מיר זענען אנגעקומען צו קאפיטל צ"ב אין תהילים, א מזמור וואס מיר זאגן איבער יעדע וואך, און דערפאר פאסט אז מיר זאלן זיך משתדל זיין אים צו פארשטיין לעומקו. דאס איז געווען דער שיר של יום פון די לויים אין בית המקדש אום שבת, און רש"י ערקלערט אז דער מזמור רעדט וועגן דעם ענין פון עולם הבא, וואס איז כולו שבת. דער רד"ק לייגט צו אז דער מזמור רירט אויך אן אונזער שבת דא אויף דער וועלט, און נישט בלויז דעם שבת לעתיד לבוא, ווי מיר וועלן זען ווייטער.
מִזְמוֹר שִׁיר לְיוֹם הַשַּׁבָּת׃ - א מזמור, א שיר פאר דעם שבת טאג.
אין מדרש שוחר טוב ווערט געברענגט אז אדם הראשון האט געזאגט דעם מזמור. ער איז באשאפן געווארן ערב שבת, האט געזינדיגט און זיך פארדארבן, און אין דער צוועלפטער שעה פון פרייטאג איז ער פארטריבן געווארן פון גן עדן. דער אויבערשטער האט געוואלט ארויפגעבן אויף אים "איפופסין" - א גזר דין פון מיתה - איז אריינגעקומען די שבת און האט אים ארויסגעראטעוועט פון דעם דין. איז אדם געקומען זאגן א "הימינון", ווי דער לשון פון מדרש, דאס הייסט א הימנע, א לויבגעזאנג און הודאה פאר דער שבת וואס צוליב איר איז ער געראטעוועט געווארן. האט ער געזאגט: מזמור שיר ליום השבת. האט די שבת געזאגט צו אים: צו מיר זאגסטו א הימינון? איך און דו זאלן זאגן א הימינון צום אויבערשטן! און תיכף זאגט דער פסוק: "טוֹב לְהֹדוֹת לַיהֹוָה" - ביידע צוזאמען, אדם הראשון און די שבת, דאנקען דעם וואס מען דארף באמת דאנקען, צום הייליגן באשעפער.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער שיר רעדט פון דער השגחת השם אויף דער וועלט. לכאורה זעט אויס ווי די וועלט פירט זיך אויף א נאטירלעכן אופן: די זון שיינט יעדן אינדערפרי, רעגנס פאלן אין ווינטער, עס איז קאלט אין ווינטער און הייס אין זומער - א רוטינע און פעסטע מציאות. דאך, זאגט דער מלבי"ם, דער משכיל זעט דערין די השגחת השם, און באטראכט די עונשים פון די רשעים און דעם שכר פון די צדיקים. דער אויבערשטער האט פארבארגן זיין השגחה פון די אויגן פונעם המון עם כדי עס זאל בלייבן א פלאץ פאר בחירה, און דערפאר אויב מען זעט עס נישט - איז דאס נאר ווייל די השגחה איז פארבארגן, אבער דער וואס קוקט זיך גוט צו, זעט עס יא.
דער דרך פונעם חפץ חיים איז געווען צו קוקן אויף אלץ וואס טוט זיך אין דער וועלט און זען דערין היסטארישע חשבונות. אין דער צייט פון דער בירגער-קריג אין שפאניע, אן אינערלעכע מלחמה וואס לויט טייל היסטאריקער האט אפגעקאסט קרוב צו א מיליאן הרוגים, האט דער חפץ חיים דאס געהערט און געזאגט: מיינט איר דען אז דער הקדוש ברוך הוא האט פארגעסן וואס שפאניע האט אפגעטאן מיט פיר הונדערט יאר צוריק? מיינט איר אז דער גירוש ספרד איז פארגעסן געווארן? ביים אויבערשטן איז דא זיין אייגענע צייט, און יעצט מאנט ער דעם חוב.
און מען דארף אפילו נישט גיין אזוי ווייט ביז די מעשיות פונעם חפץ חיים. מיר האבן שוין גערעדט עטליכע מאל וועגן אוקראינע, וואס שפייט היינט בלוט. צי האט דען דער אויבערשטער פארגעסן די שחיטות וואס די אוקראינער האבן אין אונז אנגעמאכט, די אכזר'ישסטע פון אונזערע שונאים? און מען רעדט נישט בלויז וועגן דעם חורבן, נאר אויך וועגן כמעלניצקי און זיינע חברים; ווער ס'ליינט איבער די גזירות ת"ח ות"ט וועט טרעפן שוידערליכע און שרעקליכע מעשים, און כמעלניצקי ווערט דארט פאררעכנט פאר א נאציאנאלן העלד. די היסטאריע פון אידן אין אוקראינע איז פול מיט בלוט. אויב אזוי, דאס וואס מיר זעען היינט - איז דאס א סימן אז דער אויבערשטער געדענקט. און פארוואס זעט מען עס נישט גלייך אויפ'ן אויג? ווייל עס געשעט נישט אויפ'ן מאמענט. ווען דער אוקראינער וואס האט דערהרגעט א איד וואלט יענע רגע געכאפט א קויל אין קאפ, וואלט מען געזאגט: אט איז די יד השם! נאר דער אויבערשטער זאגט: איך ארבעט נישט מיט דיין סטאפ-זייגער. ער האט זיין אייגענעם לוח הזמנים, און ווען די צייט קומט, מאנט ער פונעם מענטש ווי עס קומט זיך אים.
און נאך מער פון דעם, אז דער פירער וואס האלט זיי היינט צוזאמען און גיט זיי כח זיך צו שלאגן איז א איד - "וְנַעַר קָטֹן נֹהֵג בָּם". און זיין גאנצע היסטאריע: נישט קיין קריגסמאן און נישט קיין פאליטיקער, נאר א שוישפילער וואס האט געשפילט א פרעזידענט אין א טעלעוויזיע-סעריע. דאס פאלק האט זיך פארליבט אין דער פיגור און אים אויסגעוועלט. מען שטייט און מען זעט וואספארא שפאט פונעם גורל דאס איז, וויאזוי דער הייליגער באשעפער פירט זיין וועלט: דווקא דער דאזיגער איד שטעלט ארויס די אוקראינישע פאטריאטיזם און שלאגט זיך מיט רוסלאנד, מיט וועמען מיר האבן אויך א לאנגן חשבון, און וואס נאך אלץ וועלן צעשמעטערט ווערן אירע עוללים צום שטיין. אויך זי האנדלט קעגן אונז אויף פארשידענע וועגן, און אויך פון איר וועט זיך דער אויבערשטער אפמאנען. מיר האבן די גאנצע צייט צו ווארטן און צוקוקן; און דאס וואס ער האט זיך שוין באצאלט ביז היינט איז נאך גארנישט - די ריכטיגע פירעון וועט נאך קומען מיט ריבית דריבית.
אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, קומט דער מזמור ווייזן אז כאטש די וועלט זעט אויס ווי זי פירט זיך אויף א נאטירלעכן אופן, זעט דער וואס קוקט אריין טיפער די שטראפן פון די רשעים און דעם שכר פון די צדיקים. מיר האבן שוין גערעדט א גאנצע שמועס איבער דעם ענין: צום סוף איז צדיק וטוב לו, רשע ורע לו, נאר מ'דארף האבן אסאך געדולד צו ווארטן אויפ'ן סוף. ווער ס'קוקט דורך דער גאנצער היסטאריע - און מ'האט דארט געברענגט פילע ביישפילן - וועט זען אז צום סוף האט דער צדיק זוכה געווען צו דער טובה און דער רשע צום שלעכטן, כאטש אויפ'ן מאמענט האט אויסגעזען פונקט פארקערט.
און פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא באשאפן א מציאות וואס אין איר איז די זאך נישט אפן און קלאר? זאגט דער מלבי"ם: כדי איבערצולאזן א בחירה. ווען מיר וואלטן גלייך געזען ווי דער רשע באקומט זיין עונש בשעת מעשה און דער צדיק זיין שכר בשעת מעשה, וואלט די וועלט זיך נישט געטיילט אין צדיקים און רשעים, נאר אין קלוגע און נארנים. ווער וואלט אנגעצונדן עלעקטריציטעט שבת אויב נאכדעם וואלט ער נישט געקענט רירן זיין האנט א גאנצע וואך? ווער וואלט געפארן מיט אן אויטא שבת אויב אויפ'ן צווייטן טאג וואלט ער געדארפט א רעדערשטול אויף צוויי וואכן? עס וואלט דא געווען א וועלט פון ראבאטן, און דאס וויל נישט דער אייבערשטער. ער וויל אז דו זאלסט האבן א בחירה, און מתוך ידיעת השם און אמונה אין אים זאלסטו טון זיין רצון.
דערפאר איז נישטא אויף דער וועלט גארנישט וואס ברענגט דעם מענטש צו א מוכרח'דיגער און פליכטיגער מסקנא איבער דער מציאות הבורא. אויף יעדע זאך קען מען זיך דינגען, טענה'ן טענות און געבן הסברים - כדי דער מענטש זאל נישט זיין געצוואונגען. און אפילו ווען דער הקדוש ברוך הוא מאכט ניסים, פירט ער זיי אריין אין דער נאטור, כדי ס'זאל בלייבן א פלאץ אפצוטייטשן און זאגן: נו, ס'איז געווען בדרך הטבע. קריעת ים סוף איז לכאורה דער גרעסטער גילוי פון אלוקות, א גאנץ פאלק גייט אריבער דעם ים אויף דער טרוקעניש, און דאך, וואס האט דער אייבערשטער געטון די נאכט בעפאר? "רוח קדים עזה כל הלילה". צי טריקנט דען אויס א מזרח-ווינט א ים? נאר כדי דער מצרי זאל האבן וואס צו טענה'ן: ס'איז געווען א ווינט א גאנצע נאכט, א ווינט וואס מ'האט שוין אכציג יאר נישט געזען אזעלכעס, און מסתמא צוליב דעם האט זיך דער ים געשפאלטן. הקדוש ברוך הוא גיט דעם רשע אן עפענונג זיך ארויסצודרייען, ווייל אויב ער וואלט נישט געהאט קיין פתח מילוט, וואלט ער געווען געצוואונגען מודה צו זיין אין זיין אלוקות און וואלט געווען בגדר אנוס - און פאר וואס זאל ער דאן באקומען שכר אויף אמונה און אויף עבודת השם? דוקא ווייל דער הקדוש ברוך הוא רעדט צו אונז אומדירעקט, און דער מענטש קען וועלן צו זען אדער וועלן זיך צו פארקוקן, דעריבער קומט אונז שכר.
און וויבאלד דער יום השבת איז אן עדות אויף דער איבער-נאטירלעכער הנהגה און אויף דער השגחה, אן עדות אז די וועלט איז נישט איבערגעגעבן געווארן פאר דער נאטור נאר ווערט געפירט דורכ'ן הקדוש ברוך הוא - אויף דעם ענין האט דער משורר מייסד געווען דעם קאפיטל: מזמור שיר ליום השבת.
אין אוצרות האגדה ברענגט הרב זכאי בשם דעם ספר הכתוב לחיים, אז די ראשי תיבות פון "מזמור שיר ליום השבת" זענען די אותיות "למשה". ס'איז פשוט צו זאגן, ווי מיר האבן שוין געזאגט, אז די עלף מזמורים אין וועלכע מיר האלטן הייבן זיך אן מיט "תפילה למשה" און אלע זענען געזאגט געווארן דורך משה רבינו, און א רמז דערויף איז אויך דא. אבער דער הכתוב לחיים גיט אן אנדערן הסבר.
חז"ל זאגן אז משה רבנו האט נאך אין מצרים זיך געוואנדן צו פרעה און אים געזאגט: אויב דו וועסט זיי לאזן ארבעטן אן אן אויפהער, וועלן זיי אויסגיין. יעדער קעניג וואס דארף קנעכט וויל דאך א גוטן פראדוקט, און אויב דו וועסט זיי נישט געבן קיין עסן און קיין רו - וואס וועט דיר בלייבן? ווי יענע מעשה מיט יענעם וואס האט כמעט צוגעוואוינט זיין פערד נישט צו עסן, און אלעס האט געקלאפט, נאר נאך א וואך האט דאס פערד אויסגעהויכט זיין נשמה, האט ער געזאגט: א שאד, ער האט זיך שוין כמעט צוגעוואוינט. האט משה געזאגט צו פרעה: גיב זיי איין טאג אין דער וואך צו רוען. פרעה האט מסכים געווען, און משה רבנו האט אויסגעוועלט דעם שבת קודש. קומט אויס אז די שמירת שבת פון עם ישראל האט זיך אנגעהויבן נאך אין מצרים בכוחו פון משה, און דערפאר: "מזמור שיר ליום השבת" - למשה.
נאך אן הסבר לויט'ן זוהר הקדוש, אז א תלמיד חכם ווערט אנגערופן שבת, און אזוי אויך זאגט דער זוהר אז יעדער תלמיד חכם ווערט אנגערופן משה. כאטש דער נאמען "משה" שטייט נישט אין תלמוד אלס א נאמען פון א חכם בכלל, אבער עס קומט פאר אלס א טיטל פון כבוד: "משה, שפיר קאמרת" - ווען מ'וויל לויבן א מענטש רופט מען אים משה, ווייל אין יעדן תלמיד חכם איז פאראן א ניצוץ פון משה רבנו. אויב אזוי, איז אין יעדן תלמיד חכם פאראן א ניצוץ פון שבת און א ניצוץ פון משה, און דערפאר קומט "מזמור שיר ליום השבת" אויס אויף "למשה", ווייל די זאכן זענען פארבינדן און צונויפגעבונדן איינס מיט'ן אנדערן.
איז מיר איינגעפאלן אז הגאון רבי חיים קנייבסקי האט פארפאסט א ספר אויף אלע נעמען פון די חכמים אין ש"ס און אין די מדרשים. ער האט דערציילט אז שוין פון זיין יוגנט האט ער געהאט א שטרעבונג צו שרייבן, ווי דער שטייגער פון זיין פאטער דער סטייפלער, און ער האט גענומען א העפט און אנגערופן זיין חיבור "קודש קודשים". ווען זיין פאטער האט דאס געזען האט עס אים נישט געפאלן, און ער האט פאראכטן דעם דל"ת אויף א רי"ש: "קרש קרשים". זיין פאטער האט געפאדערט פון אים ביז'ן לעצטן טראפן און אים נישט נאכגעלאזט קיין כי הוא זה. ביי דער בר מצווה, דאכט זיך, האט ער ארויסגעגעבן א חיבור מיישב צו זיין די קושיות פון רבי עקיבא איגר, ער האט עס געוויזן פאר זיין פאטער, האט יענער אריינגעקוקט און אים געזאגט: די תירוצים האט רבי עקיבא איגר אליין אויך געוואוסט. און ער האט דערציילט אז דאס האט אים געברענגט צו פאדערן פון זיך אלץ מער און מער. מען קען נישט רעקאמענדירן צו נוצן אזעלכע כללים אין אונזער דור; היינט דארף מען גלעטן, געבן קאמפלימענטן און לויבן אפילו ווען א קינד רעדט שטותים, כדי אים נישט צו צוברעכן נאר אים שטופּן פאראויס - אונזער דור איז א שוואכער דור. אבער אין יענעם דור איז געווען א תביעה: פארוואס באגענוגסטו זיך מיט דעם? לויף ווייטער. און טאקע שפעטער האט ער מחבר געווען א חיבור וואס איז מיישב אלע "ויש ליישב" פונעם מהרש"א, וואו דער מהרש"א פרעגט קושיות און זאגט "ויש ליישב" און איז נישט מפרש דעם תירוץ, און ער איז געקומען און זיי מיישב געווען. און ער האט נאך פארפאסט וואונדערלעכע און געוואלדיגע חיבורים.
אויף דעם זעלבן ספר פון שמות החכמים האט ער דערציילט, ווען מ'האט אים געפרעגט וואס ער טראכט ווען ער כאפט זיך אויף אינמיטן דער נאכט און דארף ווייטער שלאפן - ווייל לויט דער שיטה פונעם גר"א וואס זיי פירן זיך נאך טאר מען נישט מהרהר זיין אין דברי תורה פאר ברכות התורה, און נאכ'ן שלאף פעלט שוין אויס ברכות התורה (און מיר נעמען אן אז הרהור איז נישט כדיבור און ס'איז מותר צו טראכטן, און אזוי איז אויך די דעת פון הרב עובדיה יוסף) - האט ער געזאגט אז ער טראכט אין די נעמען פון די תנאים און אמוראים, און ער באווייזט נאך נישט צו פארענדיגן דעם אות אל"ף ביז ער שלאפט שוין איין: אביי, רב אדא, רבי אבהו, און אזוי ווייטער לויט'ן סדר פון אלף-בית, ווי ער האט מסדר געווען אין זיין ספר.
אין ספר תהילות מהרי"ץ ברענגט ער די ווערטער פון חז"ל אז דער מזמור איז געזאגט געווארן דורך אדם הראשון. עס שטייט "וַיֵּצֵא קַיִן מִלִּפְנֵי ה'" - ער איז ארויסגעגאנגען פריילעך. האט אים אדם הראשון באגעגנט און געפרעגט: וואס איז געווארן מיט דיין דין? האט ער געענטפערט: איך האב געטון תשובה און זיך אויסגעגלייכט מיט'ן אויבערשטן. האט אדם הראשון אנגעהויבן פאטשן מיט די הענט אויפ'ן פנים און געזאגט: אזוי גרויס איז דער כח פון תשובה, און איך האב דאס נישט געוואוסט? גלייך איז ער אויפגעשטאנען און געזאגט מזמור שיר ליום השבת. זעט מען דאך אז שבת איז פארבינדן מיט תשובה - און דאס איז פארהאנקערט, ווייל אינעם גאנצן מזמור איז נישטא קיין שום דערמאנונג פון תשובה.
דער גאון הרב פינקוס זצ"ל האט א גאנצן מאמר דערוועגן, און מען קען עס מסביר זיין מיט איין ווארט: שבת קומט פון לשון "לשוב", שיבה, תשובה. און הגם שבת איז נישטא קיין וידויים, קיין חרטה און קיין דערמאנען פון עבירות, איז דאס דער העכסטער אויסדרוק פון תשובה. ווייל אן עבירה איז א ריחוק פונעם מקום ברוך הוא, און תשובה איז צוריקקומען און זיך פאראייניקן מיט'ן טאטן. און אז מען קומט צוריק און מען באהעפט זיך מיטן טאטן, איז דאך נישט דאס פלאץ צו דערמאנען זינד; פונקט ווי א קינד וואס טרעפט זיך מיט זיין פאטער נאך א לאנגער צייט ביי א גרויסער סעודה וואס דער פאטער האט געמאכט, הייבט ער דאך נישט אן מיט וידויים און דערמאנען אלטע חטאים, ווייל עס איז א שעה פון שמחה. די תשובה פון שבת איז דער אויסדרוק פון קרבת אלוקים, אן אנצוקומען צו וידויים און חרטות, נאר פשוט צו זיין געשיצט אין שאטן פונעם קדוש ברוך הוא.
און אזוי ערקלערט דער תהילות מהרי"ץ: עס זענען דא צוויי וועגן אין דער עבודה פון תשובה. איין גרויסער יסוד אין תשובה איז אז דער מענטש זאל האבן א צובראכן הארץ, ער זאל זיפצן מיט א שברון מותניים אויפ'ן עבר, און האבן מורא אויף להבא אז ער זאל נישט חוטא זיין און ס'זאל אים נישט אונטערקומען קיין מכשול. אזא תשובה האט אדם הראשון געטון: הונדערט און דרייסיג יאר האט ער זיך אפגעטיילט פון זיין ווייב, אנגעטון אויף זיך גארטלען פון פייגנבלעטער - א מין שק ווי ביי אונז - און געזעסן אינעם טייך גיחון; דאס אלעס זענען יסורים און סיגופים וואס ער האט מקבל געווען אויף זיך פאר זיין חטא.
אבער עס איז פאראן נאך א וועג, און דאס איז דער דרך החסידים: צו זיין תמיד בשמחה, אזוי ווי דוד המלך האט געזאגט "נֶגֶד אֱלֹהִים אֲזַמְּרֶךָּ". דורך שמחה און זמירות קען מען מבטל זיין די בחינה פון "אלוקים", די בחינת הדין אויף דער וועלט, און ממשיך זיין רחמים וחסדים, און תשובה טון מאהבה. און דאס איז דער חילוק צווישן יום הכיפורים און חג הסוכות: יום הכיפורים איז א בחינה פון תשובה מיראה, "אַרְיֵה שָׁאָג מִי לֹא יִירָא", בעת סוכות איז "וְשָׂמַחְתָּ בְּחַגֶּךָ", א תשובה מתוך שמחה. און דאס איז "כִּי בְשִׂמְחָה תֵצֵאוּ וּבְשָׁלוֹם תּוּבָלוּן" - ווי די בעלי חסידות זאגן, דורך שמחה גייט מען ארויס פון אלע פראבלעמען, פון אלע צרות און פון אלע עבירות.
און לויט דעם איז דאס וואונדערבאר: אדם הראשון זעט ווי קין גייט ארויס מיט א ברייטן שמייכל, בשמחה, און ער וואונדערט זיך - דו האסט אפגעטון אזא שווערע עבירה און דו ביסט פריילעך? עס איז דא א מעשה מיט א מענטש וואס איז געקומען צום רב און דערציילט מיט א גרויסן שמייכל אז ער האט געגעסן חזיר, און געבעטן א דרך התשובה. האט דער רב אים געזאגט: נעם א האלבן קילא ציטראנען, קוועטש זיי אויס און טרינק עס אויס. האט ער געזאגט: ווי שיין, וואס פאר א גוטער רב, און דאס וועט מיר מוחל זיין? האט דער רב געזאגט: ניין, אבער עס וועט כאטש אפמעקן דעם שמייכל פון דיין פנים. האסט געטון אן עבירה - טוט כאטש וויי, שפיר כאטש א צער! און דא זאגט אים קין: איך האב געטון תשובה און זיך אויסגעגלייכט. דאס הייסט, ס'איז פאראן אן אנדערער וועג פון תשובה, א תשובה מתוך שמחה, ווען א מענטש בענקט און שטרעבט נאך קרבת אלוקים און דערשלאגט זיך נישט. און דעמאלט האט אדם הראשון אנגעהויבן קלאפן מיט די הענט אויפ'ן פנים: אזוי גרויס איז דער כח פון תשובה, און איך האב נישט געוואוסט אז איר כח איז אויך דורך דרכי נועם און שמחה, נאר איך האב געמיינט אז זי קומט בלויז דורך סיגופים און יסורים. גלייך איז ער אויפגעשטאנען און געזאגט מזמור שיר ליום השבת - ער איז אריבער צום צווייטן צד, צו א תשובה אויפ'ן וועג פון שבת: צוריקצוקומען צום אויבערשטן מתוך עונג, מתוך זמירות שבת, מתוך סעודות און שלאף, מתוך אהבה און שירה.
און פון דעם לערנט מען א גרויסן מוסר השכל. דער דאזיקער וועג ברענגט דעם מענטש צו א מצב וואו די תשובה דערשטיקט אים נישט און פירט אים נישט ביים סוף צו פריקת עול. מען האט שוין גערעדט עטליכע מאל אז איינע פון די תחבולות פונעם יצר איז, אז ווען א בחור הייבט אן תשובה טון, שעפשעט מען אים גלייך אין אויער: ווייסט וויפיל עבירות דו האסט געטון? קום הייב אן מיט סיגופים און תעניות און זיך מונע זיין פון אלע סארט זאכן, ווייסט וויפיל תיקונים דו דארפסט? קוק אין די ספרים - הונדערטער יארן! ווער שטופט אים דערצו? דער יצר הרע, ווייל ער ווייסט אז וואס מער ער דערשטיקט אים ביים אנהייב וועג, אלץ שטארקער וועט די פעדער צוריקשפרינגען. דערפאר, ווער עס קומט צוריק בתשובה מיט דער הדרכה פון א רב און פונעם כח התורה, באקומט פיל ברעמסן: הייב נישט אן מיט תעניות און סיגופים, דאס איז בכלל נישט דיין מדריגה יעצט. היינט דארפסטו, פונקט ווי א באליסטישע ראקעט, זען ווי דו גייסט ארויס פון דער אטמאספערע, און אלע כוחות פאדערן זיך פאר'ן אויפשטייג. ערשט נאכדעם וואס מען קומט אן אין דער הייך און מען שטייט פעסט פאר פינף יאר אין תשובה, דעמאלט הייבט מען אן קוקן וואס מען האט געטון און וואס מען דארף פאררעכטן און אויף וואספארא אופן - און אויך דאס, יעדער לויט זיין מצב, און זיכער וועט מען נישט ארויפלייגן אויף א מענטש תיקונים און סיגופים וואס זענען העכער זיינע כוחות. די זאכן מוזן געטון ווערן מיט הדרכה, און נישט מיט א צובראכנקייט וואס קען עווענטועל פירן צו א גאר שווערע פריקת עול. מען קען תשובה טון אויפ'ן וועג פון אהבה און שירה צום רבונו של עולם.
טוֹב לְהֹדוֹת לַיהֹוָה וּלְזַמֵּר לְשִׁמְךָ עֶלְיוֹן׃ - עס איז גוט צו דאנקען דעם אויבערשטן, און צו זינגען לויבגעזאנגען צו דיין נאמען, העכסטער באשעפער.
זאגט דער רד"ק: דער שבת טאג איז גוט פאר'ן אויבערשטן מער פון אלע אנדערע טעג פון דער וואך, ווייל דער מענטש איז דעמאלט פריי פון עניני עולם הזה, זיין נשמה איז ריין פון טרדות הגוף, און זי פארנעמט זיך מיט חכמה און עבודת השם. אין אונזער דור איז דאס נאך פיל מער פארשטענדליך. אויף דער גאס איז נישטא קיין רגע וואס א מענטש איז נישט אויסגעשטעלט צו דער מידיא: דא א ראדיא, דא א בליקנדיגער עקראן, און היינט האט יעדער א בליקנדיגן עקראן אין טאש. יעדע רגע א מעלדונג, א קלאנג, א פיגוע, א פאלשע שמועה - אן אומאויפהערליכער רעדל וואס כאפט אים און פארנעמט אים. קומט דער שבת קודש און עס ווערט א רואיגקייט: לייג אלעס אין א זייט, ס'איז דא א פרוי, ס'איז דא קינדער, ס'איז דא א שטוב, ס'איז דא תורה. מען עפנט א ספר מיט געלאסענקייט, אן א סמארטפאן לעבן זיך, אן קיין היסח הדעת, מען איז איצט פשוט מיטן רבונו של עולם. און אויף דעם הייסט עס "טוב לזמר לשמך עליון" - די העכערע נשמה געפינט דעם פלאץ צו לויבן דעם אויבערשטן וואס איז בחינת עליון.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק רעדט פון צוויי הנהגות: אן השגחה'דיגע הנהגה (הנהגה השגחית), און אן אלגעמיינע הנהגה וואס דאס איז די הנהגת הטבע. קעגן דער השגחה'דיגער הנהגה שטייט "טוב להודות לה'", און קעגן דער אלגעמיינער הנהגה שטייט "ולזמר לשמך עליון". ווייל אומעטום ווערט הודאה געזאגט אויפ'ן שם הוי"ה, בעת זמר ווערט תמיד געזאגט אויף זיין "נאמען" - "אזמרה שמך", "לזמר לשמך עליון". און וואס באדייט "שמו"? פרסום. ווען מען זאגט "יצא לו שם", "הגדל שמך בעולם" - מיינט עס פרסום. "לזמר לשמו" באדייט צו מפרסם זיין דעם נאמען פונעם בורא יתברך אויף דער וועלט.
שם הוי"ה באשרייבט די הכרה פונעם אייבערשטן אין זיין עצמות, און דאס דערקענט זיך דורך די וואונדער וואס ער טוט פאר אונז. ווען א מענטש זעט ווי דער קדוש ברוך הוא האט אים געמאכט א נס אויף א פערזענליכן אופן, איז דאס א פרטיות'דיגע טובה, און דערפאר "טוב להודות לה'" - א באדאנקונג אויף דער השגחה'דיגער הנהגה, אויפן פרטיות'דיגן נס. ווידעראום דער זמר און די לויבונג קומען מצד דער אלגעמיינער הנהגה, וואו עס ווערט נתפרסם די הנהגה פון זיין נאמען דורך דער נאטור, וואס דורך איר ווערט דערקענט די הנהגה פונעם בורא אין זיין גאנצער וועלט - נישט די פינטלעכע זארג פאר מיר, נאר דער פרסום פון זיין נאמען, זיינע מעגליכקייטן און כוחות אין אנפירן אלעס.
לְהַגִּיד בַּבֹּקֶר חַסְדֶּךָ וֶאֱמוּנָתְךָ בַּלֵּילוֹת׃ - צו דערציילן אינדערפרי דיין חסד, און דיין אמונה אין די נעכט.
רש"י ערקלערט אז דעם אייבערשטנ'ס חסד "בבוקר" איז די צייט פון דער גאולה, וואס די גאולה איז ענליך צום פרימארגן, בעת דער גלות ווערט אנגערופן נאכט. "ואמונתך בלילות" - בעת מיר געפינען זיך אין דער צרה פון גלות, דארט פעלט אויס אמונה: מיר גלייבן אינעם אייבערשטן און האפן אויף דער גאולה, און מיר זענען בוטח אז ער וועט היטן זיין צוזאג און ברענגען אונז ישועה. און ווען די ישועה וועט אנקומען וועלן מיר זאגן "בבוקר חסדך", מיר וועלן דאנקען אויפן חסד וואס איז דער פרימארגן אליין. און ווי חז"ל האבן געזאגט אז איילת השחר איז א באגריף פאר דער גאולה, וואס זי שיינט אויף ווי איילת השחר; אזוי ווי די זון וואס שיינט ארויס קמעא קמעא, ביסלעכווייז, אזוי קומט די גאולה צוביסלעך און נישט אין איין מאמענט.
דער רד"ק לייגט אויס אז סיי בייטאג און סיי ביינאכט דארף מען דאנקען דעם אייבערשטן פארן חסד וואס ער האט געטאן מיט אונז מיט דעם וואס ער האט אונז געגעבן דעם שבת קודש צו מנוחה, און "ואמונתך בלילות" - אז מיר גלייבן אז דעם קדוש ברוך הוא'ס חסד וועט אנגיין צו יעדער צייט. און ווען מיר קומען זאגן זיין חסד, וועלן מיר אויך געדענקען דעם חסד וואס ער האט אונז געגעבן דעם שבת, א חסד עליון, וואס דאס איז די צייט ווען מיר קענען זיך פארנעמען מיט רוחניות, זיך אפשיידן פון גשמיות און זיך מדבק זיין אין אים יתברך.
און פארוואס טאקע "בבוקר", אינדערפרי? אלע טעג פון דער וואך שטייט דער מענטש אויף אינדערפרי און גייט ארויס צו זיין טאג־טעגלעכער ארבעט, בעת אום שבת קודש שטייט ער אויף אינדערפרי און גייט צו עונג און שמחה: ער דאווענט אין שול, קומט אהיים צו דער סעודה, א טאג פון מנוחה. און דעמאלט "להגיד בבוקר חסדך" - אין דעם פרימארגן וואס איז אנדערש פון יעדן פרימארגן, דערמאנט זיך דער מענטש אין די חסדים פונעם אייבערשטן, וויפיל חסד ער האט געטאן מיט אונז מיטן שענקען דעם שבת קודש.
און געדענקט אז דער קדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן דעם שבת אין א צייט ווען ביי קיין שום פאלק איז אזא באגריף נישט געווען פארשטענדליך. עס שטייט אין די מדרשים אז ביי די אומות העולם האט מען אנגעקוקט שבת ווי בטלנות: די דאזיגע אידן זענען בטלנים, איינמאל אין זיבן טעג דארפן זיי האבן א טאג פון רו. אין רוסלאנד איז געווען איין וואקאציע־טאג אין יאר, דער ערשטער מאי, דער חג הפועלים, ווייל מען האט דאך אפגעמעקט יעדן רעליגיעזן צייכן און ס'איז נישט פארבליבן קיין שום יום טוב; אויסער דעם - תכבד העבודה על האנשים, זאל מען שווער הארעווען. איז געקומען דאס אידנטום און מחדש געווען: איינמאל אין זיבן טעג מוז דער מענטש אנפילן זיינע רוחניות'דיגע באטעריעס. און קוקט היינט ווי ווייט מען האט אנגענומען דעם געדאנק - נישט נאר שבת נאר אויך פרייטאג, מען גייט אריבער צו א פינף־טאגיגער ארבעטס־וואך און מען וויל נאך ווייטער שניידן. מ'האט איינגעזען אז אויב מען דרוקט צו שטארק, באקומט מען נישט די העכסטע פראדוקציע; לאז אביסל נאך, און דו וועסט באקומען פיל מער. וויפיל חסד האט דער אייבערשטער געטאן מיט אונז מיטן געבן דעם שבת קודש אין א צייט ווען אלע פעלקער האבן נאך בכלל נישט געכאפט אז עס עקזיסטירט אזא מושג.
און חז"ל טייטשן דעם פסוק, ווי מיר האבן ערקלערט אינעם גאנצן מזמור, אויפן יום שכולו שבת ומנוחה, אויף חיי העולם הבא: "בבוקר" - די צייט פון דער גאולה, "בלילות" - די גלויות. ווען דער פרימארגן וועט אנקומען וועלן מיר זאגן: וויפיל חסד האט דער אייבערשטער געטאן מיט אונז וואס ער האט אונז ארויסגענומען פונעם גלות, כאטש מצד רוב עוונות וואלטן מיר געווען מחויב דערין, און דאך האט ער אונז אויסגעלייזט. און אינעם גלות אליין זאגן מיר: אין דער דאזיגער נאכט לעבט דיין אמונה אין אונזער הארץ, מיר גלייבן מיט א גאנצער אמונה אז דו וועסט אונז אויסלייזן מיט א גאולת עולמים.
דער מלבי"ם האט שוין ערקלערט אז די נאטירליכע הנהגה, די פעסטע הנהגה פונעם קדוש ברוך הוא אין דער נאטור, ווערט אנגערופן מיטן נאמען "אמונה". אמונה באדייט אמת און באפעסטיגונג: דער אייבערשטער איז נאמן צו פירן זיין וועלט דורך דער נאטור, די זון איז נאמן אויפצוגיין יעדן פרימארגן, און אזוי ווייטער. דאס האט דער אייבערשטער צוגעזאגט שוין ביי בריאת העולם, ער האט איינגעפירט פעסטע נאטור־געזעצן וואס טוישן זיך נישט. ווידעראום די וואונדערבארע הנהגה, די נסים, ווערן פאררעכנט אלס א בחינה פון "חסד", ווייל אויף דעם האט ער זיך נישט מחייב געווען: דער אייבערשטער טוט מיט אונז א חסד און שפאלט פאר אונז דעם ים, ער טוט מיט אונז א חסד און ברענגט אראפ פאר כלל ישראל מן פונעם הימל. דאס זענען חסדים און נישט קיין חוב.
און עס קומט דער משורר און פארגלייכט די צוויי הנהגות צום טאג און צו דער נאכט. די נאכט איז א צייט ווען די באשעפענישן רוען און עס איז נישטא קיין באוועגונג, און קעגנאיבער דעם איז די הנהגה וואו דער קדוש ברוך הוא לאזט די וועלט אויפן געווענליכן אופן - די וועלט פירט זיך אין איר געווענליכן און קבועים'דיגן סדר, אן קיין אויסערגעווענליכע הנהגה. די נאכט איז שטיל, און אזוי איז אויך די נאטירליכע הנהגה שטיל. דער פרימארגן ווידעראום איז א צייט ווען דאס לעבן און די באשעפענישן וועקן זיך אויף צו פרישע מעשים, און קעגנאיבער דעם איז די הנהגה פון חסד, וואו דער קדוש ברוך הוא ערווערקט זיך צו פעולות וואס טוישן די מציאות און מאכן נסים.
דערפאר ווערט געזאגט "להגיד בבוקר חסדך" - דער פרימארגן איז א בחינה פון חסדים, די הנהגה וואו דער אויבערשטער פירט די וועלט אויף אן אויסערגעוויינלעכן, איבערנאטירלעכן אופן און מאכט ניסים מיט זיין השגחה. און "ואמונתך בלילות" - די אמונה איז די שטענדיגע זאך, דער אמת, דאס פעסטע און אייביגע, און דער משל דערויף איז די נאכט, וואס איז א פעסטגעשטעלטע צייט וואס האט נישט קיין דראסטישע שינויים און מעשה בראשית האלטן אן זייערע געזעצן. עס מיינט נישט אז דער אויבערשטער מאכט ניסים דוקא אין די פרימארגן שעה'ן, נאר דער פרימארגן איז א סימן אויף ניסים: אינדערפרי שטייט מען אויף צו טעטיגקייט און מען באנייט פעולות, און אזוי אויך ווען מען וויל זאגן אז דער אויבערשטער פירט זיין וועלט מיט א נס, זאגט מען אז עס איז ווי א פרימארגן, א באנייאונג פון פעולות; און ווען מען וויל זאגן אז ער פירט די וועלט לויט די טבע, זאגט מען אז עס איז ווי די נאכט, סטאטיש, א פעסטע מציאות וואס ענדערט זיך נישט. דער פרימארגן און די נאכט דא זענען בחינות פון א משל.
אין אוצרות האגדה ברענגט ער בדרך רמז: דער פרימארגן איז מרמז אויף טעג פון שמחה און פרייד, טעג וואס מען זעט אין זיי ליכטיגקייט, און די נאכט פארקערט - צייטן פון צער, עצבות און פינצטערניש. קומט דער פסוק און לערנט: אויב א מענטש לעבט מיט א געפיל פון ששון ושמחה, דארף ער דאנקען דעם אויבערשטן און מפרסם זיין - "להגיד בבוקר חסדך". און אויב א מענטש לעבט אין צער און עצבות, דארף ער גלייבן אז אלעס איז לטובה - "ואמונתך בלילות". ווען עס גייט אריבער אויף א מענטש א תקופה פון נאכט, דארף מען זיך האלטן שטארק מיט אמונה און וויסן אז כאטש די צייט איז פינצטער און שווער, איז דער קדוש ברוך הוא נאך אלץ משגיח אויף מיר און אלעס וואס פאסירט איז לטובה. און ווען עס איז פאראן א פרימארגן און חסדים, דארט דארף מען מפרסם זיין די חסדי השם און אים דאנקען אויף אלעס וואס ער האט אונז באגליקט לטובה.
און באקאנט איז דער ענין אז ווען מען טוט מיט א מענטש א חסד זאגט ער צו צו מפרסם זיין, און אין בני ברק זעט מען אסאך צעטלעך: "איך האב געזאגט תהילים פערציג טעג און בין געהאלפן געווארן, און איך האב צוגעזאגט צו מפרסם זיין". און אמאל האט איינער געשריבן א צעטל: "איך האב זיך געוואנדן צו א פארטיי עסקן פערציג טעג און מען האט מיר נישט געהאלפן, און איך האב צוגעזאגט צו מפרסם זיין - און איך בין געהאלפן געווארן".
מזמור שיר ליום השבת איז א שירה אויף השגחה. די שבת מעיד אז די וועלט איז נישט איבערגעגעבן פארן טבע, נאר ווערט געפירט דורך דעם קדוש ברוך הוא, און ווער עס קלערט זיך אריין זעט די עונשים פון די רשעים און דעם גמול פון די צדיקים - כאטש די השגחה איז פארבארגן כדי עס זאל בלייבן בחירה, און כאטש דער לוח הזמנים איז נישט אונזערס. אדם הראשון, וואס איז געראטעוועט געווארן בזכות שבת און האט זיך געלערנט פון קין אז עס איז פאראן תשובה אויך אויף אן אופן פון שמחה און ליבע, האט אנגעהויבן מיט דער דאזיגער שירה; און פון אים לערנען מיר אז מען קען תשובה טון צום אויבערשטן מתוך עונג און שירה. "טוב להודות" - אויפן פרטיות'דיגן נס און אויף דער השגחה, "ולזמר לשמך עליון" - אויף דער אלגעמיינער הנהגה וואס דורך איר ווערט זיין נאמען נתפרסם אין דער וועלט. "להגיד בבוקר חסדך" - אין דער צייט פון דער גאולה, אין דער צייט פון חסד און אין דער צייט פון שמחה, וועלן מיר מפרסם זיין זיין גוטסקייט; "ואמונתך בלילות" - אין גלות, אין טבע און אין די טעג פון פינצטערניש, וועלן מיר זיך האלטן פעסט מיט אמונה אז אלעס איז פון אים און אלעס איז לטובה.