קאפיטל פ"ח איז איינע פון די שווערסטע און טונקעלסטע קאפיטלעך אין תהילים. דער משורר שילדערט זיך ווי איינער וואס איז שוין באגראבן אין גרוב, ליגט אין פינצטערניש, אפגעריסן פון אלע זיינע נאנטע. אין דעם חלק גייען מיר ווייטער פון פסוק ו' ביז צום סוף פונעם קאפיטל, און מיר וועלן זען ווי אזוי אלע די דאזיגע באשרייבונגען זענען א משל און א מליצה אויפן מצב פונעם כלל ישראל אין גלות: א קערפער וואס איז קראנק מיט א ביטערער מחלה, וואס איז כמעט געשטארבן און באגראבן געווארן, און בלויז אין איין זאך דערקענט זיך נאך אז ער לעבט - אין דעם וואס ער שפירט גוט די צרות און די קלעפ וואס קומען אויף אים.
בַּמֵּתִים חׇפְשִׁי כְּמוֹ חֲלָלִים שֹׁכְבֵי קֶבֶר אֲשֶׁר לֹא זְכַרְתָּם עוֹד וְהֵמָּה מִיָּדְךָ נִגְזָרוּ׃ - צווישן די מתים בין איך פריי, אזוי ווי געהרג'עטע וואס ליגן אין קבר, וואס דו געדענקסט זיי מער נישט, און זיי זענען פון דיין האנט אפגעשניטן געווארן.
רש"י טייטשט: איך בין צווישן די מתים פריי פון דער וועלט. ס'איז פאראן א גירסא "וכל שהם המתים חופשים מן העולם", וואס איז א גאנץ וואונדערליכע גירסא, און ס'איז פאראן אן אנדערע גירסא "וכל המתים חופשים מן המצוות", וואס איז מער פארשטענדליך. די כוונה פון די ווערטער איז: א מת איז שוין באפרייט פון דער וועלט, ער דארף מער נישט ליידן פון אלעס וואס קומט דא פאר. "מידך נגזרו" - מיט דעם באפעל פון השי"ת זענען זיי אפגעשניטן און אוועקגעריסן געווארן פון דער מציאות פון לעבן; דער הקדוש ברוך הוא האט אויף זיי גוזר געווען אז זיי זאלן אפגעשניטן ווערן פון ארץ החיים.
דער אבן עזרא גייט אינעם זעלבן מהלך: פון וואס איז ער פריי? סיי פון די מצוות און סיי פון יעדער עבודת הגוף און ערד-ארבעט. בקיצור, איבער א מת קען מען מער נישט געוועלטיגן - נישט מיט קיום המצוות און נישט מיט אים אונטערדריקן. נאך איז מדייק דער אבן עזרא אינעם לשון "אֲשֶׁר לֹא זְכַרְתָּם עוֹד", און זאגט א געוואלדיגע זאך: דאס איז א סימן אז ס'וועט קומען א צייט ווען מען וועט יא געדענקען די מתים. דאס הייסט, פון דא איז א רמז אויף תחיית המתים.
דער רד"ק ערקלערט לכאורה פאַרקערט. ערשטנס דער פירוש: ס'איז מיר בעסער צו זיין צווישן די מתים און דעמאלט וועל איך זיין פריי, פארקערט ווי יעצט וואס איך בין א קנעכט צו מענטשן וואס קנעכטן מיר אונטער; און ווען איך וועל שטארבן וועל איך זיין פריי, אזוי ווי דער לשון פון איוב "ועבד חפשי מאדוניו" (א קנעכט איז פריי פון זיין האר). "כְּמוֹ חֲלָלִים שֹׁכְבֵי קֶבֶר" - יעצט בין איך אין גלות ווי געהרג'עטע וואס ליגן אין קבר, "אשר לא זכרתם עוד" - וואס דו געדענקסט זיי נישט אויפצושטעלן פון זייער שטויב; אזוי אויך איך, רבונו של עולם, כביכול דו האסט מיך פארגעסן און דו נעמסט מיך נישט ארויס פון גלות. "וְהֵמָּה מִיָּדְךָ נִגְזָרוּ" - דו האסט אויף זיי נגזר געווען מיתה, און אזוי האסטו אויף מיר נגזר געווען דעם גלות אן דעם וואס איך זאל האבן אן אויפשטאנד.
פון דא פרעגט דער רד"ק: דער לשון "אשר לא זכרתם עוד", "והמה מידך נגזרו", באדייט דאך אז דו וועסט זיי מער קיינמאל נישט געדענקען - און מיר גלייבן דאך באמונה שלימה אין תחיית המתים! און ער ענטפערט: "ולא יבטל זה תחיית המתים העתידה להיות", ווייל ער רעדט לויטן טבע פונעם עולם, אז א מת לעבט נישט אויף לויטן סדר הטבע. מצד דעם נאטירלעכן בליק - ווער ס'שטארבט שטייט נישט אויף; אבער מצד דער אמונה - אוודאי וועט זיין תחיית המתים, אזוי ווי די נבואה פון יחזקאל אויף די ביינער וואס וועלן לעבעדיג ווערן. דוד המלך קומט חלילה נישט לייקענען, נאר צו ברענגען א משל: פונקט ווי א מת שטייט נישט אויף בדרך הטבע, אזוי ליג איך ווי א מת וואס שטייט נישט אויף.
און אזוי אויך שפעטער "הֲלַמֵּתִים תַּעֲשֶׂה פֶּלֶא אִם רְפָאִים יָקוּמוּ" - אויך דאס איז געזאגט געווארן אויפן וועג פונעם טבע. און אזוי אויך ביי איוב: "ואיש שכב ולא יקום, עד בלתי שמים לא יקיצו ולא יעורו משנתם" - צי האט דען איוב חלילה געקאפערט אין תחיית המתים? נאר ער האט גערעדט לויטן טבע, און תחיית המתים איז דאך נישט בדרך הטבע נאר בדרך נס ופלא. און דער רד"ק לייגט נאך צו: נישט יעדער וועט אויפשטיין. ס'וועלן זיין אזעלכע וואס וועלן אויפשטיין און ס'וועלן זיין וואס וועלן נישט אויפשטיין, און ס'וועלן זיין וואס וועלן אויפשטיין צו חרפות און שאנדע אויף אייביג. און לויט דער דעה פון פילע פון אונזערע חכמים וועט תחיית המתים זיין נאר פאר צדיקים, אזוי ווי חז"ל זאגן "גדולה גבורת גשמים מתחיית המתים" - ווייל תחיית המתים איז נאר פאר צדיקים און נישט פאר רשעים, בעת גבורות גשמים איז סיי פאר צדיקים און סיי פאר רשעים.
און דער רד"ק אליין ברענגט דעם אבן עזרא: "אשר לא זכרתם עוד - לאות כי יבוא עת שיזכרו בו המתים". און ווי אזוי לערנט ער דאס ארויס? ווייל דאס ווארט "עוד" באדייט "נאך / ביז יעצט", אזוי ווי "עוד היום גדול" - ס'איז נאך גרויס דער טאג, "עוד אושיבך באהלים" - איך וועל דיך נאך באזעצן אין געצעלטן. און אויב אזוי מיינט "לא זכרתם עוד": דו האסט זיי נאכנישט געדאנקט ביז יעצט - איז משמע אז ס'איז פאראן א צייט ווען דו וועסט זיי יא געדענקען. ווי הערליך איז דאס.
דער מלבי"ם ערקלערט: הלואי וואלט איך געווען צווישן די מתים, ווייל די מתים זענען באפרייט פון די יסורים. איך גיי דורך אזעלכע שווערע יסורים אז איך האב שוין ענדערש ליבערשט צו זיין פון די מתים וואס דארפן מער נישט ליידן. און דאס איז ענליך צו דעם וואס איוב האט געזאגט, מי יתנני, הלואי וואלט מיך די מוטער געטויט נאך פונעם רחם - אז איך זאל געבוירן ווערן ווי א נפל און נישט דארפן מיטמאכן די אלע יסורים. און אפילו אויב עס איז נגזר געווארן אויף מיר צו זיין א חלל - דער וואס באגראבט א מענטש ביי זיין לעבן, שטארבט ער דאך בהכרח דערמיט וואס מען דעקט אים צו מיט ערד - הלואי וואלט איך געווען "כמו חללים שוכבי קבר", "אשר לא זכרתם עוד", דאס הייסט אז זיי לעבן שוין מער נישט.
נאר מיין מצב איז נאך ערגער פון זיי: זיי זענען "מידך נגזרו" - זיי האבן זיך שוין אפגעשיידט פונעם קלאפ פון דיין האנט און האבן מער נישט קיין יסורים אויף דער וועלט; בעת וואס איך, וואס איך בין ווי א לעבעדיקער מת, גיי ווייטער אן צו באקומען פליקעס און פליען קלעפ. און מיין צושטאנד איז ערגער ווי זייערס, ווייל "שתני בבור תחתיות, במחשכים, במצולות".
שַׁתַּנִי בְּבוֹר תַּחְתִּיּוֹת בְּמַחֲשַׁכִּים בִּמְצֹלוֹת׃ - דו האסט מיך געלייגט אינעם אונטערשטן גרוב, אין פינצטערנישן, אין טיפענישן.
"בור תחתיות" - דאס איז דער גלות, זאגט רש"י. דו האסט מיך געלייגט ווי א מענטש וואס ליגט אין דער פינצטער אין די טיפענישן, א באשרייבונג פון די פלאגן און קרענק. און דער רד"ק לייגט צו: דער גלות איז שווערער פונעם קבר. דער קבר ווערט אנגערופן "שאול תחתיה" - לשון יחיד, און דא שטייט "בור תחתיות" - לשון רבים, ווייל פילע מיתות זענען פאראן אין גלות. און ווי חז"ל זאגן אין דער גמרא וועגן געפענגעניש: "כוליה איתנהו ביה" - אלעס איז דערין פאראן: די גזירה פון טויט, די גזירה פון שווערד און די גזירה פון הונגער, און געפענגעניש איז שווערער פון אלעמען. א מענטש וואס שטארבט - שטארבט איין מאל; אבער א לעבעדיגער מענטש וואס מען פייניגט אים כסדר נאכאמאל און נאכאמאל, איז אזוי ווי ער שטארבט פיל מאל. דערפאר איז דאס נישט קיין בור תחתיה נאר א בור תחתיות.
"במחשכים במצולות" - ער פארגלייכט דעם גלות צו פינצטערע ערטער און צו די טיפענישן פונעם ים: א מצב פון חושך, אן קיין שום האפענונג צו ווערן געראטעוועט, איבערגעגעבן אונטער דער האנט פון די שונאים און עס איז נישטא קיין שום וועג ארויס. און ווידער אמאל, דער מצב פונעם מת איז פיל בעסער, ווייל א טויטן קען מען מער נישט שלאגן און מען קען אים שוין נישט שעדיגן; בעת וואס איך בין א לעבעדיקער מת, און דאס לעבן אליין איז מיר צום שלעכטן - אז מען קען מיך הרגענען כסדר נאכאמאל און נאכאמאל, מיך פייניגן און מוטשען יעדעס מאל פון דאס ניי.
דער רד"ק שטעלט זיך דא אפ אויף א דקדוק'ישן ענין: ביים ווארט "במצולות" - איז דער צדי מיט א חולם, און דריי אזעלכע זענען פאראן לויט דער מסורה. און דאס איז וואס מיר דערמאנען יעדן טאג: "מְצוֹלוֹת בְּמַיִם רַבִּים" - און עס זענען דא וואס מאכן א טעות און זאגן עס אנדערש; דער ריכטיגער ארויסרעד איז במצולות. און וואס איז די "מסורה"? עס איז פאראן מסורה גדולה און מסורה קטנה, און די בעלי המסורה האבן אנגעצייכנט ביי יעדן ווארט און אויסדרוק וויפיל מאל עס קומט פאר אין תנ"ך. אן איינציג ווארט ווערט אנגעצייכנט מיט א ל' (ליתא), דאס הייסט אז עס קומט מער נישט פאר אין קיין שום אנדער פלאץ; און ווען עס קומט פאר אין נאך ערטער שרייבט מען "ג' במסורה", "ד' במסורה" און אזוי ווייטער. און פילע מאל לערנט מען אפ פון איין פלאץ צום צווייטן, ווי דער שטייגער פונעם בעל הטורים, אז ווען אן אויסדרוק קומט פאר אין עטליכע ערטער געפינט ער דעם צוזאמענהאנג צווישן זיי.
עָלַי סָמְכָה חֲמָתֶךָ וְכׇל־מִשְׁבָּרֶיךָ עִנִּיתָ סֶּלָה׃ - אויף מיר שטיצט זיך דיין צארן, און מיט אלע דיינע כוואליעס האסטו געפייניגט, סלה.
"עלי סמכה חמתך" - דיין כעס און דיין צארן שטיצן זיך אויף מיר, זיי לענען זיך און הענגען אויף מיר. "וכל משבריך עינית סלה" - די משברים וואס דו ברענגסט אויף מיר פייניגן מיך אויף אייביג. און וואס זענען "משבריך"? מיר קענען דאס פונעם פסוק "כל משבריך וגליך עלי עברו" - משברים זענען די כוואליעס פונעם ים, און זיי ווערן אזוי אנגערופן ווייל זיי ברעכן זיך אויפן דאמבע און אויפן ברעג. ווען מען וויל ארויסברענגען צרות וואס פאלן אן אן אויפהער, זאגט מען: זיי קומען ווי כוואליעס וואס קלאפן זיך אן און צעברעכן זיך אויף מיר. און היות ווי אינעם פריערדיקן פסוק האט ער זיך פארגליכן צו די טיפענישן פונעם ים, גייט ער דא ווייטער מיטן זעלבן משל - אז דאס וואס קומט איבער אים זענען די צעבראכענע ים-כוואליעס.
דער מלבי"ם ערקלערט די הקבלה: מען וואלט געקענט מיינען אז א מענטש וואס געפינט זיך שוין אינעם סאמע נידעריגסטן ארט, אין בור תחתיות און אין דער פינצטערניש, וועט דער אויבערשטער שוין אראפנעמען פון אים זיין האנט. זאגט דער משורר: ניין. אפילו אינעם נידעריגסטן פלאץ גיי איך ווייטער אן צו כאפן קלעפ. און דער פסוק איז געבויט ווי צוויי פאראלעלע טירן: "שתני בבור תחתיות" - און דערקעגן "עלי סמכה חמתך", אז אפילו דארט אינעם גרוב האט זיך געשטיצט דיין חמה; "במחשכים במצולות" - און דערקעגן "וכל משבריך עינית סלה", אז דארט אין די טיפענישן שווענקען מיך די כוואליעס און דיינע משברים פייניגן מיך. כביכול: אפילו נאכדעם וואס איך בין שוין באגראבן געווארן צוזאמען מיט די יורדי בור, שפיר איך נאך אלץ די צרות און די יסורים וואס קומען אויף מיר, סלה.
הִרְחַקְתָּ מְיֻדָּעַי מִמֶּנִּי שַׁתַּנִי תוֹעֵבוֹת לָמוֹ כָּלֻא וְלֹא אֵצֵא׃ - דו האסט דערווייטערט מיינע באקאנטע פון מיר, דו האסט מיר געמאכט פאר אן עקל צו זיי, איך בין איינגעשפארט און קען נישט ארויסגיין.
ווער זענען די באקאנטע וואס האבן זיך דערווייטערט? דער רד"ק ברענגט אז עס זענען דא וואס טייטשן דאס אויף די אומות העולם: די וואס ווען איך בין געווען אין מיין לאנד זענען זיי געווען מיינע גוטע באקאנטע, און יעצט ווען איך בין אין גלות פאראכטן זיי מיר און דערווייטערן זיך פון מיר, און איך בין פארעקלט אין זייערע אויגן. און מ'קען אויך טייטשן, אז יעדער איינער פון די בני הגלות זאגט דאס אויף זיין חבר - נישט די אומה קעגן די פעלקער, נאר צוליב דער גרויסער צרת הגלות אינטערעסירט זיך איינער נישט אינעם צווייטן. נישט די שונאים האלטן זיך דערווייטערט פון מיר, נאר מיינע באקאנטע, קרובים און חברים, ווייל יעדער איז פארזונקען אין זיין אייגענער צרה און האט נישט קיין צייט צו קוקן אויפן צווייטן, און יעדער איינער קלאגט אז זיינע ברידער און חברים זענען ווייט פון אים כאילו ער איז אן עקל אין זייערע אויגן. "כלוא ולא אצא" - איך בין פארשפארט און איינגעשלאסן אין דעם גלות און קען נישט ארויס, ווי כאילו דער גלות גייט זיך קיינמאל נישט ענדיגן.
דער מלבי"ם ערקלערט: ביז אהער האט ער זיך באשריבן אינעם משל ווי איינער וואס איז באגראבן אין קבר, און דאס איינציגע וואס ווייזט אז ער לעבט נאך איז דאס וואס ער שפירט די פעטש וואס ער הערט נישט אויף צו באקומען - "עלי סמכה חמתך", אז דער כעס פונעם אויבערשטן יאגט אים נאך אפילו אינעווייניג אין גרוב. יעצט באשרייבט ער דעם נמשל: "הרחקת מיודעי ממני" - זיי קומען נישט צו מיר ווייל איך בין זיי אפגעעקלט, און איך קען אויך נישט גיין צו זיי ווייל "כלוא ולא אצא". דאס איז דער נמשל פון "שתני בבור תחתיות": איך געפין זיך ווי אין א טיפן גרוב, אפגעזונדערט פון מיינע נאנטע, נישט איך קען ארויסגיין צו זיי און נישט זיי קומען צו מיר.
עֵינִי דָאֲבָה מִנִּי־עֹנִי קְרָאתִיךָ יְהֹוָה בְּכׇל־יוֹם שִׁטַּחְתִּי אֵלֶיךָ כַפָּי׃ - מיין אויג איז פארגאנגען פון פיין, איך האב דיך גערופן ה' יעדן טאג, איך האב אויסגעשפרייט צו דיר מיינע הענט.
"דאבה" - מלשון דאבון נפש, שוואכקייט און צער. מיינע אויגן זענען אויסגעגאנגען פון דער פיין וואס איך געפין זיך אין איר; מיינע אויגן זענען געהאנגען צו דיר ביז דאס אויג איז אויסגעמאטערט געווארן פון אזויפיל ווארטן. איך רוף צו דיר יעדן טאג און שפרייט אויס צו דיר מיינע הענט, און דו העלפסט מיר נישט. "שטחתי אליך כפי" - טייטשט דער מצודת דוד: איך האב אויסגעשפרייט מיינע הענט ווי דער שטייגער פון די מתפללים, ווייל א מענטש וואס שפרייט אויס זיינע הענט צום הימל ווערט אנגערופן "שוטח כפיו".
דער מלבי"ם ברענגט דא דעם פסוק אין ישעיהו (לח, יא): "אמרתי לא אראה יה יה בארץ החיים, לא אביט אדם עוד עם יושבי חדל" - און "יושבי חדל" איז ווי יושבי חלד, די וואס וואוינען אויף דער וועלט וואס זענען בחינת חדלים, וואס זייער סוף איז אונטערצוגיין פון דער וועלט. דאס הייסט: איך בין אין א מצב וואס קיינער קומט מיר נישט באזוכן און קיינער אינטערעסירט זיך נישט אין מיר, "הרחקת מיודעי ממני", און דאך זע איך די פיין - די פיין שטייט ווי ביי מיר און ווארט מיר צו פייניגן. עס ליגט דא א שארף ווארט: איך האב געטראכט אז אפשר האב איך א פראבלעם מיטן זען, ווייל מיינע נאנטע באקאנטע זע איך דאך נישט. זאגט מען מיר: ניין און ניין, דו זעסט גאר גוט - קוק ווי גוט דו זעסט די פיינונגען וואס קומען אויף דיר, זיי זעסטו בחוש. און צוליב יענע פיין און מוטשעניש - "קראתיך ה' בכל יום, שטחתי אליך כפי".
הֲלַמֵּתִים תַּעֲשֶׂה־פֶּלֶא אִם־רְפָאִים יָקוּמוּ יוֹדוּךָ סֶּלָה׃ - צי פאר די מתים וועסטו טאן א וואונדער, אויב די פארשטארבענע וועלן אויפשטיין דיר צו דאנקען אייביג?
רש"י טייטשט: "הלמתים" - פאר די רשעים, וואס אפילו אין זייער לעבן ווערן זיי אנגערופן מתים; צי פאר זיי וועסטו טאן וואונדער און ניסים? "אם רפאים" - דאס זענען די אומות העולם, וואס ווערן אנגערופן רפאים ווייל זיי האבן אפגעלאזט זייערע הענט פון דיין עבודה, וואס האבן נישט מקבל געווען די מצוות פונעם אויבערשטן און ווילן אפילו נישט מקיים זיין זייערע זיבן מצוות - לשון פון רפיון ידים. צי וועלן זיי דען אויפשטיין און דיר דאנקען? און למעשה זאגט ער: רבונו של עולם, נאר מיר, כלל ישראל, וועלן דיר דאנקען, לויבן און רימען; אויב אזוי איז דאך פאסיג אז דו זאלסט אראפנעמען פון מיר די צרות, ווייל די רשעים וועלן דיר דאך נישט דאנקען, און די אומות העולם אפילו דו וועסט טאן מיט זיי וואונדער וועלן זיי דיר נישט לויבן. איז דאך פאסיג אז פאר אונז, וואס דינען דיך, זאלסטו טאן א נס און וואונדער, כדי מיר זאלן דיך דורך דעם דערקענען און דיר דאנקען.
דער רד"ק פארטייטשט דעם פסוק אויפן גלות: אויב מיר וועלן אויסגיין אין גלות, פאר וועמען וועסטו שפעטער טאן א וואונדער? וועמען וועסטו אויסלייזן ווען מיר אלע וועלן שוין נישט זיין בין החיים? און עס איז דאך א פאקט אז מיר גייען אויס און שטארבן. דעריבער: רבונו של עולם, לייז אונז אויס בעת מיר לעבן נאך. "אם רפאים" - וואס דאס זענען די מתים - "יקומו" פון זייער קבר "יודוך", וועלן זיי דיר דען דאנקען? דאס איז דאך נישט מעגליך. און אויב דו וועסט נישט טאן מיט אונז א וואונדער יעצט, בעת מיר לעבן נאך און קענען דיר דאנקען אויף דיינע ניסים, ווען וועסטו עס טאן? ווייל נאכדעם וואס מיר שטארבן איז דאך שוין נישט דא מיט וועמען עס צו טאן, און נישטא ווער עס זאל דיר דאנקען. און אזוי ווי דוד המלך זאגט: "לא המתים יהללו יה ולא כל יורדי דומה".
און וואס איז דער חילוק צווישן "מתים" און "רפאים"? דער מלבי"ם ערקלערט דאס אין זיין פירוש אויף ישעיהו כ"ו (און אינעם דרוק איז אריינגעפאלן א טעות און עס שטייט כ"ח): אין דער שעה וואס א מענטש שטארבט הייסט ער "מת", און נאכדעם וואס ער ליגט שוין אין קבר ווערט ער אנגערופן "רפאים". און דער מצודת דוד לייגט צו: רפאים איז מלשון רפיון, וואס זיי זענען אפגעשוואכט געווארן דורך דעם מלאך המות. תיכף בשעת זיין מיתה איז דער גוף נאך שטארק און גאנץ, אבער נאכדעם וואס ער ליגט אין קבר ווערט ער פארפוילט און שוואך - און דעמאלט הייסט ער רפאים.
הַיְסֻפַּר בַּקֶּבֶר חַסְדֶּךָ אֱמוּנָתְךָ בָּאֲבַדּוֹן׃ - צי וועט מען אינעם קבר דערציילן דיין חסד, דיין אמונה אין אבדון?
אויב מיר וועלן שטארבן דורך די שונאים, צי וועלן מיר קענען דערציילן דיין לויב אינעם קבר? "לא המתים יהללו יה". דער רד"ק באמערקט אז דא איז פאראן א כפילות פונעם פריערדיגן פסוק, און עס קומט מחזק צו זיין די ווערטער. "אבדון" - דאס איז דער קבר, וואו דער גוף ווערט פארלעשט און פארלוירן.
דער מלבי"ם גייט טיפער אריין: אפילו אויב מען שטעלט זיך פאר אז דו וועסט מאכן א וואונדער פאר די מתים - וואס איז דען דער תכלית פונעם מאכן דעם וואונדער? א נס ווערט געמאכט כדי די זאך זאל ווערן באקאנט, כדי דער מענטש זאל עס אנערקענען, און כדי ער זאל עס קענען דערציילן פאר אנדערע. חז"ל באטראכטן עס פאר א פחיתות אז "אין בעל הנס מכיר בניסו". און דאס איז דער ענין פון א קרבן תודה: דער וואס ברענגט א תודה דאנקט דעם אויבערשטן, און ער פארשפרייט אויך זיין מעשה - "איך בין געהאלפן געווארן און איך בין מחויב עס צו מפרסם זיין". און פארוואס מפרסם זיין? ווייל מיט דעם לויבט און רימט מען דעם בורא. און דער וואס ברענגט א תודה ברענגט דאך מיט זיך פערציג לחמי תודה, און ער און זיינע מענטשן מוזן זיי עסן אין איין איינציגן טאג. וויפיל ברויט קען דען א מענטש אויפעסן? על כרחך מוז ער מאכן א סעודה, ער זאל האבן פאר וועמען צו פארטיילן, ווייל אויב נישט וועלן די לחמים צוקומען צו נותר. זעט מען דערפון אז די כוונה ביים ברענגען א קרבן תודה איז אז מען זאל מפרסם זיין און לויבן דעם אויבערשטן בקהל עם.
און אזוי אויך איז דער ענין פון ליל הפסח, וואס מיר זיצן און לויבן דעם אויבערשטן אויף די ניסים וואס ער האט געטאן פאר אונז. און אזוי אויך דער וואס עס איז אים געשען א נס בענטשט "שעשה לי נס במקום הזה" - עס איז דא אן ענין צו מפרסם זיין דעם נס. און אזוי אויך דער וואס דאנקט מיט ברכת הגומל דארף צען מענטשן, כדי צו מפרסם זיין דעם נס און דאנקען דעם אויבערשטן אויף זיין ישועה. קומט אויס אז דער גאנצער ענין פון ניסים איז סיי מיר זאלן זיי אנערקענען און סיי מיר זאלן זיי מפרסם זיין ווייטער. און אויף דעם זאגט דער משורר: "היסופר בקבר חסדך" - אפילו אויב דו וועסט זאגן אז דער מת האט משיג געווען די ניסים וואס מען האט געטאן מיט אים, זיי צו דערציילן קען ער דאך נישט.
הֲיִוָּדַע בַּחֹשֶׁךְ פִּלְאֶךָ וְצִדְקָתְךָ בְּאֶרֶץ נְשִׁיָּה׃ - צי וועט אינעם חושך באקאנט ווערן דיין וואונדער, און דיין צדקה אין ארץ נשיה - דאס לאנד פון פארגעסנקייט?
און נישט נאר דאס אז ער קען נישט דערציילן, נאר עס וועט זיי אפילו גארנישט באקאנט ווערן. ווייל דורך דעם וויסן פונעם נס קומט מען צו הכרת הטוב און צו הודאה צום אויבערשטן, און דער תכלית פון וויסן די וואונדער איז אז דורך דעם באגרייפט מען די יכולת פונעם אויבערשטן און זיין צדקה - און דאס אלעס וועט נישט באקאנט ווערן ווען דער מענטש ליגט שוין אין קבר און אין דער פינצטערניש. "ארץ נשיה" - נשיה איז מלשון שכחה, און דער קבר איז דער פלאץ פון שכחה, וואס א גזירה איז אויפן מת אז ער זאל פארגעסן ווערן פונעם הארצן. צי וועט דען דיין צדקה דערמאנט ווערן אין א פלאץ וואו די שכחה הערשט, דאס הייסט דער פלאץ פונעם קבר?
וַאֲנִי אֵלֶיךָ יְהֹוָה שִׁוַּעְתִּי וּבַבֹּקֶר תְּפִלָּתִי תְקַדְּמֶךָּ׃ - און איך האב צו דיר, השם, געשריגן, און אינדערפרי וועט מיין תפילה דיר מקדים זיין.
בעת וואס איך לעב, שריי איך אלעמאל צו דיר, און יעדן בוקר באזונדער קומט מיין תפילה דיר פריער אנטקעגן - מיין תפילה גייט פריער פאר סיי וועלכן עסק וואס איך האב, ווי דער לשון פונעם רד"ק. און דא ליגט א גרויסער מוסר השכל. מענער שטייען אויף אינדערפרי און דאווענען; אבער פרויען האבן יוצא געווען מיט איין תפילה א טאג, און נישט איינמאל פרעגן זיי: עס איז מיר נישט באקוועם שחרית, עס איז מיר מער באקוועם מנחה אדער מעריב, צי מעג מען? מעיקר הדין איז ראוי אז זי זאל דאווענען איין תפילה, און אויב זי קען מנחה - זאל זי דאווענען מנחה; און אויב זי קען נאר מעריב, איז דאס די שוואכסטע עדיפות, ווייל מעריב איז דאך רשות. אבער די גרעסטע מעלה איז שחרית - אז די פרוי שטייט אויף אינדערפרי און איידער זי פארנעמט זיך מיט סיי וואסערע זאך, דאווענט זי. אנצוהייבן דעם טאג מיט א תפילה איז א גרויסע מעלה. און אויב זי איז פארנומען מיט קליינע קינדער און דאס ברענגט איר א דרוק אז זי קען זיי נישט באזארגן כדבעי - זאל זי דאווענען אן אנדערע תפילה. אבער ווען זי איז נאך נישט פארנומען מיט קינדער, אדער ווען זי איז שוין נישט פארנומען און זי האט צייט - איז די פאסיגע תפילה פאר איר דווקא שחרית. און דאס אלעס חוץ פונעם הלכה'דיגן ענין וואס אויך דער מאן איז געווארנט נישט צו טאן זיינע געשעפטן פארן דאווענען: נישט ארויסצוגיין צו זיינע ענינים און נסיעות און פיטערן בהמות און ערשט דערנאך קומען דאווענען, נאר די דאזיגע זאכן דארפן געטאן ווערן נאכן דאווענען.
דער אבן עזרא ערקלערט "ובבוקר" פון אן אנדערן קוק-ווינקל: "כי אז יקל מעט מרובי החולים". אינדערפרי זעען די חולים אויס בעסער; ביינאכט איז דער חולה מער פארמאכט אין זיך, און אינדערפרי באקומט ער חיות. דערפאר איז אויך דער ביקור רופאים יעדן פרימארגן, צו זען וואס איז זיין מצב און וויאזוי עס האט זיך געטוישט. און וואו זעט מען דאס? עס שטייט "שמש מרפא", און מעגליך אז די זון האט א כח צו היילן. אבער עס איז דא א פסוק וואס איז מרמז דערויף נאך מער: דער חבר פון אמנון האט אים געזאגט, פארוואס זעסטו אויס אזוי שלעכט "בבוקר בבוקר" - און וואס איז די שוועריקייט מיט "בבוקר בבוקר"? נאר דער שטייגער פון קראנקע איז זיך צו שפירן און אויסצוזען בעסער אינדערפרי, און אז איך זע דיך דווקא אינדערפרי און דו זעסט אויס אזוי שלעכט - איז דאס א גרויסע תמיהה.
און וואס מיינט "אֵלֶיךָ"? זאגט דער אבן עזרא: און נישט צו קיין דאקטוירים. איך זוך נישט די בשר ודם דאקטוירים, נאר איך קוק ארויס אויף ישועה און רפואה פון דיר. טאקע, אויף א גאר הויכער מדרגה האט דער רמב"ן געשריבן: מה חלק לרופאים בבית עובדי השם - אבער דאס איז ביי א מענטש וואס שטייט אויף א גאר הויכער מדרגה. אין אונזער מצב דארף זיכער א מענטש זיך ווענדן צו דאקטוירים און נישט זיך פארלאזן בלויז אויף זיין תפילה. און נישט בלויז מיר: אויך דער חזון איש האט געהאט א צוגעשטעלטן דאקטאר, און נאך גדולי ישראל פלעגן גיין צו דאקטוירים כסדר ווען עס האט אויסגעפעלט, און האבן זיך נישט פארלאזט צו זאגן "איך וועל מתפלל זיין צום אויבערשטן און ער וועט שיקן א רפואה". פון איין זייט מוז מען זיך ווענדן צום דאקטאר; ווער עס האט א קרענק און וועט זיך נישט ווענדן צום דאקטאר און וועט זאגן "איך האב מתפלל געווען" - "אך את דמכם לנפשותיכם אדרוש", דער הקדוש ברוך הוא וועט ביי אים מאנען זיין נפש. פון דער אנדערער זייט מוז מען געדענקען: קיינמאל טאר מען נישט לייגן דעם בטחון אינעם דאקטאר. איך גיי צו אים ווייל אזוי בין איך מחויב, וויבאלד די תורה האט געזאגט "ורפא ירפא", מכאן שניתנה רשות לרופא לרפאות, און אויף מיין מדרגה דארף איך גיין דעם וועג. אבער זיך צו פארלאזן אויף אים און מיינען אז די ישועה קומט פון אים - זיכער נישט. די רפואה קומט בלויז פונעם אויבערשטן, און מיר זענען מתפלל אז דער רופא זאל זיין א גוטער שליח.
דער מלבי"ם באטאנט: כל זמן איך בין ביים לעבן, איז מיין גאנצע געשריי בלויז צו דיר - "אליך ה' שועתי". און נישט בלויז פון צייט צו צייט, ווי איינער וואס גיט א קלינג אן אמאל אמאל, נאר "ובבוקר תפילתי תקדמך" - די ערשטע זאך אינדערפרי, גלייך ווען איך שטיי אויף, איז זיך צו בעטן צו דיר. אויף א קביעות'דיגן אופן, און אין שפיץ פון אלע ענינים.
לָמָה יְהֹוָה תִּזְנַח נַפְשִׁי תַּסְתִּיר פָּנֶיךָ מִמֶּנִּי׃ - פארוואס, ה', פארלאזטו מיין נפש, באהאלטסטו דיין פנים פון מיר?
אויב אזוי שריי איך צו דיר, קומט דאך גלייך אויף די קשיא: פארוואס דען באהאלטסטו דיין פנים פון מיר? זאגט דער רד"ק: דו קוקסט נישט אויף דער ארעמקייט פון מיין נפש, און דו ווענדסט זיך נישט צו מיין געשריי און צו דער תפילה וואס איך בעט צו דיר. און דער מלבי"ם ערקלערט: וויבאלד איך זע מיין געפאלענעם און שווערן מצב, מוז דאך זיין איינס פון צוויי - אדער אז דו האסט אינגאנצן פארלאזט מיין נפש און ביסט בכלל נישט משגיח אויף מיר, און איך געפין זיך אונטער דער האנט פונעם מקרה, און דערפאר קומען אויף מיר אלע צרות; אדער אז דו באהאלטסט דיין פנים פון מיר כדי איך זאל דיך נישט זען, אזוי ווי א מענטש וואס קוקט נאך זיין חבר און שפאנט ארויס פון די שפאלטענעס - ער זעט אים פון דער ווייטנס, אבער יענער זעט אים נישט. אפילו אויב דו האסט מיך נישט אינגאנצן איבערגעלאזט אין דער האנט פונעם מקרה, באהאלטסטו דאך דיין פנים און קוקסט אויף מיר בלויז פון דער ווייטנס.
עָנִי אֲנִי וְגֹוֵעַ מִנֹּעַר נָשָׂאתִי אֵמֶיךָ אָפוּנָה׃ - איך בין אן ארימאן און גיי אויס פון דער יוגנט אן, איך האב געטראגן דיינע שרעקענישן און בין איינגעהילט אין פחד׃
ווער עס האט געזוכט דאס ווארט "אפונה" אין תנ"ך - דא שטייט עס געשריבן; נאר דאס איז נישט די אפונה [די גרינע ערבס] פונעם מיטאג־ברויט, און יעצט וועלן מיר לערנען וואס עס מיינט. רש"י טייטשט "וגווע מנוער" - ער שטארבט א פלוצלונגן טויט פון דערשטיקונג, ווי דער תרגום אויף "וינער ה'"; און מנחם האט מפרש געווען א לשון פון קלאפן און אויסשאקלען [ניעור], אזוי ווי "נוער כפיו מתמוך בשוחד", "התנערי מעפר קומי שבי", "והיה החסון לנעורת", "וינערו רשעים ממנה" - דאס הייסט, ווי איינער וואס מען שאקלט אים אויס און מען ליידיגט אים אויס פון דער וועלט און ער בלייבט אן גארנישט. "נשאתי אמיך" - דיין שרעק און דער פחד פון דיר; "אפונה" - מלשון "דבר דבור על אופניו", א זאך וואס איז געזעצט און באפעסטיגט. דאס הייסט, די דאזיגע אימה איז באפעסטיגט און באזעצט אין מיין הארץ און האט ביי מיר געקויפט א שביתה - נישט בלויז פון יראת שמים, נאר פון די יסורים און צרות וואס רודפ'ן מיך טאג־טעגליך און שעה ביי שעה.
דער אבן עזרא טייטשט "וגווע מנוער" - נאך פון מיינע יונגע יארן [מנעוריי]; שוין פון דעמאלט אן בין איך נישט פאררעכנט געווארן אלס געזונט און שטארק, נאר ווי אן אויסגייענדיגער - אזוי ווי די מענטשן וואס מען זאגט אויף זיי נאך פון דער יוגנט אז זיי וועלן נישט האלטן קיין לאנגע יארן. "נשאתי אמיך" - דאס זענען די קרענק וואס איך לייד די גאנצע צייט. און "אפונה" - שטאמט פונעם ווארט "פן" [טאמער, אפשר]. דער רד"ק ערקלערט זיינע ווערטער: "אפונה" איז פונעם ענין פון "פן", אז איך האב אלעמאל מורא און זאג טאמער [פן] וועט מיר פאסירן אזוי און אזוי, טאמער וועל איך געשעדיגט ווערן מיט יענעם היזק. דאס הייסט, די גאנצע צייט בין איך נתון אין דיין שרעק, פון מורא שמא און פן עס וועט קומען אויף מיר עפעס א שלעכטס.
און דער רד"ק לייגט צו אז דא ליגט אויך א שבח פאר אים: כאטש אלע מיינע טעג זענען ביטער און שלעכט, פון מיין יוגנט ביז מיינע עלטערע יארן, פונדעסטוועגן האב איך נישט אראפגעווארפן דיין יאך פון מיר. און כאטש דו ראטעוועסט מיך נישט, און איך טראג כסדר דיין פחד און ציטער טאמער עס וועט קומען אויף מיר נאך א צרה, נאך א קללה, נאך א היזק - מיט דעם אלעם בין איך געבליבן צוגעקלעבט צו דיר. און דאס איז זיין גרויסע מעלה.
עָלַי עָבְרוּ חֲרוֹנֶיךָ בִּעוּתֶיךָ צִמְּתוּתֻנִי׃ - איבער מיר זענען אריבער דיינע צארן, דיינע שרעקענישן האבן מיך פארשניטן׃
דער רד"ק ערקלערט: "חרון" איז מלשון חרון אף; "ביעותיך" איז ווי "והמן נבעת" - מיט א תּי"ו, לשון בעתה און שרעק, און נישט לשון בעיטה (כאטש מען האט אים בפועל געטראטן אין א שפעטערן שלב, ווען מרדכי איז ארויפגעשטיגן אויפן פערד און אים געגעבן א פיינע בעיטה). און אויב אזוי: עס איז אריבער אויף מיר דיין חרון אף, און אויך ביעותיך - ווי ביעותי לילה, די שרעקעדיגע זאכן, די צרות וואס ברענגען אויף מיר שרעק.
"צמתותוני" - דער רד"ק ברענגט א פשט אז דאס ווארט איז צונויפגעשטעלט פון "צמתוני" און פון "צמתתני" (וואס שטייט אין תהלים קי"ט), אבער ער נעמט עס נישט אן, ווייל עס איז נישטא קיין טעם פאר אזא צונויפשטעל. דעריבער ערקלערט ער אז עס איז דא א כפילות פון דער למ"ד הפועל צוזאמען מיטן כינוי הרבים כדי צו פארשטארקן דעם ענין - דאס הייסט די געדאפלטע תי"ו. און א כפילות פון אן אות צייגט תמיד אויף א חיזוק פונעם ענין: "ירקרק" - דאס גרינסטע פון אלע גרינע, "אדמדם" - דאס רויטסטע פון אלע רויטע, "פיצץ" - שבירה נאך שבירה. אזוי אויך "צמתותוני" איז מלשון להצמית, וואס מיינט אפשניידן (לכרות): זיי האבן מיך אפגעשניטן נאכאמאל און נאכאמאל, פילע אפשניידונגען. און בדרך אגב, וואס מיר נוצן היינט "ירקרק" און "אדמדם" אויפן באדייט פון העל-גרין און העל-רויט - הגם עס איז פאראן אזא ביאור אינעם אבן עזרא, איז דאס אבער נישט די דרשת חז"ל; חז"ל דרש'ענען אז ירקרק איז א געדאפלטער גרין, ירוק שבירוקים, און אדמדם איז אדום שבאדומים.
דער מלבי"ם ערקלערט: כאטש איך בין אן עני און נכנע אין מיין נפש, און "גֹּוֵעַ מִנֹּעַר" צוליב דער שוואכקייט פונעם גוף נאך פון מיין יוגנט, דאך "נָשָׂאתִי אֵמֶיךָ" אין יעדן ארט וואו איך קער זיך. דאס הייסט, "אָפוּנָה" לויט זיין שיטה איז נישט מלשון "פֶּן" ווי דער רד"ק, נאר מלשון פנייה: צו יעדער זייט וואו איך וויל נאר ווענדן מיין פנים, יאגט מיך נאך די אימה פון דיר. "חֲרוֹנֶיךָ" זענען די שטראפן, און די ביעותים זענען די שטענדיגע פחדים וואס נאך גייט פאסירן מיט מיר און וועלכע צרה וועט נאך קומען אויף מיר - און זיי "צִמְּתוּתֻנִי", זיי שניידן מיך אפ און ברענגען מיך צו א מצב פון שטענדיגע אימה און שרעק אויף דאס וואס גייט נאך קומען.
סַבּוּנִי כַמַּיִם כׇּל־הַיּוֹם הִקִּיפוּ עָלַי יָחַד׃ - זיי האבן מיך ארומגערינגלט ווי וואסער א גאנצן טאג, זיי זענען ארום מיר צוזאמען.
פונקט ווי דאס וואסער רינגלט ארום די וועלט, אזוי רינגלען מיך ארום די צרות פון יעדער ריכטונג. דער מלבי"ם שטעלט זיך אן אויף דער כפילות: "סבוני כמים" און דערצו נאך "הקיפו עלי יחד". "סבוני" קען מען זאגן אפילו ווען עפעס רינגלט ארום בלויז פון דריי זייטן; אבער "הקיפו" מיינט פון אלע פיר זייטן, ארום און ארום. און נאך מער: מען וואלט געקענט זאגן אז די צרות קומען טאקע פון אלע זייטן אבער איינס נאכן צווייטן, יעדעס מאל א זעץ פון אן אנדערער ריכטונג; דעריבער לייגט ער צו "יחד" - זיי בארינגלען מיך פון אלע זייטן און אלע קלעפ קומען אויף מיר מיט איינמאל.
הִרְחַקְתָּ מִמֶּנִּי אֹהֵב וָרֵעַ מְיֻדָּעַי מַחְשָׁךְ׃ - דו האסט דערווייטערט פון מיר ליבהאבער און פריינד, מיינע באקאנטע זענען פינצטערניש.
ווי מיר האבן געזען אין פסוק ט', "הרחקת מיודעי ממני" - דו האסט דערווייטערט פון מיר מיינע ליבהאבער, און עס איז אזוי ווי מיינע באקאנטע געפינען זיך אין א פינצטערן ארט און איך זע זיי נישט. רש"י ערקלערט "מיודעי מחשך" - איך בין פארפינצטערט און אפגעטיילט געווארן פון זיי; עס שיינט אז ער לערנט דאס ווארט ווי "מחסך", לשון אז איך בין פארמיטן געווארן פון זיי. און מען קען אויך טייטשן אויפן באדייט פון חושך, אז א פינצטערע זאך איז ווי עפעס וואס איז שוין אויסגעלאשן און מען האט נישט קיין שייכות דערמיט - אזוי בין איך אפגעטיילט געווארן פון זיי, איך בין ווי אין דער פינצטער און מען זעט מיך שוין נישט.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט זיין שטייגער: די שרעקענישן פון השי"ת און די ביעותים וואס נעמען אים ארום זענען ווי וועכטער ארום אים אז קיינער זאל זיך נישט קענען דערנענטערן צו אים, און דורך זיי "הרחקת ממני אוהב ורע". און ווער איז דעריבער צוגעבינדן צו מיר היינט? "מיודעי מחשך" - די פינצטערניש און דער חושך זענען מיינע גוטע פריינט; נישט דער ליבהאבער און דער פריינד, וואס זיי האסטו דערווייטערט, נאר דער מחשך איז היינט מיין חבר, ער איז מיין באקאנטער.
דער מלבי"ם פירט אויס: דער נמשל איז פארשטענדליך מאליו. די צורה פון דער כללות'דיגער אומה איז ווי א קערפער וואס איז קראנק מיט א טויטליכער מחלה, כאילו ער איז געשטארבן, באגראבן און בטל געווארן פון דער וועלט; און מיט וואס ווערט ער נאך פאררעכנט פאר לעבעדיג? מיט דעם וואס ער שפירט די צרות - אזוי ווי מיר האבן געזען דורכאויס דעם קאפיטל, אז ער כאפט ווייטער פליקן און פילט זיי. ער איז אפגעזונדערט פון מענטשן, איינגעשפארט אין תפיסות, וואוינט אליין ווי אן איינזאמער פויגל אויפן דאך. דאס איז די באשרייבונג פונעם גלות: דערווייטערט פון אונזער לאנד, און אפילו אין די ערטער וואו מיר געפינען זיך ווערן מיר שטענדיג פאררעכנט ווי א פרעמד געוואוקס, ווי אן איינזאמער פויגל אויפן דאך, און נאכגעיאגט פון שרעקענישן, ביעותים און משברי מוות. און אלע משלים וואס זענען דא געזאגט געווארן שטימען אין גאנצן מיטן נמשל פאר דעם וואס פארשטייט - און דעריבער האט דער מזמור געעפנט מיט די ווערטער "משכיל": מען דארף זיין א משכיל כדי צו פארשטיין די זאכן און צו זען ווי אזוי אלע די משלים זענען א מליצה אויף דער מציאות פון כלל ישראל אין איר גלות.