קאפיטל צ"ד באשעפטיגט זיך מיט דער טענה פון די רשעים "לֹא יִרְאֶה יָּהּ וְלֹא יָבִין אֱלֹהֵי יַעֲקֹב" - כאילו דער הקדוש ברוך הוא היט נישט אפ און ער ווייסט נישט די מעשים פון בני אדם און זייערע מחשבות. פון דא און ווייטער ברענגט דער משורר די ראיות אויף השגחה און אויף שכר ועונש, און פון דארט גייט ער אריבער צו דער גרויסער קשיא פון צדיק ורע לו און רשע וטוב לו, און צום ביאור פונעם מהות פון ייסורים. אין דעם שיעור וועלן מיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים, אנגעהויבן פון "הֲיֹסֵר גּוֹיִם" און ווייטער.
הֲיֹסֵר גּוֹיִם הֲלֹא יוֹכִיחַ, הַמְלַמֵּד אָדָם דָּעַת׃ - דער וואס שטראפט גוים, צי וועט ער דען נישט מוכיח זיין? ער וואס לערנט דעם מענטשן דעת!
זאגט דער רד"ק: איר מיינט אז דער אויבערשטער וועט אייך נישט מוכיח זיין אויף די שלעכטע מעשים וואס איר האט געטאן? ס'איז דאך מקובל מדור דור אז דער אויבערשטער שטראפט גוים פאר זייער רשעות. אויף די רשעים אין דור המבול האט ער געברענגט די מבול-וואסערן, און הקדוש ברוך הוא האט פארדארבן כל בשר צוליב זייערע שלעכטע מעשים. אויף די אנשי סדום האט ער געשאטן פייער און שוועבל. אויב אזוי, אין זיין "קורות החיים" כביכול זענען שוין דא פיל עונשים פאר גוים - און דו מיינסט אז דיך וועט ער נישט מוכיח זיין? און אזוי אויך "הַמְלַמֵּד אָדָם דָּעַת": דער אויבערשטער איז דאך דער וואס לערנט דעם מענטשן דעת - און דער וואס האט דיר געלערנט דעת, ער וועט נישט וויסן וואס דו טראכסט? ווי אזוי קענסטו דען ווייטער אנגיין מיט דיינע פארדארבענע מעשים און זאגן אז דער אויבערשטער זעט נישט און הערט נישט? די היסטאריע ווייזט דאך אז דער אויבערשטער שטראפט גוים, און ער וועט זיכער שטראפן אויך דיר; און דער אויבערשטער לערנט דעם מענטשן דעת, און ער ווייסט זיכער אויך דיינע מחשבות.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "יוֹכִיחַ" קומט מלשון ויכוח. ווען מען זאגט "איך וועל דיר אויפווייזן" - ווען פעלט אויס אויפצוווייזן? ווען מען דינגט זיך און מען ברענגט א ראיה. דא דינגט זיך דער הקדוש ברוך הוא מיט די פועלי אוון און ווייזט זיי אויף אויף צוויי וועגן: מצד דעם וואס ער "יֹסֵר גּוֹיִם" - זעט מיט די אייגענע אויגן ווי ער שטראפט גאנצע אומות; און מצד דעם וואס ער איז "הַמְלַמֵּד אָדָם דָּעַת" - אפילו א יחיד. דו טענה'סט אז דער אויבערשטער איז נישט משגיח אויף די פרטים? זע ווי דער הקדוש ברוך הוא לערנט דעת פאר נביאים און חכמים, און זייער גאנצע דעת קומט פון דעם וואס דער אויבערשטער לערנט זיי אויס. אויב איז נישטא קיין השגחה אויף פרטים, פון וואנעט האבן זיי די דעת? פון וועמען האט דער נביא באקומען זיין נבואה אויב נישט פונעם אויבערשטן וואס לערנט אדם דעת? פון דעם קענסטו זען אז דער אויבערשטער פירט זיין וועלט, ווייסט וואס דא טוט זיך, און באצאלט יעדן מענטש לויט זיינע מעשים. דער אויבערשטער האט געוויזן זיינע אותות אין מצרים, און אזוי אויך האט ער זיך אנגענומען און באצאלט פאר עטליכע אומות וואס האבן אונז געפייניגט - און דערמיט וועסטו דערקענען זיין השגחה און דעם שכר ועונש.
יְהֹוָה יֹדֵעַ מַחְשְׁבוֹת אָדָם כִּי הֵמָּה הָבֶל׃ - דער אויבערשטער ווייסט די מחשבות פונעם מענטש, אז זיי זענען הבל.
דערקלערט דער רד"ק: דער אויבערשטער ווייסט די מחשבות וואס בני אדם טראכטן אויף אים, "כי המה הבל" - זיי מיינען אז ביים אויבערשטן איז נישטא קיין ידיעה אין אונזערע מחשבות, אז כביכול ער האט נישט קיין מחשבה און ער ווייסט נישט וואס מיר טוען. און דאס איז א פאלקאמער הבל. קען מען דען עפעס באשאפן אן א מחשבה? נאר דער ענין איז "לֹא מַחְשְׁבוֹתַי מַחְשְׁבוֹתֵיכֶם". זיכער איז דא א מחשבה, נאר זי איז נישט ווי אונזער מחשבה. א משל צו א קאמפיוטער: ווען איך רעכן אויס צוויי פּלוס צוויי, ווייסט דער קאמפיוטער דאס אויך - צי מיינט דאס אז זיין טראכטן איז ווי מיין טראכטן? מיר ביידע זענען אנגעקומען צום רעזולטאט, מיר ביידע באארבעטן דאטן, אבער ס'איז גארנישט די זעלבע מחשבה. אזוי אויך ווען מען רעדט וועגן דער מחשבה פונעם הקדוש ברוך הוא: זיכער איז פאראן, אבער וויבאלד איך ווייס ווי אזוי מיין מחשבה ארבעט, קען מען נישט לערנען דערפון ווי אזוי זיין מחשבה ארבעט. און זאגן אז ס'איז בכלל נישטא קיין מחשבה - דאס איז הבל, ווייל גארנישט ווערט דאך נישט באשאפן אן קיין מחשבה. מחשבה מיינט טראכטן וועגן דער זאך, עס פלאנעווען און עס ארויסברענגען מכח אל הפועל.
ביי אונז קומט די מחשבה פארן מעשה, און מען קען זיך אויך חרטה האבן: איך האב געטראכט און איך האב חרטה באקומען. ביים הקדוש ברוך הוא איז אבער די מחשבה שוין דער מעשה אליין, און אזוי ווי דער רמב"ם זאגט - ער און זיין מחשבה און זיין דעת זענען איינס. ביי אונז קען מען זאגן "איך האב געטראכט אזוי און יעצט טראכט איך אנדערש", ווייל איך אליין האב זיך נישט געביטן, נאר די מחשבה האט זיך געביטן; אבער ביי אים יתברך, וויבאלד ער און זיין מחשבה זענען איינס, פונקט ווי ער טוישט זיך נישט, אזוי טוישט זיך אויך נישט זיין מחשבה. ביי אים איז נישטא קיין "איך האב אזוי געטראכט און ס'איז מיר קלאר געווארן אנדערש", אדער "איך האב אזוי געוואוסט און מ'איז געוואויר געווארן אנדערש". און דאס באמת צו פארשטיין - פארשטייען מיר נישט. מיר קענען נאר זאגן דאס וואס דער אויבערשטער האט אונז געגעבן משיג צו זיין אין אלוקות; און ווי די ווערטער פונעם רמח"ל, אז אונזערע אלע ידיעות אין אלוקות זענען נאר פון דעם וואס דער אויבערשטער האט אונז אנטפלעקט, און מ'טאר נישט מיינען אז מיר באגרייפן אים באמת, ווייל אלעס וואס ער האט אונז נישט אנטפלעקט - האבן מיר זיכער נישט קיין שום השגה דערין.
נאך אן הסבר ברענגט דער רד"ק: "יְהֹוָה יֹדֵעַ מַחְשְׁבוֹת אָדָם כִּי הֵמָּה הָבֶל" - דער אויבערשטער ווייסט וואס דו פלאנסט, און צום סוף זענען אלע דיינע פלענער הבל, ווייל ער ווייסט זיי און ער צושטערט זיי. דער פאלעסטינער גרייט אן א גרויסע באמבע - און פליט אליין מיט איר ארויף אין הימל. ער האט געהאט מחשבות, ער האט געהאט פלענער, אבער "המה הבל". דו קענסט נישט מוציא זיין דיין מחשבה מכח אל הפועל, וויבאלד דער הקדוש ברוך הוא ווייסט די מחשבה און האט באשלאסן זי צו שטערן.
אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ, וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ׃ - וואויל איז דעם מענטש וואס דו, גאט, טוסט אים ייסר'ן, און פון דיין תורה לערנסטו אים אויס.
רש"י זאגט: וואויל איז די צדיקים וואס ווערן געפלאגט אונטער אייערע הענט, אבי זיי זאלן זיך אפגעבן מיט תורה ומצוות. דער עולם הזה איז א וועלט פון עמל און יגיעה, און וואויל איז צו די געפלאגטע צדיקים, וואס דורך דעם זענען זיי מכפר אויפ'ן דור און מתקן אים - אבער דאס אלעס בתנאי אז זיי זענען עוסק בתורה: "אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ", אז ער האלט נאך אלץ אן מיט עוסק זיין אין תורה. און דאס שטימט מיט די ווערטער פון דער גמרא איבער ייסורים של אהבה - ייסורים וואס האבן אין זיך נישט קיין ביטול תורה. אבער אויב די ייסורים צוטומלען אים און ער קען נישט עוסק זיין אין תורה, זענען דאס נישט קיין ייסורים של אהבה.
דער רד"ק ערקלערט דעם פסוק אלס אן ענטפער אויף דער טענה פון די רשעים: אויב איר זענט אזוי צדיקים און ערליך, ווי קומט עס אז הונדערטער און טויזנטער יארן זענט איר איינגעטונקט אין גלות? אויב איר זענט עם השם און גייט אין זיינע וועגן, און מיר די גוים - "כמר מדלי וכשחק מאזניים נחשבו" - און מיר זענען מורה דעם אויבערשטנ'ס ווארט, ווי קומט עס אז מיר זיצן במנוחה און איר ליידט? אויף דעם ענטפערן מיר: "אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ" - דער אויבערשטער פון ליבשאפט צו אונז טוט אונז ייסר'ן. און אויב איר וועט פרעגן, פון וואו נעמען מיר דעם דאזיגן סוד, פון וואו ווייסן מיר אז די ייסורים קומען פון ליבשאפט? אויף דעם שטייט "וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ" - דאס האט אונז דער אויבערשטער אליין געלערנט אין דער תורה: "כִּי כַּאֲשֶׁר יְיַסֵּר אִישׁ אֶת בְּנוֹ ה' אֱלֹהֶיךָ מְיַסְּרֶךָּ", און "לְמַעַן עַנֹּתְךָ וּלְמַעַן נַסֹּתֶךָ לְהֵיטִבְךָ בְּאַחֲרִיתֶךָ". פון דער תורה האבן מיר זיך אויסגעלערנט אז דער וועמען דער אויבערשטער ייסר'ט - ווייזט דאס אז דער אויבערשטער גלוסט אין אים און האט אים ליב, און אז די דאזיגע ייסורים זענען לטובה.
"כאשר ייסר איש את בנו" איז דער קלאסישער משל צו פארשטיין דעם ענין. אויב מ'וועט קומען און דיר זאגן אז דיין זון און דעם שכן'ס זון מאכן אונטן א גאנצן כאאס, און דו גייסט אראפ און נעמסט דווקא דיין אייגענעם זון און שטראפסט אים - וועט ער דיר זאגן: טאטע, פארוואס נאר איך? דעם שכן'ס זון אויך! און דער ענטפער איז: פארוואס נאר דו? ווייל דיר האב איך ליב, ווייל דו ביסט מיין זון. חוץ פון דעם וואס איך וויל זיך נישט פארמישן מיט'ן שכן און איך ווייס נישט ווי אזוי דאס וועט זיך אויסלאזן - ביסטו מיר וויכטיג. און ווער עס איז מיר וויכטיג, איז מיר וויכטיג ער זאל זיך אויפפירן ווי א מענטש, עס איז מיר וויכטיג אים צו דערציען, עס איז מיר וויכטיג צו זען אז ער בויט אויף גוטע מדות. דערפאר באקומט ער דווקא דעם עונש - ווייל ער איז מיר טייער און וויכטיג.
דאס ערגסטע איז ווען דער מלמד אדער מורה פארלירט דעם אינטערעס אין איינעם פון די תלמידים. זאל ער טון וואס ער וויל - לאז געמאכט, ער איז שוין "נאך יאוש". ער שטראפט אים שוין נישט, ער פארלאנגט שוין גארנישט פון אים. דאס איז דער שרעקליכסטער מצב, ווייל עס איז א סימן אז ער האט שוין פארלוירן פון אים יעדן האפענונג. אבער אויב ער שטראפט אים נאך, זאגט אים נאך "ברענג דעם העפט", "איך וויל זען אז דו האסט געמאכט די שיעורי בית", "ברענג מיר אן אישור פונעם מנהל" - איז דאס א סימן אז מ'האפט נאך אויף אים, ס'איז נאך דא וואס צו ערווארטן. אבער דער אויף וועמען מ'זאגט "לאז אים, פארטיק, ס'איז נישטא מיט וועמען צו רעדן, נישטא קיין עלטערן, נישטא קיין ווילן" - נישט צוגעגרייט קיין שיעורים, נישט געקומען צום פארהער, און ס'אינטערעסירט קיינעם נישט. א שרעקליכער מצב. און ווען דער קדוש ברוך הוא באווייזט נאך צו אונז אז ס'איז אים אכפת - אין וואס זעט מען דאס? אין דעם וואס ער ברענגט אויף אונז ייסורים. דאס איז דער באווייז אז ס'איז אים באמת אכפת פון אונז, ווייל אויב נישט - פארוואס זאל ער נאכלויפן נאך אונז?
דאס אליין איז געווען די טענה פון די נוצרים, וואס מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל: אז דער אויבערשטער האט מואס געווען אין כלל ישראל, און דערפאר, וויבאלד מ'האט גע'הרג'עט דעם אותו האיש וואס זיינע ראשי תיבות זענען ימח שמו וזכרו, איז אנגעשריבן געווארן אויף זיי צו זיין געפלאגט און גערודפ'ט. נאר די דאזיגע טענה מאכט דעם אויבערשטן כביכול פאר א גרויסן אכזר - ווי קען מען זאגן אזא זאך? אויב האסטו מואס געווען אין איינעם, פארוואס לויפסטו אים נאך? ביסט מיאוס געווארן פון אים - ווארף אים ארויס און פארטיק. א מענטש וואס האט געגט א שלעכטע פרוי, וועט ער איר נאכלויפן דאס גאנצע לעבן, זוכן איר צרה און איר פלאגן? (כאטש אין די קאראנע צייטן האט מען באריכטעט וועגן איינעם וואס האט אריינגעלייגט זיין געוועזענע פרוי זעקס מאל אין איזאלאציע דורך טעלעפאן-טראקינג, ביז מ'האט אויסגעפונען אז דאס איז איר גרוש וואס איז געזעסן אויפ'ן סיסטעם - זי איז געזעסן פארשפארט אין שטוב, אן קיין שום מגע מיט א חולה, און ער האט איר נאר אריינגעלייגט נאכאמאל און נאכאמאל אין איזאלאציע. אבער דאס זענען צעדרייטע מענטשן, השם ירחם.) אויפ'ן געווענליכן אופן, מיט וועמען מ'האט נישט קיין שייכות - ביז וואו וועסטו אים נאכלויפן? ביז מדי וכוש? וואס האב איך פון אים? אויב אזוי, דער עצם פאקט אז דער קדוש ברוך הוא טוט אונז נאך אלץ ייסר'ן און מעורר זיין - מיינט דאס אז ער זאגט: איך האב נאך אן ענין אין אייך, איך האב נאך אינטערעס אין אייך, איך האף נאך אויף אייך. דאס באווייזט אז דער קדוש ברוך הוא וויל אונז און גלוסט אין אונז.
דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער נאך א ביאור אויף "וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ": דורך די ייסורים אליין לערנט אונז דער אויבערשטער דעת און תורה ווי אזוי תשובה צו טון צו אים בלב שלם. די ייסורים זענען א גאנצע תורה וואס מען דארף לערנען - ווי אזוי מען דערנענטערט זיך צום קדוש ברוך הוא דורך די דאזיגע ייסורים.
לְהַשְׁקִיט לוֹ מִימֵי רָע, עַד יִכָּרֶה לָרָשָׁע שָׁחַת׃ - אים צו בארואיגן פון די בייזע טעג, ביז וואס פאר'ן רשע וועט געגראבן ווערן א גרוב.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קערט זיך דער פסוק צו ענטפערן אויף דער קשיא פון צדיק ורע לו ורשע וטוב לו. קוק און גיב אכט: די הצלחה פונעם רשע איז אזוי ווי גראז - "בִּפְרֹחַ רְשָׁעִים כְּמוֹ עֵשֶׂב" - זיי שפראצן און בליען, אבער דאס פירט שנעלער צו זייער אונטערגאנג, און זיין סוף איז ביז צום אבדון, "וּמְשַׁלֵּם לְשֹׂנְאָיו אֶל פָּנָיו לְהַאֲבִידוֹ". דער צדיק ווידער, דורך די ייסורים וואס ער באקומט דא אויף דער וועלט, ווערט געראטעוועט פון אייביגן פארלוירנקייט. זעכציג יאר, זיבעציג יאר - וויפיל איז שוין דאס לעבן דא? א מענטש ליידט דא ייסורים, און דאס ראטעוועט אים פונעם אייביגן אבדון. און דאס איז דער טייטש "אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ", און וואס איז די ציל פון די ייסורים? "לְהַשְׁקִיט לוֹ מִימֵי רָע" - אז ווען עס וועלן קומען די בייזע טעג, די טעג פון טויט און אבדון, זאל ער האבן רואיגקייט און נישט האבן קיין גיהנום. און וואס זענען די דאזיגע שלעכטע טעג? "עַד יִכָּרֶה לָרָשָׁע שָׁחַת" - פאר'ן רשע גראבט מען א גרוב ווען ער שטארבט, בעת דער צדיק - "תייסרנו יה" דא אויף דער וועלט כדי ער זאל האבן רואיגקייט נאכ'ן טויט.
און "וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ" איז, לויט'ן מלבי"ם, א מאמר מוסגר, און ער גייט דא אויפ'ן וועג פונעם רד"ק: די דאזיגע זאך האבן מיר זיך געלערנט פון דער תורה. און וואו? "וּמְשַׁלֵּם לְשֹׂנְאָיו אֶל פָּנָיו לְהַאֲבִידוֹ" - דא זעסטו אז דער אויבערשטער באצאלט זיינע פיינט אין פנים אריין, דא אויף דער וועלט, כדי אים אומצוברענגען פונעם עולם הבא, ווי די ווערטער פונעם תרגום דארט. אויב אזוי, וואס פרעגסטו קושיות פון צדיק ורע לו ורשע וטוב לו? שוין אין דער תורה איז פאראן אויף דעם תשובות. שוין אין דער תורה האבן מיר געלערנט אז "אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ", און די כוונה איז "לְהַשְׁקִיט לוֹ מִימֵי רָע" - דערפאר צאלט מען אים דא אפ פאר די ביסל עבירות וואס ער האט געטון.
נאָך אַ מעגלעכקייט ברענגט דער מלבי"ם, אויפֿן אופֿן אַז די דלתות פֿונעם פסוק זענען מקביל - דער ערשטער פסוק טיילט זיך אויף צוויי און אויך דער צווייטער, און חלק א' פֿון דאָ שטייט קעגן חלק א' אינעם קומענדיקן פסוק, און חלק ב' קעגן חלק ב'. לויט דעם: "אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ" - וואָס איז זייער ציל? "לְהַשְׁקִיט לוֹ מִימֵי רָע". און "וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ" - זײַן המשך איז: "כִּי לֹא יִטֹּשׁ יְהֹוָה עַמּוֹ". פֿון דער תורה האָבן מיר געלערנט אַז דער קדוש ברוך הוא פֿאַרלאָזט אונדז נישט, ער האָט געשלאָסן מיט אונדז אַ ברית, און דער דאָזיקער ברית איז אייביק.
אינעם ספר "תהילות מהרי"ץ" ווערט געבראַכט אַ שיינער רמז, וואָס איז אויך פֿאַרבונדן מיט דער פרשת השבוע. רש"י זאָגט אַז ווען יהושע איז געשיקט געוואָרן, האָט משה מתפלל געווען אויף אים: "וַיִּקְרָא מֹשֶׁה לְהוֹשֵׁעַ בִּן נוּן יְהוֹשֻׁעַ" - יָ-הּ יושיעך מעצת מרגלים. און ער ברענגט בשם דעם מהר"ם מפרעמישלאַן, רבי מאיר פֿון פרעמישלאַן, אויף אונדזער פסוק "יְהֹוָה יֹדֵעַ מַחְשְׁבוֹת אָדָם כִּי הֵמָּה הָבֶל": "יודע" איז אַ לשון פֿון צוברעכן און שלאָגן, אַזוי ווי "וַיֹּדַע בָּהֶם אֵת אַנְשֵׁי סֻכּוֹת" - ער האָט געשלאָגן מיט זיי די לייט פֿון סוכות מיט דערנער. דאָס הייסט: ווען אַ מענטש מאָלט זיך אויס אין זײַן מחשבה דעם שם י-ה, צעברעכט ער דערמיט אַלע שלעכטע מחשבות. "יְ-הּ יודע מחשבות אדם כי המה הבל" - די מחשבות פֿון הבל, וואָס דאָס זענען די שלעכטע און פֿרעמדע מחשבות, שלאָגט דער שם י-ה אין זיי און איז זיי מבטל.
און דער רב לייגט דאָרטן צו: דער שם י-ה ווײַזט אויף מידת הדין. מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז דער שם הוי"ה ברוך הוא איז חסדים און דער שם אלוקים איז דינים, אָבער ביים קיצור השם דרייט זיך די זאַך איבער: אויב הוי"ה איז חסדים - איז י-ה דין; און אויב אלוקים איז דינים - איז ק-ל רחמים, אַזוי ווי "ה' ה' ק-ל רחום וחנון" אין די י"ג מידות הרחמים (און לויט דעם האָבן מיר אַמאָל מסביר געווען "מָה אֶקֹּב לֹא קַבֹּה קֵ-ל וּמָה אֶזְעֹם לֹא זָעַם ה'", און ס'איז נישט דאָ דער פּלאַץ אַרײַנצוגיין אין דעם). און אָט, צדיקים האָבן דעם כוח איבערצודרייען מידת הדין אויף מידת הרחמים, און דערפֿאַר דאַרפֿן זיי נישט דעם גאַנצן שם הוי"ה - עס איז זיי גענוג דער שם י-ה כּדי געראַטעוועט צו ווערן פֿון דער עבירה. דעריבער האָט משה רבינו איבערגעגעבן פֿאַר יהושע דווקא דעם שם י-ה: "יָ-הּ יושיעך מעצת מרגלים". אויב עס וועט קומען צו דיר אַ שלעכטע מחשבה זיך צוצושליסן צו די מרגלים און האָבן אַ חלק אין זייער עצה - זאָלסטו טראַכטן פֿונעם שם י-ה. און אויב דו וועסט זאָגן, ס'איז דאָך י-ה אַ דין? צדיקים פֿאַרוואַנדלען מידת הדין אויף מידת הרחמים, און דאָס איז גענוג מבטל צו זײַן די שלעכטע מחשבה.
און לויט דעם ווערט פֿאַרענטפֿערט דער המשך פֿונעם פסוק: "אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ". ווער איז "הגבר"? דער וואָס שטאַרקט זיך איבער זײַן יצר (מתגבר על יצרו), די חכמים און די צדיקים וואָס האָבן אין זיך דעם עוז התורה. "תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ" - עס איז גענוג מיטן שם י-ה אַליין אים צו מוסר'ן, אים צו היטן, מבטל צו זײַן ביי אים די שלעכטע מחשבות און די שלעכטע עצות; ער דאַרף נישט "ה' יודע מחשבות אדם", עס איז אים גענוג דער שם י-ה. און פֿון וואַנען האָבן מיר דאָס געלערנט? "וּמִתּוֹרָתְךָ תְלַמְּדֶנּוּ" - פֿון דעם וואָס משה האָט געזאָגט צו יהושע, "יָ-הּ יושיעך מעצת מרגלים". אָט האָבן מיר אין דער תורה געלערנט אַז עס איז גענוג מיטן שם י-ה צו ראַטעווען פֿון אַ שלעכטער עצה.
און דברי פי חכם חן, און מען דערקלערט דאָ נאָך אויפֿן דרך הרמז. די גמרא זאָגט אַז מחשבה רעה אינה מצטרפת למעשה: אַ מענטש וואָס האָט פּלאַנירט צו טאָן שלעכטס, האָט פּלאַנירט צו גנב'ענען און האָט נישט געגנב'עט - רעכנט אים דער קדוש ברוך הוא נישט די שלעכטע מחשבה ווי אַ מעשה. אָבער דאָס איז דווקא ביי איינעם וואָס דאָס איז נישט זײַן פֿאַך; אויב דאָס איז אַ מענטש וואָס גנב'עט תמיד, און דאָס מאָל האָבן נאָר דרויסנדיקע אומשטענדן עס פֿאַרהאַלטן - ער האָט געזען פּאָליציי אין דער געגנט און באַשלאָסן צו גיין שלאָפֿן - משפּט מען אים אין הימל ווי איינער וואָס האָט געגנב'עט. פֿיל ווייסן דאָס נישט, אָבער דאָס איז אַ מפורש'ע גמרא: אַ מענטש וואָס שטעלט זיך אויף אַ שלעכטן וועג, אַפֿילו אויב ער האָט געפּלאַנט צו מחלל שבת זײַן און ער איז געווען אַן אנוס און האָט נישט געטאָן - מען האָט גוזר געווען אַ קאָמענדאַנטן שעה, קאָראָנע, קיינער גייט נישט אַרויס פֿון שטוב - משפּט מען אים כאילו ער איז געפֿאָרן אין שבת און אָנגעצונדן אַ מאַנגאַל און אַלץ געטאָן, ווײַל "דַּרְכָּם כֵּסֶל לָמוֹ".
און פֿאַרוואָס ביי אַ סתם ייִד טוט דער קדוש ברוך הוא נישט מצרף זײַן קיין מחשבה רעה צו אַ מעשה? ווײַל ייִדן שטעלן זיך אויף אַ גוטן וועג, און אַ סתם ייִד איז אַן אָנשטענדיקער מענטש, און ווי עס זעט אויס, ווען ער וואָלט צוגעקומען צום מעשה וואָלט ער זיך צוריקגעצויגן. אָבער ביי יענעם מענטש וואָס מיר זעען אַז ער שטעלט זיך אויף אַ שלעכטן וועג - דאָרט משפּט מען אים אויך אויף דער מחשבה. און דאָס איז אויך דער חילוק צווישן ייִדן און גוים: ביי די גוים טוט דער אויבערשטער יאָ מצרף זײַן מחשבה צו מעשה, ווײַל זיי שטעלן זיך אויף אַ שלעכטן וועג, און מען קען נישט זאָגן אַז סתם אַזוי איז זײַן כוונה צום גוטן און אַ רגע פֿריִער וואָלט ער זיך צוריקגעצויגן. ווידער ביי אַ מחשבה טובה איז נישט געזאָגט געוואָרן קיין חילוק, נאָר תמיד טוט דער אויבערשטער זי מצרף זײַן למעשה: אַ מענטש האָט געוואָלט טאָן גוטס און איז געווען אַן אנוס און האָט נישט געטאָן - וויבאַלד עס האָט זיך שוין אויפֿגעוועקט אין אים די גוטע מחשבה, וואָלט ער עס מן הסתם געטאָן. ביי אַ גוי קען מען נישט זאָגן "מן הסתם וואָלט ער געטאָן", אָבער ביי אַ ייִדן זאָגן מיר: עס האָט זיך אין אים אויפֿגעוועקט דער ייִדישער ניצוץ און ער האָט געוואָלט געבן, נאָר ער איז געווען אַן אנוס.
אָבער עס זענען דאָ צוויי זאַכן אין וועלכע דער קדוש ברוך הוא משפּט דעם מענטש אויף דער מחשבה אַליין. איינס - עבודה זרה, "לְמַעַן תְּפֹשׂ אֶת בֵּית יִשְׂרָאֵל בְּלִבָּם", אַפֿילו אויף אַ מחשבה אינעם האַרצן. און דער טעם איז פּשוט: אויב אַ מענטש זאָגט אין זײַן האַרצן "עס איז נישטאָ קיין ג-ט", דאַרף ער דען נעמען אַן עבודה זרה און איר דינען כּדי צו זײַן אַ כופר? די עצם מחשבה אינעם האַרצן איז שוין די מעשה. און דאָס צווייטע - מחשבת עריות, "וְלֹא תָתוּרוּ אַחֲרֵי לְבַבְכֶם וְאַחֲרֵי עֵינֵיכֶם", אַז דער מענטש איז באַפֿוילן נישט נאָכצוגיין נאָך די מחשבות פֿון זײַן האַרצן און נישט טראַכטן קיין שלעכטע הרהורים ביי טאָג כּדי ער זאָל נישט קומען לידי טומאה ביי נאַכט. אין די דאָזיקע צוויי זאַכן ווערט די עצם מחשבה פֿאַררעכנט ווי אַ שלעכטע מעשה אויף וואָס מען משפּט.
פֿון דער אַנדערער זײַט זאָגן חז"ל אויף "וּסְבִיבָיו נִשְׂעֲרָה מְאֹד" - דאָס לערנט אונדז אַז דער קדוש ברוך הוא דייקנט מיט זײַנע אַרומיקע (מדקדק עם סביביו) אַפֿילו כחוט השערה. דאָס הייסט, פֿון די צדיקים פֿאָדערט ער אויך אויף אַ מחשבה וואָס איז נישט גוט. און מיט דעם פֿאַרענטפֿערט דער בן איש חי דעם פסוק "עֹבְרֵי בְּעֵמֶק הַבָּכָא": עס שטייט אַז די צדיקים גייען דורך דעם גיהנום כּדי אַרויסצוברענגען פֿון דאָרטן די נשמות פֿון די רשעים וואָס געהערן צו זייער שורש און זיי צו מתקן זײַן. און דער בן איש חי פֿרעגט: פֿאַרוואָס קומט עס דעם צדיק דורכצוגיין דאָרטן? עס וואָלט דאָך אים זיכער געווען בעסער ער זאָל גיין גלײַך אין גן עדן! און ער ענטפֿערט: עס איז נישט מעגלעך אַז דער צדיק זאָל נישט האָבן געזינדיקט אין מחשבה - צי האָט ער דען נישט געהאַט אַפֿילו איין שלעכטן הרהור, אַפֿילו אַ רצון צו אַן עבירה וואָס ער האָט זיך געדאַרפֿט איבערשטאַרקן אויף דעם? זיכער איז געווען. און אויף דער דאָזיקער מחשבה פֿאָדערט אים דער קדוש ברוך הוא, ווײַל פֿונעם צדיק פֿאָדערט מען כחוט השערה. און וואָס איז דער פּאַסיקער עונש אויף אַ מחשבה צו טאָן שלעכטס וואָס איז נישט אַרויס מכוח אל הפועל? גיהנום ממש קומט אים נישט, ער האָט דאָך נישט געטאָן קיין שלעכטס. נאָר וואָס דען? האָסט געטראַכט צו טאָן שלעכטס - זאָלסטו איצט טראַכטן אַז מען נעמט דיך אין גיהנום. מחשבה כנגד מחשבה. צום סוף וועסטו נישט זײַן אין גיהנום, אָבער אויף דער עצם מחשבה ברענגט אים דער קדוש ברוך הוא ער זאָל טראַכטן אַז ער גייט אין גיהנום, זײַן האַרץ זאָל אים אומפֿאַלן און ער זאָל האָבן אַ שרעק - און דערמיט ווערט אים שוין פֿאַרגעבן אָן דעם וואָס ער זאָל באַקומען דעם גיהנום אַליין.
און אגב, דאָס וואָס צדיקים נעמען אַרויס נשמות פֿון גיהנום - אַזוי ווי די מעשה פֿון רבי מאיר מיט אלישע בן אבויה, וואָס מען זעט אַז עס איז פֿאַראַן אַ מעגלעכקייט אַרויסצונעמען (און קוקט אין מכתב מאליהו, און מיר האָבן געהאַלטן שיעורים וועגן דעם, אויף וואָס פֿאַר אַן אופֿן דאָס ווערט געטאָן און ווי אַזוי מען קען אַרויסנעמען אַ צווייטן פֿון גיהנום). און אויך ביי דוד המלך: "אַבְשָׁלוֹם בְּנִי בְּנִי אַבְשָׁלוֹם" זיבן מאָל - האָט ער אים אַרויסגענומען פֿון גיהנום און אים אַרײַנגעפֿירט אין גן עדן. און מיר האָבן דאָרטן מסביר געווען אַז דער עניין איז געווען דורך לימוד זכות: דוד האָט געזאָגט אַז דער קדוש ברוך הוא האָט דאָך שוין נגזר געווען אויף אים "וְשָׁכַב עִם נָשֶׁיךָ לְעֵינֵי הַשֶּׁמֶשׁ הַזֹּאת", און אויב אַזוי איז אבשלום נישט אַזוי שולדיק, ווײַל דער אויבערשטער האָט צוגעפֿירט די זאַך צו זײַן האַנט צוליב דעם חטא פֿון דוד. און דעריבער האָט ער מתפלל געווען אויף אים און אים אַרויסגענומען פֿון גיהנום - כאָטש באמת האָבן טאַטעס נישט קיין כוח אַרויסצונעמען זייערע קינדער, וואָרעם עס שטייט אַז אַפֿילו אברהם קען נישט אַרויסנעמען ישמעאל פֿון גיהנום און יצחק קען נישט אַרויסנעמען עשיו. נאָר דאָ איז דאָס געווען מכוח דעם לימוד זכות אַז ער אַליין איז נישט געווען שולדיק אין דער זאַך. און דאָס איז דער כלל: ברא מזכה אבא, אבא לא מזכה ברא - וואָרעם דער זון איז דער המשך פֿונעם פֿאָטער, און דערפֿאַר איז ער אים מזכה און עס איז כאילו דער פֿאָטער האָט געטאָן, אָבער דער פֿאָטער איז נישט קיין המשך פֿונעם זון.
און דאס איז וואס עס איז מרומז דא אין די פסוקים. "יְהֹוָה יֹדֵעַ מַחְשְׁבוֹת אָדָם כִּי הֵמָּה הָבֶל" - דער הקדוש ברוך הוא רעכנט נישט צו א שלעכטע מחשבה פונעם מענטש צו דער מעשה, ווייל א שלעכטע מחשבה איז הבל, זי האט נישט קיין ממשות, וויבאלד ער האט זי נאך נישט פארווירקליכט און נישט ארויסגעברענגט מכוח אל הפועל. אבער "אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ" - וואויל איז דעם מענטש וואס דו טוסט אים מייסר זיין אפילו אויף א שלעכטער מחשבה, וואס דאס ווייזט אז ער איז א בעל מעלה, אז ער איז א צדיק, אז מען איז מדקדק מיט אים אפילו אויף דער מחשבה. און פון דעם איז ניכר אז דער מענטש איז באמת ערליך, און מכוח דעם וועט ער זוכה זיין צו "לְהַשְׁקִיט לוֹ מִימֵי רָע עַד יִכָּרֶה לָרָשָׁע שָׁחַת" - דער הקדוש ברוך הוא וועט אים מזכה זיין מיט א גרויסן זיכוך, צום עולם שכולו טוב, צום עולם שכולו ארוך.
די פסוקים ענטפערן פאר די וואס טענה'ן אז עס איז נישטא קיין השגחה: די היסטאריע פון די יסורים פון די פעלקער באווייזט אז "הֲיֹסֵר גּוֹיִם הֲלֹא יוֹכִיחַ", און דער דעת וואס דער אויבערשטער לערנט אויס פאר די נביאים און חכמים באווייזט אז ער איז משגיח אפילו אויף די איינצלנע פרטים און ווייסט אפילו די מחשבות. "יְהֹוָה יֹדֵעַ מַחְשְׁבוֹת אָדָם כִּי הֵמָּה הָבֶל" - די טענה אז ער פארמאגט נישט קיין ידיעה איז הבל, און די פלענער פון די רשעים אליין זענען הבל, וויבאלד ער ווייסט זיי און שטערט זיי אפ. און פון דא קומט דער ענטפער פון די פסוקים אויף דער פראגע פון צדיק ורע לו: "אַשְׁרֵי הַגֶּבֶר אֲשֶׁר תְּיַסְּרֶנּוּ יָּהּ" - די יסורים זענען א צייכן פון ליבע און זארג, ווי א פאטער וואס מוסר'ט זיין זון און ווי א רבי וואס האפט נאך אויף זיין תלמיד, און זייער ציל איז "לְהַשְׁקִיט לוֹ מִימֵי רָע" און אים ראטעווען פונעם אייביגן פארלוסט, בעת דער הצלחה פונעם רשע פירט נאר שנעלער צו זיין אונטערגאנג. און בדרך רמז: ס'איז גענוג פארן צדיק זיך אנצוהאלטן אינעם שם י-ה כדי צו צוברעכן די שלעכטע מחשבות, אזוי ווי מיר האבן געלערנט אין דער תורה - "יָ-הּ יושיעך מעצת מרגלים".