קאפיטל צ"ד שטייט אין איין שורה מיט די מזמורים פאר דעם. דער רד"ק ערקלערט אז אלע די דאזיגע מזמורים באשעפטיקן זיך מיט דער תקופה פון דער גאולה און די מלחמות פון גוג ומגוג, און דער משורר דאוונט: רבונו של עולם, ברענג נאנט די גאולה און נעם נקמה פון די רשעים אזוי ווי דו האסט צוגעזאגט דורך די נביאים, ווי די ווערטער פון מלאכי: "והיו כל זדים וכל עושה רשעה קש ולהט אותם היום הבא". דער מלבי"ם ווידעראום ערקלערט אז דער קאפיטל שילדערט די טענות פון די וואס זענען מכחיש די השגחה, יענע מענטשן וואס זאגן "עזב ה' את הארץ", און זייער ראיה איז: די רשעים האבן הצלחה און די צדיקים זענען געפייניקט און גערודפ'ט. דער מלבי"ם פארבינדט דעם מזמור מיט "מזמור שיר ליום השבת", וואו ער האט אויך מבאר געווען אז דער מזמור איז א תשובה פאר די מכחישי ההשגחה, און אלע די מזמורים האבן איין ענין.
אֵל־נְקָמוֹת יְהֹוָה אֵל נְקָמוֹת הוֹפִיעַ׃ - גאט פון נקמות, ה', גאט פון נקמות, שיין אויף!
רש"י טייטשט: "אל נקמות הופיע" - באווייז און אנטפלעק דיין נקמה פון די פעלקער. דאס שטימט זייער גוט מיט דעם מהלך פונעם רד"ק, לויט וועמען דאס איז א תפילה: רבונו של עולם, דו ביסט דער גאט פון נקמות, דו האסט דעם כח אויף נקמות, אויב אזוי באווייז זיך און נעם דיין נקמה פון די גוים וואס האבן אונז געפייניקט אלע יארן פון גלות. דער אבן עזרא ערקלערט די כפילות: "אל נקמות ה'" - דאס איז א היסטארישע באשרייבונג, ווייל מיר האבן דאך שוין געזען ווי דער הקדוש ברוך הוא האט זיך אפגערעכנט פון פרעה, פון סנחריב און פון נבוכדנצר. די היסטאריע ווייזט אויף אז ה' איז אן אל נקמות. און אויב אזוי, "אל נקמות הופיע" - ביטע, מיט דער זעלבער נקמה ערשיין אויך אויף להבא. דער ערשטער איז א באשרייבונג פונעם עבר, און דער צווייטער איז א בקשה אויפ'ן עתיד.
הִנָּשֵׂא שֹׁפֵט הָאָרֶץ הָשֵׁב גְּמוּל עַל־גֵּאִים׃ - דערהויב זיך, ריכטער פון דער ערד, קער אום פארגעלט אויף די שטאלצע.
עַד־מָתַי רְשָׁעִים יְהֹוָה עַד־מָתַי רְשָׁעִים יַעֲלֹזוּ׃ - ביז ווען וועלן רשעים, ה', ביז ווען וועלן רשעים זיך פרייען?
יַבִּיעוּ יְדַבְּרוּ עָתָק יִתְאַמְּרוּ כָּל־פֹּעֲלֵי אָוֶן׃ - זיי גיסן אויס, זיי רעדן הארבע רייד, עס בארימען זיך אלע טוער פון אָוֶן.
פשוט'ערהייט פארשטייען מיר אז "אל נקמות ה'" ווערט געזאגט צום לויב פונעם בורא עולם, אבער לויט'ן מהלך פונעם מלבי"ם ווערט דאס געזאגט אלס א קלאגע און טענה. די כופרים טענה'ן מיט חוצפה: אויב עס איז פאראן אן אל נקמות, פארוואס ערשיינט ער נישט? פארוואס שווייגט ער צו די רשעים, עס פאסט דאך אז ער זאל זיי שטראפן? און דריי סיבות זענען דא אין דעם: די ערשטע, מצד דעם וואס ה' איז אן אל נקמות - אויב אזוי זאל ער נעמען נקמה פון זיי. די צווייטע, "הנשא שופט הארץ" - ה' איז דאך דער שופט פון דער גאנצער ערד, און ווי קען א שופט הארץ לאזן עוולה הערשן און גיט נישט קיין באלוינונג און שטראף אויף די שטאלצע? און די דריטע איז מחויב מצד יושר - "עד מתי רשעים יעלוזו", ביז ווען וועט אנהאלטן זייער הצלחה? דאס אלעס "יביעו ידברו עתק", און מיט דער דאזיגער טענה "יתאמרו כל פועלי אוון" - זיי דערהייבן זיך און געפינען א חיזוק פאר זייער וועג, צו טענה'ן אז ס'איז חלילה נישטא קיין בורא פאר דער וועלט, אדער אז דער בורא האט איבערגעלאזט די ערד און קוקט נישט אויף וואס ס'טוט זיך דא. ווייל אויב נישט, פארוואס רעכנט ער זיך נישט אפ מיט די רשעים וואס פארדארבן זיין באשאף?
דער רד"ק ערקלערט "הנשא" - אזוי ווי דו האסט צוגעזאגט: "עתה ארומם עתה אנשא" (ישעיה ל"ג), אז אלע גאוותנים זאלן אנערקענען אז עס איז פאראן איינער העכער זיי, אז עס איז פאראן א בורא עולם. און ווען וועסטו זיי אומקערן גמול לויט זייערע שלעכטע מעשים און ווייזן דיין דערהויבנקייט איבער די וואס שטאלצירן קעגן דיר? און "עד מתי" איז אן אויסדרוק פון א געשריי און געבעט: רבונו של עולם, ווי לאנג נאך וועלן מיר ליידן דעם לאנגן גלות, ווי לאנג נאך וועלן מיר ליידן די רשעים וואס פרייען זיך און דערהייבן זיך איבער אונז.
רש"י טייטשט "יתאמרו" א לשון פון זיך רימען (ישתבחו), אזוי ווי "את ה' האמרת" און "וה' האמירך היום". דער אבן עזרא טייטשט אז זיי וועלן ארויסרעדן און זאגן דברי עתק און זיך דערהויבן קעגן ה', א לשון פון "אמיר" - הויך, געהויבן און דערהויבן, ווי "בראש אמיר" וואס דאס זענען די הויכע צווייגן. דער רד"ק ערקלערט "יביעו" א לשון פון רעדן, ווי "תבענה שפתי תהילה", ווייל דאס רעדן קוואלט ארויס פונעם מענטש, און דערפאר רופט מען עס אן א נביעה. און לויט דעם שטייגער פונעם רד"ק, קומט דאס איבערחזר'ן דעם ענין מיט פארשידענע ווערטער עס צו פארשטארקן: זיי וועלן אויסגיסן און רעדן דברי עתק, ווערטער פון שפאט און ביטול קעגן הקדוש ברוך הוא, און "עתק" איז א לשון פון כח און שטארקייט - א פעסטע, הארבע זאך, און זיי גרויסן זיך און טוען זיך דערהויבן איבער אונז.
דער מלבי"ם איז מדייק אין די דריי פעלים. "יַבִּיעוּ" ווייזט אויפ'ן ארויספליסן פון די זאכן פונעם מקור, און דער מקור פונעם מענטש איז די מחשבה - פון דארט קומען ארויס די זאכן. ווען א מענטש פרעגט פון וואנעט נעמט זיך דאס, זוכט ער דעם מקור פון די זאכן, ווי וואסער וואס קוואלט פונעם מקור. "דיבור" ווידער איז די הרחבה פון די רייד מיט ראיות און הוכחות. אן אמירה איז קורץ און א דיבור איז לאנג: א מענטש זאגט פאר זיין חבר "איך האב א דיבור מיט דיר" - מיינט דאס א לענגערער שמועס. אבער "איך האב אים געזאגט" - איין ווארט, "קום", א פונקט. אמירה איז א באשלאסענע זאך, ווי "הוא אמר ויהי", און זי איז דער סך-הכל'דיגער רעזולטאט וואס קומט ארויס פונעם דיבור און פונעם וויכוח.
און דא לייגט צו דער מלבי"ם א יסוד וואס מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל, און אויך אנדערע מדקדקים זאגן עס: יעדער ווארט וואס שטייט אין לשון התפעל באווייזט אויף עפעס וואס איז נאר א מדמה. "יֵשׁ מִתְעַשֵּׁר וְאֵין כֹּל" - עס שטייט נישט קיין עשיר נאר מתעשר, ער שטעלט זיך פאר ווי אן עשיר; "מִתְרוֹשֵׁשׁ וְהוֹן רָב" - כאילו ער מאכט זיך ארעם. דערפאר איז "יִתְאַמְּרוּ" לויט'ן מלבי"ם נישט מלשון אמיר און דערהויבונג, נאר מלשון אמירה, נאר אז דאס איז א מדמה'דיגע אמירה. עס דוכט זיך זיי אז עס איז דא א קלארער באווייז אז דער הקדוש ברוך הוא האט פארלאזט די ערד און איז נישט משגיח, אן אמירה וואס זעט פאר זיי אויס ווי זיכער און קלאר, אבער דאס אלעס זענען נאר דמיונות און עס איז נישטא קיין שום אמת דערין.
עַמְּךָ יְהֹוָה יְדַכְּאוּ וְנַחֲלָתְךָ יְעַנּוּ׃ - דיין פאלק, ה', טוען זיי דערדריקן, און דיין נחלה פייניגן זיי.
אַלְמָנָה וְגֵר יַהֲרֹגוּ וִיתוֹמִים יְרַצֵּחוּ׃ - אן אלמנה און א גר טוען זיי הרג'ענען, און יתומים ערמארדן זיי.
כלל ישראל ווערט אנגערופן עם ה' און נחלת ה', ווי עס שטייט "וְהֵם עַמְּךָ וְנַחֲלָתֶךָ". די שטארקע צווישן כלל ישראל - טוען די גוים און די מלכויות זיי דערדריקן, זיי דערנידערן און הערשן איבער זיי. אבער ווער עס איז סיי ווי שוואך, פעלט נישט אויס אים צו דערדריקן: אן אלמנה און א גר הרג'ענען זיי שוין אינגאנצן, און די יתומים ערמארדן זיי. ווער עס איז שטארק - שוואכט מען אים אפ, און ווער עס איז שוואך מלכתחילה - טויט מען אים. דאס הייסט: קום און זע, רבונו של עולם, ווי די גוים טוען אלעס שלעכטס פאר כלל ישראל און האבן נישט קיין מורא פון גארנישט, ווייל עס איז נישטא ווער עס זאל זיי מאנען און ווער עס זאל זיך רעכענען מיט זיי. אויף דעם דאווענען מיר לויט'ן רד"ק: "אֵל נְקָמוֹת ה'" - מאן אונזער בלוט פון זייערע הענט. זיי האבן נישט קיין מורא נישט פון דער מלוכה און נישט פונעם הימל, ווייל זיי זאגן דאך אז ה' זעט נישט די מעשים פון די בני אדם.
דער רד"ק באמערקט אויפ'ן לשון "יְרַצֵּחוּ", וואס מיר געפינען דאס אויך אין אנדערע פלעצער: "דֶּרֶךְ יְרַצְּחוּ שֶׁכְמָה", "וְעַתָּה מְרַצְּחִים". מען קען ערקלערן אז "מרצח" מיינט אז ער הייסט א צווייטן ער זאל רוצח'נען, א רציחה דורך אנדערע. אבער מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל לויט'ן מלבי"ם, אז יעדע זאך וואס ווערט געשריבן אין א פועל כבד ווייזט אז די מלאכה איז געטאן געווארן מיט שווערקייט און מיט כוח. "רוצח" איז בנין קל, "מרצח" איז א פועל כבד, וואס מאכט שווערער אויף די מוצאי הלשון, און זיין באדייט איז אז די פעולה ווערט געטאן מיט גרויס כוח און מיט א גרויסער שטארקייט, להבדיל פון "רוצח" וואס די פעולה ווערט געטאן כביכול בקלות. און אזוי איז ביי אלע פעלים כבדים.
דער מלבי"ם ערקלערט די פסוקים אלס א המשך פון די רייד פון די פועלי אוון: וואו זעט מען דען אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיך באווייזן נקמה צו נעמען אין די וואס פייניגן כלל ישראל? און אויב אזוי, איז דאך א ראיה אז עזב ה' את הארץ. אט דערדריקן די רשעים זיין פאלק, זיי פייניגן זיין נחלה, זיי הרג'ענען אלמנות און גרים און ערמארדן די שוואכע - ביז ווען וועט ה' נישט משפט'ן? דאס אלעס איז א חלק פון זייער "ראיה", אז אויב ער איז דא, פארוואס רעכנט ער זיך נישט אפ מיט זיי.
אין ביאור המילים ערקלערט דער מלבי"ם דעם חילוק צווישן "עמך" און "נחלתך". "נחלה" באווייזט אויפ'ן רוחניות'דיגן קשר - דער הקדוש ברוך הוא האט א רוחניות'דיגן קשר מיט אונז, דאס איז זיין נחלה אין אונז. "עם" ווייזט אויפ'ן קשר פונעם פאלק מיט'ן מלך, אן ערדישער קשר, א פארבינדונג פון מענטשן מצד דעם מלך וואס קעניגט איבער זיי. און אזוי אויך איז אן עינוי ביים מלבי"ם שטענדיג פארבונדן מיט'ן עניין פונעם נפש, בעת א דיכוי איז פארבונדן צום גוף. דערפאר, "עַמְּךָ יְדַכְּאוּ" - די גשמיות'דיגע בחינה פונעם קשר צווישן פאלק און מלך, דערפאר איז דאס א גשמיות'דיגער דיכוי; "וְנַחֲלָתְךָ יְעַנּוּ" - די רוחניות'דיגע בחינה פון דעם וואס מיר זענען די נחלה פונעם בורא יתברך, דערפאר איז דאס א נפשיות'דיגער עינוי.
וַיֹּאמְרוּ לֹא יִרְאֶה־יָּהּ וְלֹא־יָבִין אֱלֹהֵי יַעֲקֹב׃ - און זיי האבן געזאגט, גאט זעט נישט, און דער גאט פון יעקב פארשטייט נישט.
דער אבן עזרא טייטשט: זיי זאגן אז ער האט נישט קיין אויג און דערפאר זעט ער נישט, און ער האט נישט קיין אויער און דערפאר פארשטייט ער נישט, און אויב אזוי געהערט נישט ביי אים קיין זען און פארשטיין. דער רד"ק לייגט צו: עס איז נישטא ביי די פעלקער ווער עס רופט דעם אמת'ן גאט אויסער דער גאט פון ישראל, און דערפאר זאגן די וואס טוען שלעכטס פאר כלל ישראל אז זייער גאט זעט נישט און פארשטייט נישט אין די מעשים פון בני אדם. אט קוק - ישראל ווערט גערודפ'ט און ליידט און עס איז נישטא קיין דין אויף די רשעים, און פון דעם שפירן די אומות אז זיי קענען ווייטער אנגיין אונז צו פייניגן, ווייל דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך נישט אפ מיט זיי.
דער מלבי"ם ערקלערט, אז "לא יראה יה" מיינט אז דער אויבערשטער איז נישט משגיח אויף דער וועלט, ווייל ווען ער וואלט יא משגיח געווען, וואלט ער דאך געמאכט משפט פאר די עשוקים און נקמה אין די רשעים; מוז דאך זיין אז ער קוקט נישט אויף דער נידעריגער וועלט. און "לא יבין אלהי יעקב" - ער קוקט זיך נישט צו צו דעם וואס עס קומט דא פאר. און וואס איז די כפילות? נאר צווישן די מכחישים זענען געווען צוויי כתות, ווי דער רמב"ם ברענגט אין מורה נבוכים בשם די פילאזאפן (חלק ג' פרק ט"ז).
די איין כת האט אפגעלייקנט בלויז די השגחה פרטית, אבער נישט די ידיעה. לויט זיי ווייסט דער אויבערשטער אלעס מצד דעם כלל, און עס איז דא אן השגחה כללית אויפן קיום פונעם מין האנושי, אבער ער גייט נישט אראפ צו פרטים און ווייסט נישט וואס עס טוט זיך מיט יעדן מענטש אין יעדן מאמענט. און פארוואס? לויט זייער פארשטאנד, כדי צו זען פרטים דארף מען אויגן, און כדי צו הערן פרטים דארף מען אויערן, און דער קדוש ברוך הוא האט דאך נישט קיין גשמיות'דיגע כלים, ממילא איז נישט מעגליך אז ער זאל וויסן די איינצלנע פרטים וואס באנייען זיך אויף דער וועלט. ווען מען ליינט דאס זעט עס אויס גאר מאדנע און לעכערליך, אבער דאס איז געווען זייער תפיסה. אויף דעם זאגן זיי "לא יראה יה" - ער האט נישט קיין כלי ראייה. און זייער ראיה איז: די רשעים האבן הצלחה און ווערן נישט באשטראפט תיכף ומיד, א סימן אז ער גייט נישט אראפ צו פרטים, ווייל ווען ער וואלט יא אראפגעגאנגען, וואלט ער דאך געזען וואס זיי האבן געטאן און זיי גלייך באשטראפט.
די צווייטע כת האט אפגעלייקנט אויך די ידיעה מן המוקדם אל המאוחר, די אלגעמיינע ידיעה פון פריער. און זייער ראיה איז פון "עמך ה' ידכאו" און "אלמנה וגר יהרוגו": אויב ער האט אן אלגעמיינע ידיעה פון פאראויס, פארוואס האט ער מלכתחילה באשאפן אזעלכע וואס וועלן באגיין אזעלכע מעשים? כביכול ער האט באשאפן א וועלט און עפעס האט זיך קאליע געמאכט אינמיטן וועג. לויט זיי איז דאס א ראיה אז דער קדוש ברוך הוא איז נישט קורא הדורות מראש. אויף דעם זאגן זיי "ולא יבין אלהי יעקב" - ער פארשטייט נישט מן המוקדם אל המאוחר צו זען וואס עס וועט זיין אויף להבא, ווייל ווען ער וואלט געזען די צוקונפט, וואלט ער נישט באשאפן אזעלכע מענטשן. און די דאזיגע טענות און די תשובות אויף זיי האט מען שוין געלערנט באריכות ביי די טענות פון איוב קעגן זיינע חברים.
בִּינוּ בֹּעֲרִים בָּעָם וּכְסִילִים מָתַי תַּשְׂכִּילוּ׃ - פארשטייט, איר נארישע אינעם פאלק, און איר כסילים, ווען וועט איר שוין קלוג ווערן?
הֲנֹטַע אֹזֶן הֲלֹא יִשְׁמָע אִם־יֹצֵר עַיִן הֲלֹא יַבִּיט׃ - דער וואס פלאנצט איין דעם אויער, הערט ער דען נישט? צי דער וואס באשאפט דאס אויג, קוקט ער דען נישט?
הֲיֹסֵר גּוֹיִם הֲלֹא יוֹכִיחַ הַמְלַמֵּד אָדָם דָּעַת׃ - דער וואס מוסר'ט גוים, וועט ער דען נישט שטראפן, ער וואס לערנט דעם מענטש פארשטאנד?
"בוערים" זענען די שוטים פון דער וועלט, ווי דער לשון "כסיל ובער", און בער איז מלשון בעיר און בהמה - די בהמישע מענטשן. ער זאגט צו זיי: טראכט אריין און עפנט אייערע אויגן, ביז ווען וועט איר אנגיין מיט אייער נארישקייט און נישט נעמען קיין שכל צו פארשטיין אז דער קדוש ברוך הוא ווייסט אלעס. ווייל, זאגט דער רד"ק, הנוטע אוזן הלא ישמע - וויאזוי זאגט איר אז דער אויבערשטער הערט נישט און זעט נישט אייערע מעשים, ער אליין האט דאך צוגעגרייט אין אייך די כלים פון הערן און זען, ער האט איינגעפלאנצט אין דיר דעם אויער מיט וועלכן דו הערסט און דאס אויג מיט וועלכן דו זעסט. צי איז דען מעגליך אז דער וואס האט איינגעפלאנצט אין מיר די כוחות, זאל אין אים אליין נישט זיין די דאזיגע כוחות?
און דער רד"ק ברענגט דעם רמב"ם'ס משל: ווען דער שמיד אדער דער שניידער וואלט נישט געוואוסט דעם עניין פון נייען, עס פארשטאנען און אפגעמאלט ביי זיך אין הארצן, וואלט ער נישט געמאכט די נאדל אויף דעם אופן וואס אן דעם קען מען נישט פארענדיגן דאס נייען. דער פאבריקאנט פון דער נאדל - צי לייגט זיך אויפן שכל אז ער ווייסט נישט וואס נייען באדייט? אויב נישט, פארוואס האט ער זי געמאכט שפיציג? פארוואס האט ער געמאכט ביים עק א לאך וואס מען קען דורך דעם אריינציען א פאדעם? ער וואלט דאך געקענט מאכן א גאפל אדער א מעסער. נאר אוודאי ווייסט ער וואס דער תפקיד פון דער נאדל איז, און ער ווייסט אז כדי זי זאל אריינגיין אינעם שטאף דארף זי א שפיץ, און כדי זי זאל נאכשלעפן דעם פאדעם דארף זי א לאך. אזוי אויך דא: ווען דער עניין פון ראיה וואלט נישט געווען באקאנט פארן יוצר, וויאזוי וואלט ער באשאפן אין אונז אן אויג וואס איז מסוגל צו זען, און אן אויער וואס איז מסוגל אויפצוכאפן דאס הערן? דאס איז דאך דער כלי משיג צו זיין די ראיה, און דאס איז דער כלי וואס איז צוגעגרייט משיג צו זיין די שמיעה.
מען קען כסדר באמערקן ווי ווייט די וועלט איז פאראויסגעגאנגען, ווייל ווען מען ליינט די מיינונגען פון די פילאזאפן הערן זיי זיך אן ווי נארישע מענטשן, און למעשה זענען זיי געווען גאר קלוגע לייט, און מען זעט דאך אז דער רמב"ם טענה'ט זיך מיט זיי. און מיט דעם אלעם זעט מען וואספארא הבל-טענות זיי ברענגען ארויף: אז דער קדוש ברוך הוא הערט נישט און זעט נישט, ווייל ער האט נישט קיין פליישיגע אויגן. נאר וואס דען? דער כלל וואס מען זאגט שטענדיג איז אויך דא גילטיג: דער מענטש וויל טאן אלעס וואס פאלט אים איין, דערפאר טראכט ער אויס תירוצים און טענות צו זאגן אז מען זעט אים נישט און אז דער אויבערשטער ווייסט נישט. ער בויט זיך אויף א באקוועמע וועלט וואו מען קען טאן אלעס וואס די תאוה גלוסט, און צוליב דעם שטעלט ער צוזאם א פילאזאפיע און א טעאריע. דאס גיט אן הסבר וויאזוי זיי זענען אנגעקומען צו אזעלכע מאדנע געדאנקען און קרומע השקפות.
און דער דאזיגער מעכאניזם איז דער שוץ-מעכאניזם פון אלע כופרים אין אלע דורות. ווען עס איז נישט באקוועם פארן כופר אז מען באגרענעצט אים, אין ענינים פון צניעות צום ביישפיל, קומט ער און זאגט: דאס איז א ריכטיגע לעבנס-שטייגער, עס זענען דא מענטשן וואס לעבן אזוי און עס זענען דא אנדערע, און צווינג מיך נישט מיט דיינע מושגים. מען נעמט א פארדרייטע זאך, מען בויט ארום דעם אן אידעאלאגיע, און אט איז עס שוין לעגיטים. עס קומט א מענטש און בעט הילף און א לעזונג פאר נישט-געזונטע נייגונגען וואס ער האט, זאגט מען אים: דו ביסט געזונט, אלעס איז אין בעסטן ארדענונג, מען קען אפילו שטאלצירן דערמיט. דאס הייסט, מען נעמט אים נישט ארויס פון דער שלעכטער נטיה, נאר מען נעמט אים ארויס פון די געוויסנס-ביסן, און מען רעדט אים איין אז דאס איז א פאסיגער וועג פון לעבן, און ווער עס האט געטראכט אנדערש איז געווען פרימיטיוו און באגרענעצט, און היינט "ווייסט" מען שוין. אזוי איז שטענדיג געווען: יעדער וואס האט געוואלט כופר זיין, האט געבויט ארום זיין תאוה א גאנצע אידעאלאגיע, און עס גערופן דער ריכטיגער וועג.
דער מלבי"ם זאגט אז דא ליגט דער ענטפער אויף די טענות פון ביידע כתות. ער פירט מיט זיי א וויכוח און ווייזט זיי אויף: הנה ה' איז דאך דער "יוסר גוים" און ער איז "המלמד אדם דעת", און איר, די בערים בעם און די כסילים, טראכט אריין - "הנוטע אוזן הלא ישמע?" איר טענה'ט אז ער האט נישט קיין גשמיות'דיגע כלים צו הערן, און דערפאר ווייסט ער נישט די פרטים, און ווייסט נישט וואס עס טוט זיך מיט די באשעפענישן אין יעדן רגע. אבער יעדער וואס פראדוצירט סיי וועלכן כלי, ווען נישט וואס די פעולה וואס ווערט געטאן דורך יענעם כלי איז ביי אים אויסגעמאלט פאר די אויגן, וואלט ער דאס נישט געקענט מאכן, אזוי ווי די ווערטער פונעם רמב"ם וואס דער רד"ק ברענגט. אויב אזוי, ווי קענט איר זאגן אז דער הקדוש ברוך הוא פארמאגט נישט קיין שמיעה, בעת ער אליין איז דאך דער וואס האט באשאפן פאר אונז די כלים פון הערן?
און דער מלבי"ם לייגט צו, אז ער האט שוין מבאר געווען אין זיין פירוש אויף ישעיה (קאפיטל כ"ט): "הפככם אם כחומר היוצר יחשב, כי יאמר מעשה לעושהו לא עשני, ויצר אמר ליוצרו לא הבין". מיר, די בני החומר, באגרייפן די זאכן אויף א פארקערטן סדר: קודם דורך די חושים'דיגע, מגושמ'דיגע כלים, און הערשט דערנאך גייען די זאכן אריין אין די אינעווייניגסטע כלים, אין דעם מחשבה און התבוננות. א מענטש דארף קודם דעם אויסערליכן אפאראט און דאס אויער. אבער דער ריכטיגער און גראדער סדר, ביים שכל וואס איז מופשט פון חומר, איז פארקערט: ער הערט די זאך ווייל ער באגרייפט עס מיט'ן שכל און פארשטייט עס, און ער דארף בכלל נישט צוקומען צו קיין שום מגושמ'דיגע כלים.
מענטשן וואס זענען דורך ערפארונגען פון מוות קליני - און היינט איז פאראן א ברייטע דאקומענטאציע פון אסאך פון זיי, אפילו ביי אומות העולם - האבן דערציילט איבער די שמועסן וואס זיי האבן געהאט דארט, איבער קרובים וואס זיי האבן באגעגנט און זאכן וואס מען האט זיי געזאגט, און זיי האבן עס באשריבן ווי א מין טעלעפאטיע: איך האב גערעדט מיט זיי און געהערט וואס מען זאגט מיר, אבער נישט מיט'ן אויער - נאר דורך אריבערפירן מחשבות. דאס איז די כוונה פון די זאכן: אין דער רוחניות'דיגער מציאות זעט מען און מען הערט אויס דעם וואס מען באגרייפט און פארשטייט די זאך. הקדוש ברוך הוא האט משכיל געווען די עצם מהות פון ראיה און שמיעה נאך איידער ער האט געפלאנצט דאס אויער און געשאפן דאס אויג, און דערמיט הערט ער און זעט ער אן צו דארפן צוקומען צו מגושמ'דיגע כלים. א משל צו וואס איז דאס ענליך: א מענטש וואס הערט נישט גוט דארף אן אפאראט צו הערן, און דאס איז דוקא ווייל ער איז באגרענעצט; אבער דער וואס הערט גוט דארף דאך נישט קיין אפאראטן. הקדוש ברוך הוא באגרייפט די זאכן אין זייער שורש און אין זייער פנימיות, מיט השכלה, און נישט דורך אויסערליכע הילפס-מיטלען; בעת מיר, די בעלי חומר, מוזן האבן ראיה און שמיעה כדי צו משיג זיין. און דאס איז דער טייטש פון "הפככם" - ביי אייך זענען די זאכן פארקערט, איר מעסט דעם בורא לויט דער חומריות'דיגער מציאות און זאגט אז ער האט נישט קיין מגושמ'דיג אויער און אויג, און דער נברא זאגט אויף זיין יוצר "לא הבין".
דער מלבי"ם איז מדייק: ביים בוער שטייט "בינו", און ביים כסיל שטייט "מתי תשכילו". א בער, ווי געזאגט, איז מלשון בעיר, נבער מדעת, א מענטש אן שכל. דער כסיל דערקעגן קען גאר זיין א גרויסער אינטעליגענט, א דאקטאר און א פראפעסאר, און פונדעסטוועגן איז ער א כסיל - וויבאלד ער גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ.
עס איז באקאנט א מעשה פון מיט א דרייסיג יאר צוריק, ווען אזא זאך פלעגט נאך אנקומען אלס נייעס אין דער צייטונג, אז די פאליציי אין חיפה האט געכאפט פיר אזייגער פארטאגס א פראפעסאר ווי ער שרויפט אראפ די דעקלעך (טאסעס) פון די רעדער פון זיין שכן'ס אויטא. האט מען אים געפרעגט: ווי טוט איר אזא זאך, איר זענט דאך א פראפעסאר מיט א געהאלט און מיט סטודענטן אין אוניווערסיטעט? האט ער זיי געזאגט: דאס איז שוין דאס דריטע מאל וואס איך קום אראפ צום אויטא אינדערפרי און איך זע אז מען האט מיר אראפגענומען די טאסעס; האב איך געזאגט אז דאס מאל קויף איך נישט - "כאשר עשה כן ייעשה לו", מיר האט מען צוגענומען, גיי איך צו יענעם און נעם צו. און וואס ווילסטו פונעם יענעם שכן, האט ער דען צוגענומען פון דיר? נאר מ'האט מיר גענומען און פטור, דאס הייסט משלים זיין דעם פארלוסט. מיין הערר, דו ביסט א פראפעסאר, אבער דו ביסט א כסיל. און אזוי קען מען זען זייער געבילדעטע מענטשן וואס זיצן אין תפיסה: ער האט געהאט א תאוה און ער האט זיך נישט געקענט איינהאלטן, און נאכדעם א משפט, פרשיות און די גאנצע מעשה. א מענטש מיט עטליכע טיטלען און א הויכע פאזיציע, און מיט דעם אלעם פעלט דעת - די תאוה דרייט אים איבער דעם קאפ און ער טוט זאכן אן קיין שום לאגיק.
און נאך ערקלערט דער מלבי"ם דעם חילוק צווישן בינה און שכל. בינה גרייכט נישט צו יעדן ארט: די חוקים פון חכמה און אלוקות'דיגע ענינים קען מען נישט משיג זיין דורך בינה. מיט אייגענער התבוננות קען א מענטש נישט צוקומען צום באשלוס וואס עס איז מוסרי און וואס נישט; ווען נישט די תורה איז אראפגעקומען און אונז אנגעזאגט וואס צו טאן און וואס נישט, וואלט מען אפשר געקענט מיינען אז עיר הנדחת אדער מחיית עמלק זענען נישט מוסרי'דיג. ווער לערנט אונז אויס מוסר? די תורה. "ירד אנך" - דער אנך איז א סארט פלס, און א מענטש דארף זיך אליין מעסטן קעגן דעם. שכל דערקעגן איז א שארפער כח וואס דרינגט דורך אויך אין זאכן וואו בינה האט נישט קיין שליטה, אזוי ווי דער מלבי"ם שרייבט באריכות אין משלי.
דערפאר פארלאנגט מען פון די כסילים "מתי תשכילו", ווייל זיי זענען דאך בעלי דעה, און פון זיי האט מען א הויכע פאדערונג צו דערגרייכן ביז דער מדרגה פון שכל וואס באגרייפט אויך הויכע זאכן. אבער פון די בוערים, וואס זענען גראב און בהמי'דיג, פארלאנגט מען נישט אז זיי זאלן משכיל זיין - דאס איז צו הויך פאר זיי, און מען שפרינגט נישט אריבער עטליכע דרגות העכער א מענטשנ'ס מצב; פאר זיי איז גענוג אז זיי זאלן באקומען בינה. קומט אויס אז פון יעדן איינעם פארלאנגט מען צו שטייגן א ביסל העכער פונעם פלאץ וואו ער געפינט זיך.