטוך וואס היט זיין שאף און גיט זיי צו עסן, אזוי טוט ער אונז שפייזן, פארזארגן און מכלכל זיין שטענדיג.
די גמרא זאגט אז דער קיום פון כלל ישראל איז ווי א שעפס צווישן זיבעציג וועלף. און ווי דער יעב"ץ שרייבט: חי נפשי, ס'איז ביי מיר גרעסער פון אלע ניסים פון יציאת מצרים - פון די צען מכות און פון קריעת ים סוף - דער קיום פון עם ישראל פאר טויזנטער יארן. די היסטאריקער געפינען נישט קיין ענליכס צו דעם, זיי האבן נישט קיין שום ערקלערונג, און זיי שטייען מיט אפענע מיילער. מענטשן וואס האבן פארשט די נושא, ווי ארנאלד טוינבי און מארק טוועין, האבן פרובירט צו פארשטיין וואס איז דער סוד פונעם אידישן פאלק'ס קיום און האבן נישט פארשטאנען ווי קען דאס זיין: אזא קליין פאלק, אזוי נאכגערודפט אומעטום, אזוי צעווארפן - און נאך אלץ לעבט מען און מען עקזיסטירט.
און נישט סתם קיים, און נישט ווי א זייטיגע אומה אדער א פארשטויסענער שבט אין ניקאראגוא, נאר אלס א פאלק וואס די מידיא הערט נישט אויף צו רעדן וועגן אים; א פאלק וואס איז א מיליטערישע און עקאנאמישע מאכט, וואס קיינער קען זיך נישט פארהוילן דערפון, און עס האט אן השפעה כמעט אויף יעדער זאך וואס קומט פאר אין דער וועלט, און אסאך ערפינדונגען אין דער וועלט שטאמען פון דא. מען שטייט און מען שטוינט: ווי אזוי קען דאס זיין? זאגט מען דיר: דאס איז גרעסער פון אלע ניסים, אז דער אויבערשטער האלט אויף א שעפס צווישן זיבעציג וועלף, און דאס זעסטו ביזן היינטיגן טאג.
וויפיל וויל מען אונז פארטיליגן, אפמעקן, אריינווארפן אין ים, און מען ערפינדט אטאם-באמבעס באזונדער פאר אונז. עס איז נישט פאראן קיין שום אנדערע אומה אויף דער וועלט וואס מען האט גענומען פאר א פראיעקט, אז די גאנצע שטרעבונג פון די אלע ארום איז איר צו פארניכטן. ס'איז דא אן אומה וואס וויל אייננעמען א געוויסן שטח, אבער דא איז דער גאנצער ציל פשוט אונזער השמדה. און מיר רעדן נישט נאר פון די וואס זאגן דאס אפן: אויך גאנץ אייראפע, דאס איז א חלק פון זייער פלאן, נאר ס'איז פאראן "פאליטיקלי קארעקט" און מען קען עס נישט זאגן אפענערהייט. וואס טוען זיי? זיי רייניגן די חמאס-ארגאניזאציעס און נעמען זיי ארויס פון דער ליסטע פון טעראר-ארגאניזאציעס, מיט דער האפענונג אז יענע וועלן טון די ארבעט פאר זיי; מען שטעלט אויף אויספארשונגען אין דעם געריכט אין דען האג און ענליכעס, כדי אפצושטעלן אונזערע טריט. אמאל האבן זיי דאס געטון אפן און אויפגעשטעלט קרעמאטאריומס, און היינט זעען זיי צו אז א צווייטער זאל טון די מלאכה אנשטאט זיי - אבער לאמיר זיך נישט נארן פאר איין רגע צו מיינען אז זיי זענען פלוצלונג געווארן אונזערע גוטע פריינט.
און וויאזוי עקזיסטירן מיר דאך? דערויף זאגן מיר: "הוא עשנו ולא אנחנו, עמו וצאן מרעיתו". עס איז דא איינער וואס זעט אונז און עס איז דא איינער וואס פירט אונז, און דער דאזיגער פאסטוך וועט נישט לאזן דאס שעפס צווישן די זיבעציג וועלף פארצוקט ווערן דורך זיי.
דער בעל חידושי הרי"ם זאגט: דער קרי איז "ולו" מיט א וי"ו און דער כתיב איז "ולא" מיט אן אל"ף, און ביידע שטימען אינאיינעם. וואס מער דער מענטש וועט פילן ביי זיך "לא אנחנו", אז מיר זענען גארנישט, אלץ מער וועט ער באמת זיין בבחינת "ולו אנחנו". ווי מער דו פילסט ביי דיר אז דו ביסט גארנישט, אלץ מער וועסטו געהערן צו אים יתברך. דער מענטשנס פראבלעם איז אז ער פילט אז ער איז דער שלימות'דיגער, דער אויסגעארבעטער און דער גאנצער, און ממילא איז ער נישט בגדר "לא" נאר בגדר "יא, ברוך השם" - און דעמאלט געהערט ער נישט צום אויבערשטן. אבער אויב א מענטש פילט "לא" מיט אן אל"ף, אז איך בין גארנישט און פארמאג גארנישט, איז ער זוכה צו זיין בבחינת "לו" מיט א וי"ו, און זיך דערנענטערן צום הייליגן באשעפער.
און דער גערער רבי האט צוגעלייגט: די זאך איז מרומז אינעם ווארט "אלול", וואס נעמט אריין צוויי ווערטער - "לא" און "לו". און דאס איז די עבודה פון חודש אלול: וואס מער א מענטש וועט פילן ביי זיך אז ער איז "לא", אלץ מער וועט ער זוכה זיין צו זיין בבחינת "לו", צו זיין נאנט צו אים יתברך.
בֹּאוּ שְׁעָרָיו בְּתוֹדָה חֲצֵרֹתָיו בִּתְהִלָּה הוֹדוּ־לוֹ בָּרְכוּ שְׁמוֹ׃ - קומט אין זיינע טויערן מיט א דאנק, אין זיינע הויפן מיט לויב, דאנקט אים, בענטשט זיין נאמען.
מיר זאלן קומען אין זיינע טויערן מיט א דאנקבארקייט, און אין זיינע הויפן זאלן מיר לויבן פאר אים. זאגט דער רד"ק: די הודאה איז אויפן חסד וואס ער טוט מיט אונז.
עס ווערט געברענגט אין מדרש שוחר טוב: רבי יוחנן בשם רבי מנחם דמן גליא - אלע תפילות זענען בטל לעתיד לבוא, און די הודיה איז נישט בטל; אלע קרבנות זענען בטל לעתיד לבוא, און קרבן תודה איז נישט בטל. און מ'פרעגט דערויף: ווי אזוי קען מען זאגן אז אלע קרבנות וועלן בטל ווערן? די קרבנות שטייען דאך אין דער תורה, און די תורה וועט דאך נישט געטוישט ווערן! א קרבן חטאת - ניחא, ווייל עס וועלן נישט זיין קיין זינד; אבער דער קרבן תמיד זאל בטל ווערן? און ס'איז דאך דא קרבנות שבת, מוספים און קרבנות יום הכיפורים, ווי אזוי קענען זיי בטל ווערן?
דערפאר זאגן פילע אז די זאך איז נישט כפשוטו, ווייל די תורה וועט דאך נישט געטוישט ווערן, און אז אין דער תורה שטייט "וביום השבת שני כבשים בני שנה תמימים", וועט דאס קיינמאל נישט בטל ווערן, און עס וועט זיכער מקוים ווערן ווען דער בית המקדש וועט אויפגעבויט ווערן. נאר די כוונה איז בעיקר אויף די קרבנות חטאת: אלע קרבנות וואס א מענטש ברענגט וואס זענען נישט קיין קרבנות חובה וועלן בטל ווערן, ווייל עס וועלן נישט זיין קיין חטאות און אשמות און עבירות; אבער דער קרבן תודה וואס א מענטש ברענגט פון זיך אליין - ווערט נישט בטל.
און דער רד"ק ערקלערט די כוונה פון די ווערטער: די תפילות זענען בטל ווייל מען וועט נישט דארפן בעטן אויף צרכי עולם הזה, ווייל מיר וועלן זיין אין א גוטס, און ס'איז נישט פאראן קיין בקשות כלל - אלעס איז גוט און מען דארף גארנישט בעטן, און זיי וועלן נישט האבן נאר שבח און הודאה צום באשעפער. די תפילות וועלן זיין געבויט אויף הודאה: נישט "סלח לנו" און נישט "רפאנו", ווייל מען דארף נישט קיין סליחה און נישט קיין רפואה; נאר "א דאנק דיר, רבונו של עולם, פאר דעם וואס איך בין געזונט", "א דאנק דיר, רבונו של עולם, וואס דו פירסט אונז" - אלע תפילות וועלן זיין אן הודאה. און אזוי אויך וועלן נישט זיין קיין זינדיקע וואס וועלן דארפן א קרבן חטאת און אשם.
"הודו לו כי לעולם חסדו" - אלע טעג פון דער וועלט וועט דער אויבערשטער זיין אין חסד מיט אונז. "ולדור ודור אמונתו" - ערקלערט דער רד"ק, דאס איז די הבטחה וואס ער האט אונז צוגעזאגט אויף דער צוקונפטיגער טובה, וואס וועט בלייבן פאר דורות. און דער פשט דערפון איז: "שית אלפי שנין הוי עלמא וחד חרוב" - די וועלט וועט שטיין זעקס טויזנט יאר, און דערנאך וועט זיין א השפעה פון טובה פאר יעדן וואס וועט זיין ראוי און ערליך לויט זיינע גוטע מעשים דא אויף דער וועלט, און דאס איז שוין אייביגקייט. די טובה פונעם אויבערשטן יתברך איז נישט ווי די טובה פון א בשר ודם וואס איז צייטווייליג און גייט פאראיבער, נאר אן אייביגע טובה.
זאגט דער הייליגער אלשיך: נאך דעם גאנצן גוטן הכנה, ווען מיר וועלן קומען אין זיינע טויערן - שערי ירושלים און שערי ציון - זאל מען נישט ארויסגיין מיט א געפיל אז דער באשעפער דארף מיר זאגן א יישר כח פאר'ן ברענגען א קרבן. אמאל גייט א מענטש ארויס מיט אזא געפיל: רבונו של עולם, וואס פאר א תפילה איז דאס געווען! גלייך ווי דער אויבערשטער דארף אים באדאנקען פאר וואס ער האט געדאווענט, פאר וואס ער האט געלערנט, פאר א מצוה וואס ער האט מקיים געווען. זאגט דער אלשיך: זאל אזא זאך אפילו נישט ארויפגיין אויפ'ן געדאנק, אז נאכדעם וואס דו האסט דיך געמוטשעט צו קומען און מקריב זיין פאר אים א קרבן תודה - וועט דער אויבערשטער דיר באדאנקען. אדרבה: "באו שעריו בתודה" - דאנק דעם אויבערשטן וואס ער האט דיך מזכה געווען צו קומען אין זיינע טויערן, א דאנק דיר רבונו של עולם וואס דו האסט מיך זוכה געווען דיר צו דאנקען. און דערנאך, ווען איר וועט קומען צו זיינע הויפן, זאלט איר צולייגן צו דער הודאה אויך שבח און תהלה - און דאס איז "חצרותיו בתהילה". און נישט נאר דאס, נאר אויפ'ן עצם וואס ער האט אייך מזכה געווען אים צו דאנקען, וואס ער האט אייך געהאלטן פאר אזוי וויכטיג צו וועלן אן הודאה פון אייער מויל - דער הייליגער באשעפער האט מיר געגעבן א חשיבות און זאגט: איך וויל דיין דאנק, איך נעם עס אן פון דיר - אויף דעם דארפן מיר אים אליין באדאנקען.
לאמיר באמערקן אז מיר זאגן דאס יעדן טאג אין חזרת הש"ץ, אין "מודים דרבנן": "מודים אנחנו לך... על שאנו מודים לך, ברוך אל ההודאות". דאס הייסט, איך דאנק דיר אויף דעם אליין וואס איך דאנק דיר - אויף דעם וואס דו האסט מיר ערמעגליכט דיר צו באדאנקען. שטעלט אייך פאר א מענטש וואס וויל קומען צום קעניג אים זאגן א דאנק, און דער קעניג זאגט: לאז אפ, איך האב נישט קיין צייט דערצו - אפילו די מעגליכקייט צו זאגן א דאנק האט ער אים נישט געגעבן. אבער איך זאג: מודה אני לך רבונו של עולם וואס דו האסט מיר געגעבן די מעגליכקייט דיר צו באדאנקען, און אז דו נעמסט עס אן ברצון.
און די גמרא ברענגט א דוגמא דערצו: אן אשה וואס קען מקודש ווערן צו א מענטש דורך דעם וואס זי גיט אים א מתנה. ס'איז דאך אבער דא א דין אז ער דארף געבן צו איר - "הרי את מקודשת לי בטבעת זו", "בשקל זה" - און וויאזוי גיט זי און ווערט מקודש? זאגט די גמרא: ביי אן אדם חשוב, וואס איז מסכים מקבל צו זיין פון איר א מתנה. דאס אליין וואס ער איז גרייט מקבל צו זיין פון איר - איז דאס א גרויסע חשיבות אין אונזערע אויגן.
אויב מ'וואלט געזאגט פאר א מענטש: ר' איד, איר קענט יעצט קויפן א טלית פארן גדול הדור, ער זוכט ווער ס'זאל אים קויפן - ווער וואלט דען נישט געלאפן תיכף ומיד קויפן? אז דער גדול הדור זאל דאווענען אין א טלית וואס איך האב זוכה געווען אים צו געבן! עס ליגט דערין אן אומגעהויערע מעלה פארן נותן, אז דער גדול הדור איז געווען גרייט מקבל צו זיין פון מיר. און דאס איז גארנישט קיין פשוט'ע זאך, ווייל ווען א מענטש וויל עפעס שענקען פאר א גדול הדור - איז דאס דאס שווערסטע פון אלעם, ווייל ער וויל נישט נעמען פון קיינעם, כדי נישט שולדיג צו זיין פאר קיין שום מענטש.
און אגב, דאס איז א סימן צו דערקענען ווער ס'איז א גדול און ווער נישט. די וואס זוכן די גאנצע צייט נאר וויאזוי צו נעמען, אלע סארט "באַבּעס", דאס ווייזט ווי קליין זיי זענען, ווייל דער גאנצער ציל איז נאר וויאזוי אריינצוברענגען נאך געלט און וויאזוי אָנצופילן די קאסע. ביי א גדול הדור איז דאס פונקט פארקערט: קום אים געבן געלט, זאגט ער דיר: וואס איז דאס, וואס טוסטו? נעם דאס צוריק! מ'פלעגט קומען צו הגאון רבי חיים קנייבסקי און אים אנבאטן א סכום געלט, פלעגט ער זאגן: אונטן איז דא א סניף פון קופת העיר, גיי שיין מנדב זיין דארט. דו וועסט מיר ברענגען געלט? איך דארף פון דיר געלט? איך וויל נישט - און אפילו דו וועסט זיך איינ'עקשנ'ען, וויל איך נישט.
און מיר האבן שוין דערציילט וועגן הרב אלישיב, אז מ'האט ביי אים אפגעהאלטן אן אסיפה פון גדולי הדור. איינער פון זיינע מקורבים האט געזען אז ער איז שטארק אנגעצויגן, און האט געפרעגט וואס ס'גייט פאר. האט ער אים געזאגט: איך ווייס נישט וואו איך זאל זיצן. ס'איז דא דער אויבנאן (ראש השולחן) און ס'איז דא די פלעצער וואו יעדער זיצט. האט ער אים געזאגט: דער רב זאל זיצן אויפן פלאץ וואו דער רב איז שטענדיג געוואוינט צו זיצן, בראש השולחן. האט ער אים געזאגט: ס'פאסט נישט - בין איך דען א ראש איבער זיי? איך זאל זיצן ביים אויבנאן און אלע זאלן זיצן ארום ווי זיי ווארטן אויף מיינע רייד? און פון דער צווייטער זייט, צו זעצן א צווייטן דארט פאסט אויך נישט, און צו טוישן מיין פלאץ אויך נישט... וואס טוט מען? האט יענער איד געזאגט: איך האב געזען אז די זאך שטערט זייער שטארק פארן רב, איז מיר איינגעפאלן אן עצה. האב איך אים געזאגט: אפשר זאל איך ברענגען א רונדעכיגן טיש? האט ער געזאגט: האסטו א רונדעכיגן טיש? האב איך געזאגט: יא, איך קען ברענגען. האט ער געזאגט: אויסגעצייכנט, איך וועל זייער שמח זיין. בין איך ספעציעל געגאנגען און געברענגט א רונדעכיגן טיש, און ס'איז נישט געווען קיין גרעניץ צו זיין שמחה. און תיכף האט דער רב ארויסגענומען זיין בייטל און געזאגט: וויפיל דארף איך דיר באצאלן? האב איך געזאגט: חס ושלום, וואס עפעס! האט ער געזאגט: ס'וועט דיר גארנישט העלפן, אין יעדן פאל וועסטו באקומען געלט פון מיר, זאג מיר נאר וויפיל. דאס הייסט: מקבל זיין א טובה אן צו באצאלן דערפאר - וואס פאלט איין.
און איך בין דאך צופרידן צו געבן און צו טון א טובה פאר א גדול הדור, נאר ער וויל דאך באמת נישט נעמען. און אויב עמיצער איז גרייט מקבל צו זיין פון מיר - ווי גרויס איז מיין שמחה! אויב אזוי, זאגט דער אלשיך הקדוש, אויף דעם אליין דארף איך דאנקען פארן אויבערשטן: אז דער הקדוש ברוך הוא זאגט, איך וויל דיין דאנק, איך בין גרייט מקבל צו זיין פון דיר א קרבן, איך בין גרייט אנצונעמען פון דיר א תודה. "מודים אנחנו לך על שאנו מודים לך" - אויף דעם אליין וואס דו ביסט גרייט אנצונעמען פון אונז א דאנק, דערויף דאנק איך דיר. דאס איז די הודאה וואס מיר גיבן דיר אויף דעם וואס דו האסט אונז מזכה געווען דיר צו באדאנקען.
און דאס איז "הודו לו ברכו שמו": אויף דעם וואס איר קומט אין זיינע טויערן מיט אן הודאה - אויף דעם אליין דאנקען מיר אים, וואס ער איז פאראינטערעסירט אין אונזער הודאה. וואס זענען מיר דען פאר אים יתברך אז ער זאל מחשיב זיין די הודאה פון אונזער מויל, אז ער זאל בכלל צוהערן צו אונז? און פונדעסטוועגן הערט דער אויבערשטער צו צו דיין הודאה און באגערט זי, און דערויף דאנקען מיר אים.
דער מלבי"ם מסביר: ווען מען קומט צו א בשר ודם, קומט מען אריין אין די טויערן מיט תהילות און שבחים, און נאכדעם וואס ער ערפילט די בקשה - גייט מען ארויס מיט א תודה, מען דאנקט אים אויף דעם וואס ער האט ערפילט אונזער בקשה און געטאן אונזער רצון. ביים הקדוש ברוך הוא איז דער סדר פאַרקערט: "באו שעריו בתודה" - דער אויבערשטער איז מקדים די טובה פון פריער, און ווען איך קום אין זיינע טויערן קום איך שוין נאר צו דאנקען, ווייל די טובה האט ער דאך שוין געגעבן פריער. און אינעווייניג אין הויף - "חצרותיו בתהילה" - דארט וועלן מיר שוין משיג זיין זיינע גבורות און זיינע לויבונגען, און מיר וועלן קומען מיט א תהילה צו לויבן און צו רימען.
און פארוואס טאקע אזוי? זאגט דער מלבי"ם: ס'איז אוממעגליך צו לויבן דעם אויבערשטן מצד זיין עצמות, ווייל מיר קענען דאך נישט דעם אויבערשטן מצד זיין עצמות, נאר בלויז זיינע טובות און השפעות. און דורך דעם קרבן תודה וואס מיר ברענגען אויף די טובות פונעם בורא, קומען מיר צו צו תהילה - איך דערקען דעם בורא פון די טובות וואס ער טוט מיט מיר, און די טובה וואס ער האט געטאן פאר מיר ברענגט מיך אים צו לויבן און צו באזינגען. און דאס איז: "הודו לו" - און דורך דעם "ברכו שמו", ווייל פון זיינע גוטע השפעות אויף אונז דערקענען מיר זיינע שבחים.
כִּי־טוֹב יְהֹוָה לְעוֹלָם חַסְדּוֹ וְעַד־דֹּר וָדֹר אֱמוּנָתוֹ׃ - ווייל גוט איז דער אויבערשטער, אייביג איז זיין חסד, און ביז דורות דורות איז זיין געטריישאפט.
דוד המלך ענדיגט צו דעם קאפיטל: "לעולם חסדו" - דער חסד פונעם אויבערשטן שטייט אויף אייביג, זאגט דער מצודת דוד. נישט ווי דער חסד פון א בשר ודם, וואס טוט מיט דיר א חסד אויף א געוויסער צייט; דער חסד פונעם בורא - "וחסדי מאיתך לא ימוש" - איז אן אייביגער חסד. "ואמונתו" - טייטשט רש"י אז דאס איז א לשון פון אומן און א לשון פון הבטחה, אזוי ווי "אמת ואמונה", דאס הייסט אז זיין הבטחה בלייבט אויף אייביג: דער אויבערשטער זאגט צו, און ער איז נאמן מקיים צו זיין זיין הבטחה אויף אן אייביגן אופן. און דער אבן עזרא ערקלערט אז די דאנק, די תהילה און די ברכה - די גאנצע הודאה איז אויף דעם וואס "כי טוב ה' לעולם חסדו", איך דאנק אויפן גוטן, אז דאס דאזיגע גוטס און דער דאזיגער חסד זענען אייביג.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט דעם יסוד וואס מיר האבן גערעדט דעריבער אין אלע לעצטע קאפיטלעך: עס זענען דא צוויי מיני הנהגות - די נאטירלעכע הנהגה און די נסימ'דיגע הנהגה, און דער הקדוש ברוך הוא איז געטריי אין ביידע. "חסדו" - דאס איז די נסימ'דיגע הנהגה, וואס דער אויבערשטער איז אונז נישט שולדיג, נאר ער טוט מיט אונז א חסד און פירט אונז העכערן טבע. "אמונתו" - ווי מיר האבן פריער מסביר געווען, אז דער אויבערשטער איז נאמן אונז צו געבן וואס קומט זיך אונז; ער האט זיך מתחייב געווען אונז צו שפייזן, און ער איז נאמן מקיים צו זיין דאס וואס ער האט זיך פארפליכטעט. דאס איז די בחינה פון אמונה: די הנהגה לויטן טבע איז די קבועה'דיגע, געטרייע, שטענדיגע הנהגה, און ווערט פאררעכנט פאר אן הנהגה פון אמונה און אמת - ווייל "אמת" מיינט א זאך וואס איז פעסט און קבוע און טוישט זיך נישט. און מיר דאנקען דעם אויבערשטן סיי אויף זיינע חסדים און סיי אויף "עד דור ודור אמונתו", דאס איז די נאטירלעכע הנהגה מיט וועלכער ער פירט אונז פון דור צו דור.
דער הייליגער אלשיך ערקלערט אז דער קאפיטל רעדט איבער דעם גוטס וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט מיט א מענטש, און דער מענטש ברענגט פאר אים א תודה; און קום זע ווי אזוי דוד המלך לערנט אונז אויס ווי אזוי זיך צו פירן דערמיט.
ערשטנס, וועלכע הודאות זענען מיר מחויב? "הודו לה' כי טוב" - צו דאנקען אויפן נס וואס דער הקדוש ברוך הוא האט מיט אונז געטאן און מאכן א ברכה, אזוי ווי מיר זעען אז די פיר וואס האבן זוכה געווען צו א נס בענטשן "הגומל לחייבים טובות שגמלני כל טוב". צווייטנס, דארף איך דאנקען ווייל איך בין נישט ראוי צום נס: איך בין נישט פאסיג אז דער אויבערשטער זאל טאן פאר מיר ניסים, און דאך האט ער מיר געטאן - און אויף דעם בין איך מחויב צו דאנקען. און דריטנס, דער הקדוש ברוך הוא טוט מיט אונז א חסד, און אויף דעם זאגן מיר "הגומל לחייבים טובות": איך בין נישט כדאי צום נס ווייל איך בין א חייב, און אויב איך בין א חייב - קומט זיך מיר דאך נישט אז מען זאל טאן מיט מיר א חסד, און דאך, כאטש איך בין א חייב, האט ער געטאן מיט מיר א טובה.
און נאך מער: די גמרא זאגט אז א מענטש וואס איז געגאנגען אויפן וועג און ער האט געהאט א וואונדערליכע הצלה, יעדעס מאל וואס ער קומט צו יענעם ארט מאכט ער די ברכה "ברוך שעשה לי נס במקום הזה"; און אויב זיין זון קומט אהין - "ברוך שעשה נס לאבא במקום הזה", און זיין אייניקל - "ברוך שעשה נס לסבא במקום הזה". ער, זיין זון און זיין אייניקל זענען מחויב דאס צו זאגן. נאר דאס איז געזאגט געווארן ביי גאר אויסערגעוויינלעכע ניסים, א נס וואס גייט ארויס פונעם טבע, און א זאך וואס מאכט זיך נישט אפט, און דערפאר למעשה פירט מען זיך נישט צו מאכן די דאזיגע ברכה.
און יעצט, זאגט דער אלשיך, פארשטיי דעם סדר פונעם פסוק: נאך "הודו לו" - דאנקען מיר דעם אויבערשטן פארן אונז מזכה זיין אים צו דאנקען, און דערנאך "ברכו שמו" - דאס איז די ברכה "ברוך אתה ה'... הגומל לחייבים טובות", וואס איך בענטש דעם אויבערשטן אויפן נס וואס ער האט מיט מיר געטאן, און איך נעם אריין דערין אז דאס איז נישט צוליב מיינע זכותים, ווייל עס שטייט דאך "לחייבים טובות", און איך בין באמת נישט בארעכטיגט אז דער אויבערשטער זאל טאן מיט מיר ניסים נאר בלויז בחסד. און אויף דעם גייט דער פסוק ווייטער "כי טוב ה'" - נישט צוליב דעם וואס עס קומט זיך מיר, נאר ווייל דער אויבערשטער איז מטיב, און וויבאלד ער איז מטיב האט ער געטאן מיט מיר דעם דאזיגן חסד און ער גומל לחייבים טובות.
און אויב א מענטש וועט פרעגן: איין מינוט, האב איך דען נישט קיין זכותים? האב איך דען נישט געטאן קיין מעשים טובים? בין איך דען נישט גענוג א צדיק? פארוואס זאל איך צוגלייכן די טובה צום אויבערשטן און נישט צו מיינע זכותים, צו מיינע מצוות און מיינע מעשים טובים? אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט "לעולם חסדו". אז אפילו פאר אן ערליכן מענטש, און אפילו פאר איינעם וואס האט מקיים געווען א געוואלדיגע מצוה - ווי די טאכטער פון רבי עקיבא, וואס האט מקיים געווען די מצוה פון צדקה אין טאג פון איר חופה, און א שלאנג איז געקומען איר צו בייסן, און פונקט האט זי ארויסגענומען די שפילקע פון איר האר און עס אריינגעשטאכן צווישן די שטיינער פונעם וואנט, און אומבאמערקט צעקלאפט דעם קאפ פונעם שלאנג, און ערשט אינדערפרי האט זי דאס באמערקט - לכאורה איז דאך געווען ביי איר א זכות וואס האט איר געברענגט די הצלה, און דאך איז דא דא א חסד.
און וואס איז א חסד? אז איך גיב דיר מער וויפיל דו האסט געטאן. דו האסט מיר געגעבן הונדערט און איך גיב דיר צוויי הונדערט: די הונדערט וואס איך האב צוריקגעגעבן - איז כדין, און די צוגעלייגטע הונדערט (אן אריינצוגיין אין די ענינים פון ריבית) איז א חסד העכער ווי עס קומט זיך דיר. און אזוי איז רבי עקיבא ארויסגעגאנגען און געדארשנט: "וצדקה תציל ממוות" - נישט נאר פון א מיתה משונה, נאר אפילו פון דעם טויט אליין. אז די מצות צדקה וואס זי האט געטאן זאל ראטעווען פון א מיתה משונה - וואלט גענוג געווען; אבער אז זי זאל ראטעווען פון א נאטירלעכן, געווענלעכן טויט, פון וואו קומט דאס? נאר זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויך פון דעם ראטעווע איך דיך. קומט אויס: אפילו ווען דו האסט געטאן א גוטע זאך, גיט דיר דער הקדוש ברוך הוא פיל מער - נישט בלויז פון א מיתה משונה וואס איז א זעלטענע זאך, נאר אויך פון א געווענלעכן טויט. אויב אזוי, קען א מענטש נישט זאגן "אלעס וואס איך פארמאג קומט זיך מיר און איז פארזיכערט פאר מיר"; גארנישט קומט זיך דיר און גארנישט איז פארזיכערט פאר דיר, נאר אין אלעם איז דא פונעם חסד השם.
און די דריטע זאך: "ועד דור ודור אמונתו" - אויסער דעם וואס פאר אים איז געשען דער נס, זענען אויך די קומענדיגע דורות אריינגערעכנט. דער זון וואס וועט גיין דארט און דאס אייניקל וואס וועט גיין דארט, דארפן דאנקען דעם אויבערשטן אויפן נס וואס ער האט געטאן פארן טאטן אדער פארן זיידן, ווייל דער אויבערשטער איז נאמן צו טאן חסד מיט זיינע ליבהאבער.
דער קאפיטל לערנט אונז אויס דעם יסוד פון הכרה: ה' הוא אלהים, דער מקור פון אלע כוחות, והוא עשנו - ער האט אונז באשאפן מאין ליש, און מיר זענען זיין אייגנטום אויך נאכן באשאפן, עמו וצאן מרעיתו וואס ער פירט און ערנערט תמיד, אזוי ווי די קיום פון א שעפּס צווישן זיבעציג וועלף. און פון דער הכרה אין "ולא אנחנו" [לא אנחנו] - אז פון מיר אליין בין איך גארנישט - בין איך זוכה צו זיין "ולו אנחנו", באלאנגען צו אים יתברך, און דאס איז די עבודה פון חודש אלול. און פון דא קומט דער רוף צו קומען אין זיינע טויערן מיט דאנק און אין זיינע הויפן מיט לויב: אים צו דאנקען אפילו אויף דעם אליין וואס מיר האבן די זכות צו דאנקען, און אנצוערקענען אז יעדע טובה וואס מיר האבן באקומען איז נישט צוליב אונזערע זכותים נאר פון זיין חסד. און דערפאר פירט דוד המלך אויס: "כי טוב ה' לעולם חסדו ועד דור ודור אמונתו" - ער איז נאמן אין זיינע ביידע הנהגות, אינעם חסד העכערן טבע און אין דער אמונה פון דער קבועה'דיגער הנהגה, ביז צום סוף פון אלע דורות.