פתיחה: דער המשך פונעם לערנען אינעם שבת-קאפיטל
דער מזמור איז א "מזמור שיר ליום השבת", און ווייטער באשרייבט דער משורר דעם געזאנג און דאס דאנקען צום אויבערשטן - מיט כלי שיר, און מתוך זיך מתבונן זיין אין די מעשים פונעם בורא. מיר גייען ווייטער פון פסוק ד' און ווייטער, און מיר וועלן גיין אין די טריט פון די פירושים פון די ראשונים און דעם מלבי"ם.
עלי עשור ועלי נבל - די כלי שיר און דער ניגון פון דער וועלט
עֲלֵי־עָשׂוֹר וַעֲלֵי־נָבֶל עֲלֵי הִגָּיוֹן בְּכִנּוֹר׃ - אויף א צען-שטריכיגן כלי שיר און אויף א נבל, מיט א געזאנג צום קלאנג פון כינור.
"עלי עשור" - מיר וועלן שפילן אויף א כלי זמר וואס האט צען נימין, דאס הייסט צען סטרונעס, און צוליב דעם הייסט עס "עשור". "עלי הגיון בכינור" - הגיון איז א לשון פון הגייה, וואס א מענטש גיבט ארויס מיט זיין מויל: מען פלעגט זינגען מיטן מויל און דער כינור האט באגלייט דעם געזאנג. ווי עס איז דער שטייגער פון די מנגנים, כדי צו פארזיסן און באשיינען אלעס, פלעגט מען צוגעבן דאס שפילן פונעם כינור צום געזאנג פונעם מויל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער ענין פון די ניגונים פון מוזיק און די באוועגונגען דערפון זענען ענליך צו דער אלגעמיינער וועלט און צום ניגון פון דער אלגעמיינער מוזיק. דער מלבי"ם דערמאנט דעם רעיון אין עטליכע פלעצער, און אויך אין ספר איוב האבן מיר דאס געלערנט: ער פארגלייכט די גאנצע וועלט צו א גרויסער סימפאניע, וואו יעדער איינציגער חלק גיבט זיין טייל - די זון איר חלק, די לבנה איר חלק, דער רעגן און די וואלקנס זייער חלק - און פונעם צוזאמענשטעל פון אלע כוחות צוזאמען ווערט א פולקאמע הארמאניע, א געוואלדיגע סימפאניע, און ער רופט עס אן "דער ניגון פון דער אלגעמיינער מוזיק".
און אמאל טיילט זיך דער ניגון אפ אין א ניגון וואס איז ענליך צום עשור. וואס איז דער שייכות צו עשור? ערקלערט דער מלבי"ם אז מען רעדט דא וועגן די גלגלים, וואס זיי זענען א בחינה פון א כינור מיט צען נימין. אין אנדערע ערטער איז ער מאריך און ערקלערט אז די וועלט איז כביכול פארבונדן און צוגעקניפט מיט פאדעמס איינער צום צווייטן - נישט אזוי איז עס ממש במציאות, נאר די כוונה איז אז יעדער חלק איז פארבונדן און האט א השפעה אויף זיין חבר, און דאס זענען די נימין פונעם כינור. און אזוי אויך ביים נבל, וואס האט אכט נימין, וואס דאס איז קעגן דעם חשבון פון גלגל המזלות און אונטער דעם, וואס פארמאגט אכט, און דערפאר האט ער גערעדט דווקא פון אכט.
כי שמחתני ה' בפעלך - דער שבת אלס א צייט פון התבוננות
כִּי שִׂמַּחְתַּנִי יְהֹוָה בְּפָעֳלֶךָ בְּמַעֲשֵׂי יָדֶיךָ אֲרַנֵּן׃ - ווארום דו האסט מיך דערפרייט, ה', מיט דיינע מעשים, איבער דיין האנט-ארבעט וועל איך זינגען מיט פרייד.
דער אבן עזרא, און ווי אים נאך מפרשים, פארבינדט דעם פסוק מיטן קעפל פונעם מזמור - "מזמור שיר ליום השבת". און אזוי שרייבט ער: צוליב דעם וואס די נשמה פונעם משכיל איז אין די ששת ימי המעשה פארטיפט אין די ענינים פון דער וועלט, דעריבער זונדערט זי זיך אויס אום שבת צו פארשטיין מעשי ה' און זיינע נפלאות. ווען איז "שמחתני ה' בפעלך"? אום שבת, וואס דעמאלט האב איך צייט זיך מתבונן צו זיין אין דיינע מעשים. אין די ימות החול בין איך פארנומען מיט מיין ארבעט און מיין פרנסה, און אום שבת טוט זיך די נשמה פונעם מענטש אפשיידן צו פארשטיין מעשי ה' און זיינע וואונדער - און דעריבער "שמחתני בפעלך". און דער אבן עזרא לייגט צו אז דאס איז ענליך צו די יארן פון שמיטה, וואס דאס ארויסגיין צו שמיטה איז געווען כדי די ערד-ארבעטער זאלן האבן די צייט זיך אפצוגעבן מיט תורה. און דעמאלט שמחתני ה' בפעלך - ווען איך וועל וויסן דיינע מעשים אז זיי זענען גלייך און רעכט.
דער רד"ק ערקלערט אויפן שטייגער פונעם אבן עזרא: אום שבת קען איך זיך מתבונן זיין אין די מעשים פון דער וועלט, און דאס איז חכמת הטבע, און ווען איך וועל זיך אין דעם מתבונן זיין וועל איך משיג זיין דערפון וויפיל עס איז אין מיין מעגליכקייט צו משיג זיין, און דעמאלט וועט מיר זיין א שמחה, און אויך א רינה אין הארצן - "במעשי ידיך ארנן". דערפאר שטייט עס בלשון יחיד: איך בין זיך מתבונן אין יעדן מעשה ומעשה פון די מעשים פונעם אויבערשטן. אין די וואכנטעג האב איך נישט קיין צייט זיך מתבונן צו זיין, אבער אום שבת האב איך די צייט, און דעמאלט קען איך רינען און זינגען אויף יעדער פעולה ופעולה פונעם קדוש ברוך הוא און אים דאנקען.
פעולה און מעשה - ניסים און טבע
דער מלבי"ם שטעלט זיך דא אפ אויפ'ן דקדוק: וואס איז דער חילוק צווישן "שמחתני" און "ארנן", און וואס איז דער חילוק צווישן "פעלך" און "מעשי ידיך"? אין עטליכע פלעצער ערקלערט דער מלבי"ם אז עס איז פאראן א חילוק צווישן א פעולה און א מעשה. ווען א זאך ווערט פארענדיגט ווערט עס אנגערופן א "מעשה" - די פעולה איז פארענדיגט געווארן. און ווען די זאך גייט נאך אן, און מען טוט נאך אלץ דערין, הייסט דאס א "פעולה". אויב אזוי, "בפעלך" - אין יענע ענינים וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט נאך אלץ דערין; "מעשיך" - יענע זאכן וואס ער האט שוין אין זיי פארענדיגט זיין פעולה.
די גאנצע בריאה איז שוין כביכול ווי פארענדיגט: די חוקי הטבע זענען פארענדיגט, זיי זענען קבועה'דיגע געזעצן וואס ארבעטן כסדר אן קיין שינויים - און דאס איז א "מעשה", א קבועה'דיגע זאך פון ששת ימי בראשית אן קיין שינוי. לעומת זאת, דאס וואס דער אויבערשטער פירט מיט השגחה, דאס הייסט די ניסים, ווערט אנגערופן א "פעולה", ווייל אין יעדער צייט באנייט דער אויבערשטער דעם נס וואס פאסט פאר יענער שעה, און באנייט זיין השגחה אין די ענינים לויט ווי דער כלל דארף יעצט א ישועה און ווי דער יחיד דארף א הצלה.
אויב אזוי, קעגן דעם חסד וואס דאס איז די הנהגה פון השגחה - דער נס - שטייט "שמחתני בפעלך". א מענטש פרייט זיך ווען ער זעט אז עס איז פאראן אויף אים די הנהגה פונעם אויבערשטן, אז דער הקדוש ברוך הוא ראטעוועט אים פון יעדע צרה; עס איז א גרויסע שמחה צו וויסן אז עס איז פאראן איינער וואס באגלייט מיר מיט א שטענדיגער השגחה. און קעגן דעם טבע, וואס איז מסודר בשלימות, שטייט "במעשי ידיך ארנן" - רינה איז א שירה, איך זינג און לויב דעם אויבערשטן אויפ'ן טבע וואס שטייט קבוע אויף זיין וואך און טוישט נישט זיין תפקיד.
און וויפיל דארף מען דאנקען דערויף! כאטש די זאך זעט אונז אויס קבוע און אלס א זעלבסטפארשטענדליכע זאך, שטעלט אייך פאר אז א מענטש שטייט אויף איין טאג און די זון איז נישט אויפגעגאנגען אין דער צייט, איר זייגער האט נישט געארבעט. שטעלט אייך פאר ווי די גאנצע וועלט ווערט צערודערט אין איין רגע. פלוצלונג שיינט די זון ערשט צען אזייגער אינדערפרי, ווי א קינד וואס איז פארשלאפן געווארן. דערפאר דארף מען זינגען און לויבן אויף דער קביעות, אויף אלעס וואס ארבעט כסדר אויף א פעסטן אופן, ווייל א דאנק דעם קענען מיר פירן א וועלט אן קיין אומגעריכטע איבערראשונגען: אן א מצב אז פלוצלונג גייט די זון נישט אויף, אן א מצב אז עטליכע יאר איז נאר דא זומער און קיין ווינטער, אדער פארקערט - יארן פון בלויז ווינטער, פארפלייצונגען אן אן אויפהער און קיין זומער איז נישטא. מען דארף דאנקען דעם אויבערשטן וואס ער האט איינגעפירט דעם טבע אין זיין וועלט, און מיט דעם קענען מיר איינארדענען אונזערע מעשים ווי געהעריג.
מה גדלו מעשיך - א טיפקייט וואס מיר האבן נישט קיין השגה דערין
מַה־גָּדְלוּ מַעֲשֶׂיךָ יְהֹוָה מְאֹד עָמְקוּ מַחְשְׁבֹתֶיךָ׃ - ווי גרויס זענען דיינע מעשים, ה', זייער טיף זענען דיינע געדאנקען.
זאגט דער רד"ק: ווען איך קלער אריין אין זיי, זע איך ווי גרויס און דערהויבן זיי זענען, אזוי ווייט אז עס איז אוממעגליך זיי צו באגרייפן בשלימות און באמת צו פארשטיין די מעשים פונעם אויבערשטן. און באמת זענען נישט אנטפלעקט געווארן פאר די חכמים די טעמים פון אלע זאכן וואס פאסירן אויף דער וועלט, און עס זענען געבליבן שווערע קשיות אין די ענינים פון דער וועלט: פארוואס איז געווען אזוי און נישט אנדערש. און איינע פון די קשיות איז: פארוואס האט דער אויבערשטער באשאפן די וועלט מיט בערך פינף טויזנט זיבן הונדערט יאר צוריק און נישט מיט צען טויזנט יאר צוריק? ווער פארמאגט אויף דעם אן ענטפער? אזוי האט זיין חכמה גוזר געווען, און מיר ווייסן נישט זיין דעת און זיינע מחשבות, ווייל זיי זענען טיף אראפ און גרויס ארויף. ווער קען וויסן פארוואס דער אויבערשטער האט געטאן אזוי און נישט אנדערש - "מה גדלו מעשיך ה' מאוד עמקו מחשבותיך".
פארוואס האט דער אויבערשטער צעטיילט די הנהגה - צו היטן די בחירה
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קומט דער פסוק מסביר צו זיין וואס איז דער טעם פארוואס דער אויבערשטער האט צעטיילט די הנהגה אויף צוויי: א נאטורליכע, קבועה'דיגע הנהגה, און א נס'דיגע השגחה'דיגע הנהגה וואס גייט ארויס פונעם גדר הטבע. פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא נישט באשאפן א מציאות וואס אין איר וועט שטענדיג זיין עולם כמנהגו נוהג? דערויף זאגט דער פסוק אז עס איז פאראן דא א טיפער מחשבה: כדי צו געבן א פלאץ פאר בחירה און פאר שכר ועונש.
וואס ווייל ווען אלעס וואלט געווען קבוע - האסט געטאן גוטס וועסטו באקומען גוטס, האסט געטאן שלעכטס וועסטו באקומען שלעכטס - האבן מיר דאך שוין גערעדט עטליכע מאל אז די וועלט וואלט זיך נישט צעטיילט אויף רשעים און צדיקים, נאר אויף קלוגע און נארן, ווייל נאר א גמארער שוטה וואלט געטאן שלעכטס. ווען אין דער מינוט וואס איינער צינדט אן א לעקטער אום שבת וואלט זיין האנט פארברענט געווארן, ווער וואלט עס איבערגעטאן נאכאמאל? אויב וואלט דער הקדוש ברוך הוא באשטראפט באלד מיט אן אפענער השגחה, וואלטן מענטשן זיך צוריקגעהאלטן פון שלעכטס פון פחד און נישט פון בחירה - זיי וואלטן געווען ווי ראבאטן, פראגראמירט צו טון גוטס. אבער דער הקדוש ברוך הוא זוכט נישט קיין ראבאטן; מלאכים האט ער דאך אסאך. ער וויל אז דו זאלסט טון פון בחירה, אז אין דיין האנט זאל ליגן די מעגליכקייט צו טון גוטס און צו טון שלעכטס.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: דיינע נאטורליכע מעשים זענען "גדלו" - די אויסגעשטעלטע מעשים זענען גרויס און מעכטיג, און דערפאר זענען נישטא קיין אויסנאמען, עס איז נישטא קיין מציאות פון "האסט געטאן אזוי און באקומען אזוי", עס איז נישטא קיין השגחה וואס מען זעט גלייך פאר די אויגן. א מענטש קען טון שלעכטס און דאך שיינט די זון אויף אים און דער רעגן פאלט פאר אים און אלעס גייט ווייטער כסדרו. און אויף דעם זאגט דער פסוק "מאוד עמקו מחשבותיך" - וואס פאר א טיפער מחשבה ליגט דא, אז דו פארבארגסט די הנהגה פון השגחה אויף אזא אופן אז זי זאל נישט זיין אנזעעוודיג.
אין יעדן נס איז דא א פלאץ צו מאכן א טעות
די השגחה איז נישט קלאר און נישט אפן, און דערפאר האבן מיר פריער געזאגט אז אין יעדן נס וואס דער אויבערשטער טוט, לאזט ער איבער אן ארט צו מאכן א טעות. דאס איז "עמקו מחשבותיך": אז אפילו ווען דו טוסט א נס, נעמסטו נישט אוועק דערמיט די בחירה, נאר דו גיבסט די מענטשן די מעגליכקייט צו זאגן "דאס איז נישט קיין נס". ווי ביי קריעת ים סוף - וואס שטייט דארט? די גאנצע נאכט פריער האט געבלאזן א שטארקער רוח קדים. צי האט דען דער ווינט אויסגעטריקנט דעם ים? ווער האט אמאל געזען א רוח קדים וואס מאכט א שטעג אינמיטן ים? און פארוואס אויב אזוי האט מען געדארפט דעם רוח קדים? כדי אז ווער עס וויל זאגן: "איך האב געהערט פון די מעטעאראלאגן אז מ'געדענקט נישט אזא ווינט אין די לעצטע אכציג יאר זינט עס איז דא אן ארדנטליכע רעגיסטראציע, און מסתמא האט דאס גורם געווען די זאך" - זאל האבן אויף וואס זיך אנטשעפען. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: שרייב עס אן! הרוצה לטעות יבוא ויטעה. שטענדיג לאזט דער הקדוש ברוך הוא איבער אן עפענונג, אז דער וואס וויל אנטלויפן דורך איר זאל נישט זיין געצוואונגען צו בלייבן; ער וועט קענען געבן הסברים און טרעפן טענות. אויב דו ווילסט באמת זיך מתבונן זיין - וועסטו זען אלוקות; און אויב דו ווילסט נישט מתבונן זיין - וועסטו קענען אנטלויפן.
לויט דעם האבן מיר פריער מסביר געווען עטליכע סוגיות, און לאמיר ברענגען נאך א דוגמא. משה רבנו קומט צו פרעה, און מיט וועלכן מופת הייבט ער אן? מיטן שטעקן וואס איז פארוואנדלט געווארן אין א שלאנג. און פרעה הייבט אן לאכן פון אים: ער האט געברענגט קינדער פונעם חדר, ער האט געברענגט זיין ווייב, און זיי אויך האבן פארוואנדלט שטעקנס אין שלענג. האבן זיי אים געזאגט: תבן אתה מוביל לעפריים? עפריים איז אן ארט וואו מען האט אסאך געהאנדלט מיט תבואה, און מען פירט נישט אהין קיין שטרוי - פונקט ווי מען פארקויפט נישט קיין אייז פאר עסקימאסן. אויב אזוי, האבן זיי אים געזאגט, וואס ווייזטו אונז דא מופתים? מיר ווערן נישט נתפעל. לכאורה איז דאס א וואונדער: דער הקדוש ברוך הוא האט אים דאך געשיקט, און ער וואלט געקענט געבן אין זיין האנט א פיל מער איבערראשנדן מופת. ער וואלט אים געקענט זאגן: קוק אויף דער זון, צו וועלכער זייט ווילסטו אז איך זאל איר רוקן - און לאמיר זען צי דיינע חרטומים קענען דאס אויך טאן. האט דען דער אויבערשטער דאס נישט געטאן? ביי חזקיהו איז דאך די זון צוריקגעגאנגען צען מעלות צוריקוועגס. נאר ווען ער וואלט אזוי געטאן, וואלט נישט געבליבן קיין ארט פאר בחירה. דער אויבערשטער שטעלט נישט דעם מענטש אין א מצב וואו ס'איז נישט פאראן קיין ארט פאר בחירה. און פונדעסטוועגן, אויב דו ווילסט זען די מציאות ה' - קענסטו דאס זען אויך ביי די שטעקנס, וואס מטה אהרן איז צוריקגעווארן א שטעקן און ערשט דעמאלט האט ער איינגעשלונגען זייערע שטעקנס. ווייז מיר ווי דו טוסט דאס; וואו זענען דיינע חברים וואס וועלן דאס טאן? דאס הייסט, מיט דעם וואס איך האב געוויזן איז שוין גענוג, אבער א מופת וואס מען האט דערפון קיין שום עפענונג זיך ארויסצודרייען - אהין וויל דיך דער הקדוש ברוך הוא נישט אריינפירן. ער וויל שטענדיג דיר איבערלאזן די מעגליכקייט אויסצוקלייבן נישט צו זען: אויב דו וועסט אויסוועלן דעם דרך האמת וועסטו זיכער זען דעם אמת, און אויב דו וועסט זיך וועלן עקשנ'ען - וועסטו זיך קענען עקשנ'ען.
דאס איז "מאוד עמקו מחשבותיך": וואס פאר א טיפע מחשבה ליגט דא, אז דער הקדוש ברוך הוא באהאלט די ניסים אויף אזא אופן אז זיי זאלן אויסזען ווי נאטור, כדי איבערצולאזן פארן מענטש אן ארט פאר בחירה. די מעשים פונעם אויבערשטן זענען טאקע גרויס - די ניסים זענען געוואלדיג - אבער זיינע מחשבות זענען טיף, זיי צו באהאלטן אויף אזא אופן אז זיי זאלן נישט זיין קענטיג פאר יעדנ'ס אויג.
די שמחה פונעם אנטפלעקונג - און וואס איז נאך אלץ פארהוילן
דער ספר תהילות מהרי"ץ ערקלערט אז די נפש פונעם מענטש פרייט זיך שטענדיג און זינגט צו דערקענען די נפלאות הבורא און צו זען נייע זאכן. אויב מען זאגט פאר א מענטש אז מ'האט געפונען אין די טיפענישן פונעם ים א נייע באשעפעניש וואס די וויסנשאפט האט ביז היינט נישט געקענט - און דאס פאסירט איינמאל אין עטליכע יאר, אז מ'געפינט א בעל חי וואס מען האט נישט געוואוסט פון זיין עקזיסטענץ און ער שטייט נישט פארשריבן אין די ביכער - וואלטן מיר אלע זיך פאראינטערעסירט: ווייז מיר א בילד, וויאזוי זעט ער אויס, וואס זענען זיינע כוחות. עס איז א מציאות אז א מענטש האט א שמחה און רינה צו וויסן און דערקענען די נפלאות הבורא, צו אנטפלעקן נייע זאכן פון די פארבארגענישן פון דער יצירה און פון די טיפענישן פון דער בריאה, וואס איז נישט געווען באקאנט פון פריערדיגע צייטן.
און די אלע זאכן דארפן אונז מחזק זיין און דינען פאר אונז אלס א סימן: פונקט ווי יענע זאכן זענען געווען צוגעדעקט און פארבארגן - און קיינער וועט דאך נישט זאגן אז דער באשעפעניש איז ערשט יעצט באשאפן געווארן, נאר אז היינט זענען מיר אנגעקומען גענוג טיף אין ים צו וויסן אז עס עקזיסטירן אויך אזעלכע באשעפענישן - אזוי אויך דארף א מענטש וויסן אז עס זענען נאך פאראן כוחות אן א שיעור וואס זענען פארבארגן, פארהוילן און פארשטעקט פון אונזערע אויגן, וואס מיר האבן זיי נישט משיג געווען ווייל אונזער שכל איז צו קורץ צו פארשטיין אזעלכע הויכע און טיפע זאכן. און ווי מיר זאגן: "לפניך נגלו כל תעלומות" - די פארהוילענע זאכן זענען נאר אנטפלעקט פאר אים יתברך, און א שיעור נסתרות פון בראשית אן.
דאס איז "כי שמחתני ה' בפעלך במעשי ידיך ארנן": ווען איך פריי זיך מיט דיינע פעולות און זינג מיט דיינע וואונדערליכע מעשים, וואו דארף דאס מיך ברענגען? צו וויסן "מה גדלו מעשיך ה' מאוד עמקו מחשבותיך". אט די זאכן וואס דו האסט יעצט אנטפלעקט - ווערט קלאר ווי גרויס זענען די מעשים פונעם אויבערשטן וואס מיר האבן ביז היינט נישט געוואוסט, ווי דערהויבן און גרויס זיי זענען און מיר האבן זיי נישט דערקענט. פונקט ווי ביז מ'האט אנטפלעקט דעם DNA האט מען בכלל נישט געוואוסט דעם גאנצן מושג פונעם גענעטישן קאד אינעם מענטש, און ווען ס'איז נתגלה געווארן ווי קאמפליצירט די זאך איז און וואס פאר א געוואלדיגע חכמה ליגט דערין, האט א מענטש א גרויסע שמחה צו הערן פון אזעלכע אנטפלעקונגען וואס עפענען אים די אויגן צו פארשטיין מעשי ה'. און פון דעם וועסטו פארשטיין ווי גרויס און טיף די מעשים פונעם אויבערשטן זענען, ווייל פון דעם וואס דו האסט יא אנטדעקט וועסטו פארשטיין וויפיל איז נאך פארבארגן און דו האסט נישט אנטדעקט - און וויפיל ווייסטו נאך נישט ביז וואו ס'גרייכט דער טיפעניש פון מעשי ה' וואס זענען נאך נישט אנטפלעקט געווארן פאר אונזערע אויגן.
איש בער וכסיל - דאס בליען פון די רשעים
אִישׁ־בַּעַר לֹא יֵדָע וּכְסִיל לֹא־יָבִין אֶת־זֹאת׃ - אן אומפארשטענדליכער מענטש ווייסט נישט, און א נאר פארשטייט נישט דאס.
בִּפְרֹחַ רְשָׁעִים כְּמוֹ־עֵשֶׂב וַיָּצִיצוּ כָּל־פֹּעֲלֵי אָוֶן לְהִשָּׁמְדָם עֲדֵי־עַד׃ - ווען רשעים בליען ווי גראז, און אלע עושי עולה שפראצן ארויס, איז עס כדי זיי זאלן פארטיליגט ווערן אויף אייביג.
דער רד"ק ערקלערט אז מען קען באהעפטן דעם פסוק צו דעם וואס שטייט פון אויבן, און מען קען אים באהעפטן צו דעם וואס שטייט פון אונטן. אויב מיר באהעפטן אים צו אויבן: מיר האבן דאך געזאגט "מאוד עמקו מחשבותיך", און אויף דעם זאגט ער אז יעדער איש בער וכסיל וועט דאס נישט וויסן און נישט פארשטיין - ווייל דער וואס איז מתבונן זעט ווי גרויס זענען די מעשים פונעם אויבערשטן און ווי טיף זיינע מחשבות, בעת דער איש בער ווייסט דאס נישט און דער כסיל פארשטייט עס נישט. און אויב מיר באהעפטן אים צו אונטן, איז די כוונה צום קומענדיגן פסוק: איש בער לא ידע וכסיל לא יבין את זאת - וואס איז דאס? "בפרוח רשעים כמו עשב ויציצו כל פועלי אוון".
דער בער און דער כסיל שטייען דערשטוינט: ווי אזוי קען זיין צדיק ורע לו, רשע וטוב לו? פארוואס בליען די רשעים ווי גראז? גלייך ביים ערשטן רעגן זעסטו וויפיל גראז עס וואקסט, בעת ווען מען פלאנצט א בוים - ביז מען זעט פירות גייט אויס די נשמה. ביז א טייטלבוים גיבט ארויס טייטלען דארף מען אריינלייגן אסאך הארוואניע, און דאס גראז וואקסט גלייך אויף מיטן ערשטן רעגן. דער בער און דער כסיל פארשטייען דאס נישט, אבער די חכמים ווייסן: "להישמדם עדי עד". און פארוואס טאקע האט דער רשע אזא גרויסע הצלחה דא? ווייל דעם ביסל שכר וואס קומט אים גיבט אים דער אויבערשטער דא, און דאס איז "להישמדם עדי עד" - אז דאס זאל גורם זיין אז שפעטער, אין עולם האמת, זאל אים גארנישט איבערבלייבן. דער שכר וואס ער באקומט דא, אויף זיינע ווייניג גוטע מעשים, באצאלט מען אים אפ אויף דער וועלט כדי ער זאל פארלוירן גיין פון עולם הבא, און ווי משה רבנו זאגט: "ומשלם לשונאיו אל פניו להאבידו" - "אל פניו" אויף דער וועלט, "להאבידו" פארלוירן צו גיין פון עולם הבא.
אפילו נאכן הסבר - בלייבן די קשיות
דער רד"ק זאגט ווייטער, אז דער בער און דער כסיל פארשטייען נישט די הצלחה פון די רשעים אויף דער וועלט און די צרות פון די צדיקים אויף דער וועלט. און לכאורה איז דאך דא אן הסבר, ווייל משה רבנו האט דאך געזאגט "משלם לשונאיו אל פניו להאבידו". אמת, זאגט דער רד"ק, אבער דאס פארענטפערט נישט אלע קשיות; מיר בלייבן מיט פיל שווערע און אפענע פראגעס. און חז"ל זאגן אז אפילו משה רבנו האט נישט געוואוסט דעם ענין פון צדיק ורע לו רשע וטוב לו. און לכאורה איז דאס שווער: ער אליין האט דאך געזאגט "איש בער לא ידע וכסיל לא יבין... בפרוח רשעים כמו עשב... להישמדם עדי עד", און מיר האבן דאך געזאגט אז דעם מזמור האט משה געזאגט, און ער איז אויך דער וואס האט געזאגט "משלם לשונאיו אל פניו להאבידו" - און אויב אזוי פארוואס האט ער נישט געוואוסט? נאר באמת זענען דא דערין נאך א סך פרטים וואס מיר פארשטייען נישט.
און דערפאר האט משה רבנו געבעטן פונעם הקדוש ברוך הוא דריי זאכן, צוויי האט ער אים געגעבן און איינס האט ער אים נישט געגעבן. און וואס האט ער אים נישט געגעבן? פארוואס צדיק ורע לו, צדיק וטוב לו, רשע ורע לו און רשע וטוב לו - פארוואס איז נישטא קיין איינהייטליכקייט אין דער הנהגה. דאס האט אים דער הקדוש ברוך הוא נישט אנטפלעקט, נאר האט אים געזאגט: "וחנותי את אשר אחון ורחמתי את אשר ארחם" - וחנותי את אשר אחון כאטש ער איז נישט ראוי, ורחמתי את אשר ארחם כאטש ער איז נישט ראוי. און פארוואס? ווייל ער האט געפונען חן אין די אויגן פונעם אויבערשטן. "ונח מצא חן בעיני ה'". געפינען חן אין די אויגן פונעם אויבערשטן איז א זאך וואס מיר האבן נישט דערויף קיין הסבר; אוודאי זענען פאראן דערויף פנימיות'דיגע טעמים, אבער מיר קענען נישט זאגן אז ער האט מקיים געווען מער מצוות אדער ווייניגער מצוות, ווייל עס שטייט דאך "כי נחמתי כי עשיתם" און גלייך דערנאך "ונח מצא חן".
חז"ל זאגן אז דער הקדוש ברוך הוא האט חרטה געהאט אויפן דור און אויך אויף נח, און אז אפילו נח איז געווען ראוי אומצוקומען אין יענעם דור - נאר נח האט געפונען חן. און וואס איז דער ענין פון געפינען חן? מען האט שוין גערעדט וועגן דעם, און ווער עס וויל קען אריינקוקן אין דער משנת הגלגולים, אז די זאך פארבינדט זיך ביי משה - "כי מצאת חן בעיני": אז נח איז געווען עתיד פארראכטן צו ווערן אין משה, און דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט געבן די תורה אינעם דור המבול און האט איינגעפלאנצט משה'ן אינעם דור המבול און עס האט זיך נישט איינגעגעבן, ווי דער לשון אין תיקוני זוהר, און דערפאר האט מען געמוזט אויסרייסן די פלאנצונג און זי פלאנצן פון דאס ניי, און דאס איז דער ענין פון "מצא חן" און "כי מצאת חן בעיני". עס איז דארט דא אן אריכות דברים על פי דער הייליגער אריז"ל, און ווער עס וויל קען דארט מעיין זיין.
אבער צו אונדזער ענין, וואס פארשטייט מען פון דעם אלעם? אז מען פארשטייט נישט. אז באמת אפילו נאך די הסברים פון "משלם לשונאיו" און דאס גלייכן, האבן מיר נישט קיין אמת'ן הסבר צו וויסן די טיפקייט פון די זאכן. דאס זענען מעשי ה' אויף וועלכע עס ווערט געזאגט "מה גדלו" און "מה עמקו" - ווער קען דען באמת פארשטיין די פרטים און די כוונה אין יעדן איינציגן ענין. און בפרט ווען עס רעדט זיך פון ייסורים: פארוואס זענען פאראן ייסורים? אמאל זענען זיי ייסורים של אהבה, אמאל כדי צו מערן זיין שכר, אמאל אויף א מעשה וואס ער האט געטאן כדי זיך אפצורעכענען מיט אים, אמאל אויסצומערקן זיינע עבירות, און אמאל אים צוריקצוברענגען בתשובה אלס א ווארענונג. ווער קען וויסן ווער עס האט באקומען וועלכע ייסורים? עס קענען זיין צען מענטשן וואס האבן באקומען ייסורים און יעדער איינער צוליב אן אנדערע סיבה, און קיינער פון אונדז ווייסט נישט די חשבונות - דאס בלייבט פארהוילן. און דאס איז "איש בער לא ידע וכסיל לא יבין את זאת": קיינער קען נישט באמת פארשטיין, און כאטש "בפרוח רשעים כמו עשב" איז "להישמדם עדי עד", איז נאך אלץ נישטא אין דעם קיין ענטפער אויף אלע קשיות און אויף אלע מצבים.
פארוואס דווקא גראז
זאגט דער רד"ק: נישט אומזיסט האט ער געגעבן דעם משל פון גראז, ווייל דאס גראז וואקסט טאקע שנעל, אבער ווי נאר די ערשטע זון קומט ארויס אין זומער, ווערט עס פארדארט און טריקנט זיך אויס שנעל. ווידעראום דער טייטלבוים און דער צעדערבוים, וואס זענען דער משל פארן צדיק ווי מען וועט זען ווייטער אינעם מזמור - ביז זיי וואקסן גייט אויס די נשמה, אבער א טייטלבוים קען האלטן לאנגע יארן, און אזוי אויך א צעדערבוים האלט יארן לאנג; עס נעמט זיי צייט צו וואקסן, אבער דערנאך בלייבן זיי שטיין א לאנגע צייט.
דער מלבי"ם איז מסביר: "איש בער לא ידע וכסיל לא יבין" - אז דאס בליען פון די רשעים ווי גראז איז מיט דער כוונה פון "להישמדם עדי עד". דאס הייסט, אז זייער הצלחה דא אויף דער וועלט איז געצילט כדי זיי זאלן פארטיליגט ווערן אויף אייביג. דאס פארשטייען נישט דער בער און דער כסיל, און דאס איז פון דער טיפקייט פון גאט'ס געדאנקען אויף דער וועלט, אז דער כסיל זאל דאס נישט פארשטיין - ווייל אויב דער כסיל וואלט דאס פארשטאנען, וואלט ער מער נישט געהאט קיין בחירה. זענען מיר צוריקגעקומען צו דעם וואס מען האט פריער גערעדט: כדי צו היטן אויף דער בחירה זארגט דער אויבערשטער אז דער בער זאל נישט וויסן און דער כסיל זאל נישט פארשטיין, און דורך דעם האבן מיר נישט קיין פארשטאנד פארוואס די מציאות איז אזוי, און עס ווערן ביי אונדז קשיות און ספקות אין אמונה. און דא ווערט פארלאנגט פון אונדז צו נוצן די אמונה, צו בטחונ'ען אינעם אויבערשטן און וויסן אז זיין משפט איז גערעכט, און אז ער איז נאמן צו באצאלן שכר און זיך אפצורעכענען מיט דעם וואס טוט שלעכטס. ווען דער הקדוש ברוך הוא וואלט אלעס מגלה געווען פארן כסיל און פארן בער, וואלט פאר זיי נישט געווען קיין נסיון און עס וואלט בכלל נישט אויסגעפעלט קיין אמונה, ווייל מען וואלט דאך אלעס געזען בגלוי.
ווער איז א בער און ווער איז א כסיל
וואס איז דער חילוק צווישן א בער און א כסיל? מען האט ברייט גערעדט איבער די ענינים ווען מען האט געלערנט ספר משלי. "בער" לויטן מלבי"ם איז דער בהמי'שער מענטש, מלשון "ושילח את בעירה" - א בהמה; "וישק את העדה ואת בעירם" - בעירם מיינט זייערע בהמות; און בלעם בן בעור, וואס חז"ל זאגן אויף אים אז ער פלעגט קומען אויף א בעיר, דאס הייסט אויף א בהמה. אויב אזוי איז אן "איש בער" א בהמי'שער מענטש.
דאקעגן דער כסיל קען אמאל זיין א גרויסער חכם. מען האט גערעדט וועגן דעם אסאך מאל: דער כסיל קען זיין א פראפעסאר, און אפילו פארמאגן עטליכע טיטלען, און פונדעסטוועגן איז ער א כסיל. און פארוואס רופט מען אים כסיל? ווייל ער גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ; ער האט ידיעות אבער ער טוט גארנישט מיט זיי. ווען א מענטש ליידט זייער פון צוקער, און מען זעט אים עסן א גלוסטיגן קרעם-קוכען, און ער ווייסט אז נאך א מינוט אדער צוויי וועט ער צוקומען צו א מצב וואס ער וועט אנהויבן הערן סירענעס - א שפרינג פון צוקער, סכנת נפשות - און מען וועט זאגן: ער איז דאך א פראפעסאר! מען ווייסט נישט אין וואס ער איז א פראפעסאר, אפשר אין דער חכמה פון קוכען; וואס מען ווייסט יא איז אז ער איז א גמארטער כסיל. וויאזוי טוט מען אזא נארישקייט, ווען מען ווייסט אז מען שפילט מיט די אייגענע לעבן? און מען וועט זאגן: ער פארמאגט דאך אינטעליגענץ! דאס האט גארנישט מיט אינטעליגענץ. "כסיל" מיינט הנהגה - דער מענטש פירט זיך אין זיין התנהגות ווי א פאלקאמער כסיל. דאס זאגט דער מלבי"ם: דער כסיל קען זיין א בעל דעה, ער איז נישט קיין בעיר און נישט קיין בהמי'שער מענטש, ער קען זיין א גאר געבילדעטער מענטש, און פונדעסטוועגן גייט ער אין די וועגן פון זיינע הארצנס תאוות און טוט רשעות.
ידיעה און בינה
און וואס איז דער חילוק צווישן "לא ידע" און "לא יבין", צווישן ידיעה און הבנה? אויך דאס האבן מיר שוין עטליכע מאל געזען אין ספר משלי. ידיעה איז א זאך וואס מען קען משיג זיין דורך דעם חוש, א ניכר'דיגע זאך: "וידעת" - א זאך וואס מען דערקענט, מען זעט און מען ווייסט אז זי עקזיסטירט. לעומת זה איז בינה א זאך וואס מען דארף זיך פארטיפן דערין, און מען קומט דערצו דורך היקש און לאגיק: אויב איינס איז ענליך צו צוויי און צוויי איז ענליך צו דריי, לכאורה איז איינס ענליך צו דריי. מען האט עס נישט געזען מיט די אויגן, אבער די לאגיק זאגט אזוי. דאס איז בינה: מען באטראכט א זאך און מען פארטיפט זיך, און דורך דעם אריינטראכטן קומט מען צו מסקנות - דורך מופתי השכל.
דער כסיל, זאגט דער מלבי"ם, ווייסט זאכן וואס מען קען משיג זיין פון שפעטער אויף פריער, דורך בחינה און ערפארונג. אלע וועגן פון אויספארשונג אין דער וויסנשאפט ארבעטן אזוי, פונעם שפעטערן צום פריערדיגן. א מענטש איז געשטארבן - פון וואס איז ער געשטארבן? מען מאכט אן אויטאפסיע (א ניתוח שלאחר המות), און מען טרעפט געוויסע שטאפן וואס האבן זיך פארשפרייט אינעם קערפער, און מען זאגט: אויב מען זעט אז דער שטאף האט זיך פארשפרייט אינעם קערפער, איז א סימן אז ער האט געהאט א הארץ-אטאקע, ווייל מען האט געזען אז נאך א הארץ-אטאקע פארשפרייט זיך דער שטאף; אדער מען זעט א צוזאמציאונג פונעם הארץ וכדומה. האט דען איינער געזען די אטאקע אליין? ניין, אבער פון די רעזולטאטן פארשטייט מען וואס עס איז געווען ביים אנהייב.
נאר מען האט שוין אסאך מאל גערעדט דערוועגן, אז די וויסנשאפטלער קומען אן צו שטותים צוליב אזעלכע השערות און אויספירן (עקסטראפאלאציעס). צום ביישפיל: די וועלט עקזיסטירט שוין ביליאנען יארן. פארוואס? ווייל מען זעט תוצאות. וואספארא תוצאות? אז דאס צעפאלן פון קארבאן 14 פאסירט מיט א געוויסן טעמפא, און אז מען זעט אזא קאנצענטראציע פון קארבאן 14 - איז א סימן אז די וועלט עקזיסטירט ביליאנען יארן. און דאס איז א פאלשער יסוד, ווארום די גאנצע אנגענומענע הנחה איז אז דער טעמפא פונעם צעפאל פונעם קארבאן היינט איז גענוי ווי עס איז געווען מיט טויזנט יאר צוריק אדער מיט צוויי טויזנט יאר צוריק - און ווער זאגט אז עס האט זיך נישט געביטן? אדער למשל זאגט מען אז עס זענען דא גאלאקסיעס וואס גייען און דערווייטערן זיך פון אונז, און זיי זענען שוין אין א מרחק פון ליכט-יארן; און אויב זענען זיי ארויסגעגאנגען פון דא און זיך דערווייטערט, איז א סימן אז עס זענען פאריבער ביליאנען יארן. אויך דאס איז א נארישקייט: ווער זאגט אז דער הקדוש ברוך הוא האט נישט באשאפן זיין וועלט מלכתחילה אז די גאלאקסיעס זאלן זיין ווייט? מען זאגט אז די בריאה גייט און שפרייט זיך אויס - ס'איז אמת אז זי שפרייט זיך אויס, אבער ווער זאגט אז זי האט זיך לכתחילה אנגעהויבן פארשפרייטן פון איין נקודה און לויט דעם טעמפא וואס מען משער'ט?
און דאס ווייסן מיר דאך, אז די וועלט איז באשאפן געווארן בצביונו ובקומתו. מען האט שוין אמאל געזאגט, אז ווען א וויסנשאפטלער וואלט געשטאנען אויף דער וועלט בשעת דער בריאה און מען וואלט אים געפרעגט ווי לאנג די זאך עקזיסטירט שוין, וואלט ער אנגעהויבן ציילן רינגען פון ביימער און מאכן פארשידענע בדיקות. ווי אלט איז אדם הראשון געווען ווען ער איז באשאפן געווארן? צוואנציג יאר און איין מינוט. חז"ל זאגן אז ער איז באשאפן געווארן ווי איינער פון צוואנציג יאר, און מען האט אים נישט באשאפן ווי א קליין קינד. אויב אזוי, א וויסנשאפטלער וואס וואלט געקומען איין סעקונדע נאכדעם וואס די וועלט איז באשאפן געווארן - זעט נאר וואספארא פאלשע מסקנות ער וואלט ארויסגעברענגט, ווייל דער אויבערשטער האט באשאפן זיין וועלט בצביונו. מיט פשוט'ע ווערטער: מען קען נישט קומען פון שפעטער אויף פריער צו קיין מסקנות וואס זענען מיט א פולקאמע זיכערקייט אומבייטבאר ריכטיג.
מען האט שוין אמאל דערציילט אז וויסנשאפטלער האבן אויסגעפארשט א הייל פון שטאַלאַקטיטן (נטיפים) און זענען געקומען צום אויספיר אז זי עקזיסטירט שוין צענדליגער טויזנטער יארן. ווי אזוי טוט מען דאס בודק זיין? עס איז דא א נטיף וואס הענגט אראפ פונעם דאך און א זקיף וואס וואקסט ארויף פונעם באדן, און מען קוקט ווי אפט עס פאלט א טראפן; אויב פאלט איין טראפן א יאר, און כדי אויפצובויען אזא געשטאלט פאדערט זיך א מיליאן טראפנס - איז א סימן אז די הייל שטייט שוין א מיליאן יאר, און אויב טויזנט טראפנס - טויזנט יאר. און דאס אלעס איז געבויט אויף דער השערה אז דער טעמפא פונעם טריפן האט זיך קיינמאל נישט געביטן. און וואס איז דארט געשען? עס רעדט זיך פון א הייל וואס מען האט אנטדעקט אין ארצות הברית, און מענטשן וואס האבן דארט געוואוינט אין דער געגנט האבן דערציילט אז מיט פערציג יאר צוריק האבן זיי דארט געשפילט און עס זענען דארט גארנישט געווען קיין נטיפים. נאר וואס יא? עס איז אמאל געווען א טייכל וואס איז געלאפן פון אויבן און האט זיך אויסגעטריקנט. און כל זמן דער טייך איז געווען, איז די קאלך-ערד אראפגערינען און באשאפן נטיפים מיט א גאר שנעלן טעמפא, און א נטיף וואס מען מיינט אז ער בויט זיך אין טויזנט יאר איז געווארן אין איין יאר. מען קומט אן נאכדעם וואס עס איז שוין נישטא קיין טייכל און מען וויל ציען מסקנות פון שפעטער אויף פריער - און זייער אפט זענען די דאזיגע מסקנות אינגאנצן פאלש.
און עס זענען פאראן זאכן וואס מען קען בודק זיין יעצט. צום ביישפיל דער כח המשיכה (גראוויטאציע): דאס איז א פאקט וואס מען קען בודק זיין דא און יעצט, און דאס איז נישט קיין מסקנה וואס מען איז אנגעקומען דערצו פון שפעטער אויף פריער. נעם א חפץ, ווארף עס און זע; עס איז דיר געפאלן אן עפל אויפן קאפ - ווייסטו אז עס איז דא א כח המשיכה. עס זענען פאראן זאכן וואס מען זעט קלאר פאר די אויגן, און דאס איז א וויסנשאפטליכער אמת וואס מען קען נישט דערויף מתווכח זיין. אבער ארויסברענגען מסקנות פון שפעטער אויף פריער איז נישט קיין וויסנשאפטליכער אמת, נאר אן אפשאצונג. און דעריבער אויך עוואלוציע, וואס מען וויל פארשטעלן אלס א וויסנשאפטליכער אמת - און ס'איז אינטערעסאנט אז בלויז ביי אונז אין די שולעס שטעלט מען דאס נאך פאר אזוי - איז היינט שוין נאך ווייניגער פון א טעאריע. פון איר עצם איז זי קיינמאל נישט געווען קיין וויסנשאפטליכער אמת נאר א טעאריע, "די עוואלוציע-טעאריע", ווייל מען ווייסט דאך באמת נישט וואס איז געווען, און מען פרובירט אנצוקומען צו מסקנות פונעם סוף צום אנהייב. און היינט צו טאגס קומט מען פון די רעזולטאטן אן צו גענוי פארקערטע מסקנות. אויך דארווין אליין, דער גרינדער פון דער טעאריע, האט געזאגט אז אלעס ווענדט זיך אינעם עתיד, ווייל די פארשונג פון פאסילן (מאובנים), געאלאגיע און ארכעאלאגיע איז נאך נישט גענוג פארטיפט, און אויב מען וועט גראבן גענוג וועט מען אנטדעקן אלע צווישן-שטופעס. און אט היינט האט מען געגראבן איבערגענוג, און עס איז קלאר געווארן אז עס איז נישטא קיין שום צווישן-שטופעס; מען האט נישט געפונען אפילו איין באשעפעניש וואס מען קען זאגן אויף אים אז ער איז א צווישן-שטאפל צווישן א וואסער-חיה און א לאנד-חיה (דו-חי לחי), אדער צווישן א חיה און א פויגל, וכדומה. יעדע וויילע האט מען פרובירט אויסצוטראכטן עפעס אן אויסטרעף, מען האט געפונען דא אן איבערבלייבס און דארט עפעס א געשטאלט פון א האלבן מענטש און מען האט געוואלט מאכן מעשיות - און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז אלעס זענען בדותות. דער אויספיר איז: צו רופן זאכן "א וויסנשאפטליכער אמת" בלויז ווייל מען האט א טעאריע - איז זייער ווייט פון אמת. און דאס מיינט נישט אז די וויסנשאפט פארמאגט נישט קיין אמת'ע זאכן: ביי זאכן וואס מען קען טאן דא און איבערחזר'ן דעם עקספערימענט און זען ווי אזוי די זאך פאסירט - דאס איז א וויסנשאפטליכער אמת, דאס זענען פאקטן. א וויסנשאפטליכער אמת איז א זאך וואס ווער עס זאל עס נאר טאן, אין סיי וועלכן ארט, וועט באקומען די זעלבע תוצאות; אבער אויב עס געלונגט נאר ביי מיר - איז דאס נישט קיין וויסנשאפטליכער אמת, דאס איז א טיילווייזער אמת, און ספק צי בכלל אן אמת.
דער כסיל וויל זיך נישט פארטיפן
לאמיר צוריקקומען צום ענין. דער כסיל ווייסט זאכן וואס מען באקומט פונעם שפעטערן צום פריערדיגן, דורך בחינה און ערפארונג, און פון זיי קומט ער צו מסקנות. אבער ער וויל נישט נוצן, זאגט דער מלבי"ם, די מופתי התבונה, צו פארשטיין אויך מיטן שכל: זיך פארטיפן צי זיין וועג איז ריכטיג, צי זיינע טריט וואס ער מאכט זענען ריכטיג, צי איז מעגליך אז דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן אזא קאמפליצירטע וועלט - פאר וואס עפעס? כדי צו לעבן דא זיבעציג יאר און שטארבן? א וועלט וואס האט נישט קיין המשכיות, א וועלט וואס האט נישט קיין תכלית? פאר דעם פאדערט זיך תבונה. און דאס איז "איש בער לא ידע וכסיל לא יבין את זאת" - דער כסיל פארשטייט נישט, ווייל ער וויל זיך נישט פארטיפן. "אלעס איז אין ארדענונג, פרעג מיר נישט קיין קשיות, מאך מיר נישט קיין קאנפליקטן, אלעס איז בסדר".
ווי עס האט דערציילט הרב אורי זוהר, וואס איז נסתלק געווארן יענע וואך. ער האט דערציילט אז ער האט פרובירט מיטצושלעפן זיינע פריינט פון דער ברנז'ה, און ער האט זיי געזאגט אז עס איז פאראן איינער וואס טענה'ט אז ער פארמאגט קלארע הוכחות, און זיי האבן געזאגט: גוט, לאמיר גיין זיך מתווכח זיין מיט אים. עס רעדט זיך פון קלוגע מענטשן; ער אליין האט געענדיגט אן אוניווערסיטעט - אורי זוהר איז נישט געווען ווי די היינטיגע אקטיארן, א ליידיגייער און אן עם הארץ וואס האט גארנישט געטאן אין זיין לעבן אויסער שטיין אויף בינעס, נאר א געבילדעטער מענטש. ער האט זיי געזאגט: עס איז דא איינער וואס קען אויפווייזן, קומט מיט מיר, העלפט מיר ארויס. האבן זיי געזאגט: מיר האבן אפגעמאכט, מען פארט קיין ירושלים. און ער דערציילט: יענעם טאג בין איך געפארן אליין. קיינער איז נישט געקומען מיט מיר. "עס קלאפט מיר נישט אויס", "איך קען פונקט נישט יעצט". עס שטעלט זיך ארויס אז באמת וויל קיינער נישט הערן, און מיט רעכט - ווייל אויב איך וועל אויסהערן, וועט עס מיר מחייב זיין; אויב איך וועל הערן, וועל איך אפשר איבערצייגט ווערן און איך וועל מוזן טאן. און דאס איז וואס שטייט: דער כסיל וועט נישט פארשטיין, ער וויל זיך נישט פארטיפן, ווייל ער האט מורא אז אויב ער וועט זיך פארטיפן וועט ער אנקומען צו מסקנות.
און לעומת זה דער איש בער "לא ידע". ידיעה איז א זאך וואס ווערט דערגרייכט בחוש, און דער איש בער, וואס ער איז בהמי'ש, ווייסט אפילו נישט די זאכן וואס מען זעט בחוש. ווידעראום דער כסיל - לכל הפחות די זאכן וואס ווערן דערגרייכט בחוש ווייסט ער יא, און ער קען אנקומען צו מסקנות פון שפעטער אויף פריער; אבער זיך פארטיפן, צו זען "מי ברא אלה", "שאו מרום עיניכם", צו פרעגן וואס איז דער תכלית און וואס איז די ציל, צי איז מעגליך אז דאס אלעס איז אן אן השגחה, צי איז מעגליך אז דאס אלעס ארבעט פון זיך אליין - זיך מתבונן זיין איז ער נישט גרייט. און דערפאר "וכסיל לא יבין את זאת".
לסיכום: דער מזמור לערנט אונז אז שבת איז די צייט פון התבוננות, ווען דער מענטש ווערט פריי פון זיינע מלאכות זיך צו פרייען מיט די מעשים פונעם אויבערשטן. "שמחתני בפעלך" - קעגן דער השגחה'דיגער הנהגה וואס באנייט זיך אין יעדער צייט, וואס דער מענטש איז פרייליך צו וויסן אז דער הקדוש ברוך הוא באגלייט אים; "במעשי ידיך ארנן" - קעגן דעם פעסטן און מסודר'דיגן טבע, וואס א דאנק אים פירט זיך די וועלט אן קיין אומערווארטעטע איבערראשונגען. "מה גדלו מעשיך ה' מאוד עמקו מחשבותיך" - גרויס זענען די מעשים, און טיף איז דער מחשבה וואס באהאלט די ניסים אין א לבוש פונעם טבע און לאזט תמיד איבער א פתח פארן טועה, דאס אלעס כדי צו היטן אויף דער בחירה. און דערפאר "איש בער לא ידע וכסיל לא יבין": דאס בליען פון די רשעים ווי גראז, וואס איר ציל איז "להישמדם עדי עד", בלייבט פארדעקט, און דער איש בער ווייסט אפילו נישט וואס מען זעט בחוש, און דער כסיל - הגם ער ווייסט און איז א משכיל - וויל זיך נישט פארטיפן אין די מופתי התבונה. און אויך מיר, נאך אלע הסברים, בלייבן פאר א טיפקייט וואס מיר האבן נישט קיין השגה דערין, און פון דא פאדערט זיך די אמונה און בטחון אז דער משפט פונעם הקדוש ברוך הוא איז אמת און צדק.