מַשְׂכִּיל לְאֵיתָן הָאֶזְרָחִי׃ - א לערנרייכער געזאנג פון איתן האזרחי.
חז"ל דרשנ'ען אז "איתן" איז אברהם אבינו, און "האזרחי" איז מלשון מזרח - "מי העיר ממזרח צדק", דאס איז אברהם. אבער דאס איז א דרש; דער רד"ק ברענגט דעם פשוט'ן פשט פונעם פסוק, אזוי ווי מיר האבן שוין פריער געזען: אזוי ווי עס ווערט געזאגט אויף שלמה המלך "ויחכם מכל האדם מאיתן האזרחי" - איתן האזרחי איז איתן בן זרח בן יהודה. אזוי האט תרגום יונתן געטייטשט, און אזוי שטייט קלאר אין דברי הימים: "ובני זרח זמרי ואיתן והימן". און ער איז געווען פון די חכמי ישראל.
דעם דאזיגן מזמור האט איתן מחבר געווען אויף דער לאנגער גלות, אין וועלכער מלכות בית דוד איז אויסגעווארצלט געווארן. אין גלות איז בטל געווארן מלכות בית דוד, וואס זי איז דער קרן פון כלל ישראל, און ווען משיח וועט קומען וועט דער גלות איינגעזאמלט ווערן און די מלוכה וועט צוריקקומען. דעריבער איז די גאנצע טענה פונעם משורר אויף דעם וואס עס שטייט נישט אויף קיין קעניג פון דוד'ס זרע. און צוליב דעם שטייט דווקא "משכיל לאיתן האזרחי" בן זרח בן יהודה - דער משורר איז אליין פונעם שבט יהודה, און דערפאר קלאגט ער אויפן פעלן פון מלכות יהודה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער מזמור איז געגרינדעט געווארן אין גלות, און שטיצט זיך אויפן ברית וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געשלאסן מיט בית דוד - א ברית וואס כביכול איז געווארן פארלעצט, ווייל עס איז דאך יעצט נישטא קיין הערשער פון דוד'ס זרע איבער ישראל. די דאזיגע זאך נעמט דער משורר אלס א משל צו דער אלגעמיינער הנהגה פונעם באשעפער. די הנהגה פון הקדוש ברוך הוא אויף דער וועלט שטייט אויף צוויי מדות: חסד און אמונה. און אויך דער ברית מיט דוד איז געבויט אויף חסד און אמונה. פונקט ווי דער הקדוש ברוך הוא פירט דעם כלל מיט חסד און מיט אמת, אזוי אויך האט ער א פרטיות'דיגע הנהגה מיט חסד און מיט אמונה, און דאס איז מלכות בית דוד. די קליינע וועלט איז אן אפשפיגלונג פון דער גרויסער וועלט: מלכות דוד איז א משל צו דער הנהגה פון דער גאנצער וועלט.
און אויף דעם שרייט דער משורר ביטערליך: דער חסד און די אמונה פון דער אלגעמיינער הנהגה עקזיסטירן דאך נאך אלץ - די וועלט שטייט, די חוקי הטבע פונקציאנירן. טא אויב אזוי, פארוואס זענען דער חסד און די אמונה פון מלכות בית דוד, וואס זענען צוגעזאגט געווארן ממש אויפן זעלבן אופן, געווארן אפגעשטעלט און זענען נישט בנמצא?
חַסְדֵי יְהֹוָה עוֹלָם אָשִׁירָה לְדֹר וָדֹר אוֹדִיעַ אֱמוּנָתְךָ בְּפִי׃ - די חסדים פונעם אויבערשטן וועל איך אייביג באזינגען, פאר דור דור וועל איך מודיע זיין דיין אמונה מיט מיין מויל.
עס איז דא א מחלוקת צווישן די דקדקנים צי דער מתג אונטער דעם חי"ת מאכט דעם סמ"ך מניע צי נישט, דאס הייסט: צי מען דארף ליינען "חַסְדֵי" אדער "חַסְדֵּי". עס זענען דא פון די מדקדקים וואס זאגן צו ליינען "חַסְדֵי", און אזוי איז זיכער דער שטייגער ביי די ספרדים, און אזוי איז אויך די מיינונג פון הרב מזוז. ביי די תימנ'ער איז די זאך שנוי במחלוקת: דער כלל ביי זיי איז אז אלעמאל ליינט מען "חַסְדֵּי" - ווי אין "חַסְדֵּי עֶדְנוֹ יזכיר" - נאר דער מהרי"ץ זאגט אז אין דעם קאפיטל איז עס אן אויסנאם און מען ליינט "חַסְדֵי". און הרב צוברי, ווי זיין שטייגער אין פיל ערטער, קריגט זיך מיטן מהרי"ץ און האלט אז קאפיטל פ"ט איז נישט קיין אויסנאם, און מען ליינט דא אזוי ווי אין יעדן ארט "חַסְדֵּי". און באמת אזוי פירן זיך רוב תימנ'ער, און זיי טוישן נישט אין דעם קאפיטל.
דא לייגט דער מלבי"ם דעם יסוד פאר דעם גאנצן לאנגן מזמור פון נ"ג פסוקים. חסד איז דאס וואס מען טוט אן קיין פריערדיגע הבטחה, מנדבת הלב - נישט צוליב א חיוב און נישט אלס באלוינונג פאר עפעס. לעומת זאת איז אמונה א לשון פון אמת און נאמנות: איך האב צוגעזאגט - האב איך מקיים געווען; איך בין געטריי צו דאס וואס איך האב געזאגט. אמונה קומט נאך אן הבטחה: איינער וואס האט זיך פארפליכטעט און גיט, אדער אז דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט "וועסט געבן און וועסט באקומען", און דו האסט געגעבן און באקומען - דאס איז נישט קיין מתנת חנם נאר נאמנות. חסד, ווידער, איז א נתינה אן קיין פריערדיגע הבטחה און אן קיין שום חיוב.
לויט דעם איז דאס קיום פונעם אלגעמיינעם וועלט אויף די טבע־געזעצן מצד דער מדה פון אמונה. פאר וואס? ווייל נאכדעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט איינגעקריצט די חוקים אין דער בריאה, זענען די חוקים געטריי צו זייער שליחות און זייער עקזיסטענץ איז פעסט און קבוע. נאכדעם וואס עס איז נקבע געווארן אז ביי 100 גראד צעלזיוס קאכט דאס וואסער - וועט עס תמיד ביי 100 גראד קאכן, און קיין מענטש וועט נישט קומען זאגן אז ער האט אנגעהיצט ביז 500 גראד און עס האט נישט געקאכט. נאכדעם וואס עס איז איינגעקריצט אין טבע דער כוח המשיכה - א שטיין וואס מען ווארפט אין דער לופט וועט שטענדיג אראפפאלן, זי קען נישט פלוצים באשליסן צו פליען. די חוקי הטבע זענען געטריי צו זייער מקור, געטריי צו דער מציאות אין וועלכער דער בורא האט זיי איינגעפירט. דער אויבערשטער האט קובע געווען אז עס זאל רעגענען אין דער ריכטיגער צייט, אז עס זאל זיין זומער און ווינטער - חוק ולא יעבור.
מיר האבן שוין געלערנט די ווערטער פונעם רמח"ל אין דעת תבונות, אז דער קדוש ברוך הוא האט געוואלט אז די הנהגת הטבע זאל זיין קבוע, כדי דער מענטש זאל קענען איינארדענען זיינע מעשים לויט דעם. אסאך פון אונזערע החלטות שטיצן זיך אויף דער ידיעה פון די יסודות הטבע, אפילו אין זאכן וואס מיר גיבן נישט קיין אכט דערויף. א מענטש קומט אריבערצוגיין די גאס און א קאר קומט צו פירן - אלע זיינע חשבונות ווערן געמאכט פון פריערדיגע טבע־ידיעות וואס ליגן שוין ביי אים: ווי לאנג וועט מיר נעמען אריבערצוגיין, אין ווי לאנג ארום וועט די קאר אנקומען מיט אזא שנעלקייט צום פלאץ וואו איך שטיי, און צי איך וועל עס באווייזן. מיר שלעפן נישט ארויס קיין רעכנער און הייבן אן רעכענען - אלעס קומט פון א פריערדיגער ידיעה. און פארוואס זאגט מען פאר קינדער נישט אריבערצוגיין אליין די גאס? ווייל פונקט דער נקודה פעלט זיי נאך: זיי האבן נאך נישט קיין עקספיריענס צו וויסן אז דאס אריבערגיין נעמט א סעקונדע מיט א פערטל און די קאר וועט אנקומען אין איין סעקונדע. אונזער מזל איז אז די חוקי הטבע זענען קבוע. שטעלט אייך פאר ווען זיי זאלן נישט זיין קבוע, און פלוצים וואלט מיין גיין געווארן פארהאלטן און שטייט - ביז איך וואלט אריבער די גאס וואלט איך שוין אריבער צום עולם שכולו טוב... אלע אונזערע פעולות זענען געבויט אויף דער ידיעה אז על פי טבע איז עס אזוי.
און אגב, יעדע פארשונג איז באזירט אויף דער קביעות הטבע. א פארשער וואס זאל זאגן "איך האב מצליח געווען אין דער לאבאראטאריע צו טון אזוי און אזוי", און ווען מען וועט בעטן איבערצומאכן דעם ניסוי וועט ער ענטפערן "דאס ארבעט נאר ביי מיר, נאר אין מיין לאבאראטאריע" - אזא מענטש איז נישט קיין פארשער נאר א ליצן, און קיינער וועט זיך נישט באציען צו אים ערנסט. א וויסנשאפטליכע פארשונג איז א זאך וואס יעדער מענטש אויף דער וועלט קען נאכמאכן: די זעלבע מאטעריאלן אין די זעלבע מאסן וועלן מאכן דעם זעלבן אפעקט אין יעדער לאבאראטאריע אין דער וועלט. דאס איז דער טייטש פון חוקי הטבע: דער אויבערשטער האט איינגעקריצט געטרייע חוקים, קבועים, אמת'דיגע, וואס טוישן זיך נישט. ווען ער וואלט זיי געטוישט, וואלט ער כביכול געטוישט זיין אמונה - ער האט קובע געווען א זאך און פלוצים טוישט ער עס. קומט אויס אז די חוקים לויט וועלכע די וועלט פירט זיך שטייען מצד דער אמת און דער אמונה.
לעומת זה, ווען דער קדוש ברוך הוא מאכט א וואונדער און א נס, איז דאס נישט מצד דער אמת און אמונה, נאר מצד חסד. לויט די חוקי הטבע דארף זיך דער ים נישט שפאלטן, ער האט זיך קיינמאל נישט געשפאלטן און עס איז נישטא קיין שום סיבה פארוואס ער זאל זיך שפאלטן - דאס איז קעגן דעם טבע. און אויב עס איז געשען, איז דאס מצד זיין חסד: דער אויבערשטער האט געטאן א חסד איבערצופירן זיין פאלק אין ים סוף. ער האט נישט צוגעזאגט אונז צו שפאלטן דעם ים, און אויב ער האט אזוי געטאן - האט ער א חסד געטאן מיט אונז. און אויף די צוויי הנהגות רעדט דער משורר אין אונזער קאפיטל.
"חסדי ה' עולם אשירה" - אויף דער וואונדערליכער הנהגה, וואס איז א בחינה פון חסד. "לדור ודור אודיע אמונתך בפי" - אויף דער נאטירלעכער, קבועה'דיגער הנהגה, וואס איז א בחינה פון אמונה. און מען דארף דא מדייק זיין: דעם חסד זינגט ער "עולם", און די אמונה לאזט ער וויסן "לדור ודור". דער מלבי"ם האט שוין מסביר געווען עטליכע מאל אז עס איז דא א חילוק צווישן "עולם" און "דור ודור": "עולם" צייגט אויף א צייט וואס ציט זיך אן קיין הפסק און צעטיילט זיך נישט, ווי א גראדע ליניע; "דור ודור" צייגט אויף דער צייט וואס צעטיילט זיך - נאך א דור און נאך א דור, ווי א געשטריכעלטע ליניע.
אויב אזוי וואלט דער שכל געזאגט פארקערט: ביי דער אמונה - וואס דאס איז דאס קיום פונעם עולם און די פעסטע חוקי הטבע - וואלט ראוי געווען צו זאגן "עולם", ווייל זי ציט זיך דאך כסדר אין איין המשך. און ביי חסד - וואס דאס איז די וואונדערליכע הנהגה וואס איז נישט כסדר'דיג, ווייל דער קדוש ברוך הוא מאכט דאך נישט קיין ניסים אן קיין אויפהער, נאר אין יעדן דור ודור טוט ער חסדים למעלה מן הטבע - וואלט ראוי געווען צו זאגן "לדור ודור". טא פארוואס שטייט עס פארקערט?
ענטפערט דער מלבי"ם: די דאזיגע קשיא האבן מיר שוין געפרעגט אויבן אין קאפיטל ל"ו פסוק ו', "ה' בהשמים חסדך אמונתך עד שחקים", און דארט האבן מיר עס פארענטפערט, און דעם זעלבן תירוץ וועלן מיר ברענגען אהער. אויך דארט איז לכאורה די זאך פארקערט: "השמים" איז דער נידעריגער ארט, דער מקום פונעם טבע, און דארט וואלט געפאסט צו זאגן "אמונתך"; און "שחקים" - דער אויבערשטער ארט, וואו מען שוחק מן פאר צדיקים - דארט איז די מציאות למעלה מן הטבע, און דארט וואלט געפאסט צו זאגן "חסדך". נאר די תורה לערנט אונז אויס אז עס איז נישט אזוי: אויך די חוקי הטבע ווערן געפירט לויט די מעשים פון די מענטשן, אם לשבט ואם לחסד.
און דאס איז א גרויסער חידוש. ווען די תורה זאגט "אם בחוקותי תלכו ונתתי גשמיכם בעתם" - וואס טוישט זיך דא? דער טבע. און לכאורה, דער טבע איז דאך קבוע, דער טבע איז דאך אמונה, און ניסים זענען דאך די זאכן וואס טוישן זיך! זאגט דיר דער פסוק: דו מאכסט א טעות. אויך דער טבע טוישט זיך לויט די מעשים פון בני אדם - דער קדוש ברוך הוא וועט פירן דעם טבע לטובתנו ווען מיר פירן זיך אויף ווי עס דארף צו זיין, און חלילה פארקערט ווען מען פירט זיך אויף א שלעכטן וועג. קומט אויס אז אויך די ענינים פון טבע קומען אלס א שכר אדער א שטראף, און זיי זענען נישט אזוי קבוע ווי דו האסט געמיינט.
און פון דער אנדערער זייט, דער חסד וואס זעט דיר אויס ווי א צייטווייליגע און צופעליגע זאך - זאלסטו וויסן אז ער איז אויך קבוע. חז"ל זאגן: דער קדוש ברוך הוא האט געמאכט א תנאי מיט'ן ים אז ער זאל זיך שפאלטן - און ווען? נאך ביי מעשה בראשית! זעט מען דאך אז דער נס איז נישט קיין זאך וואס איז איצט באשאפן געווארן אויף א צייטווייליגן אופן, נאר ער איז שוין קבוע אין די טיפסטע שרשים פון דער בריאה. און אזוי אויך האבן חז"ל געזאגט אויף פי הארץ, פי הבאר און פי האתון - אז זיי זענען באשאפן געווארן ערב שבת בין השמשות ביי בריאת העולם. איז דאס דען צייטווייליג אדער קבוע? קבוע און איינגעקריצט אין די שרשים פון דער בריאה!
האבן מיר אויסגעלערנט: וואס עס זעט דיר אויס דאס מערסטע קבוע - דאס אראפקומען פון רעגן און די סדרי הטבע - ווענדט זיך זייער שטארק אין דיינע מעשים; און וואס עס זעט דיר אויס נישט קבוע - דער חסד און דער נס - איז שוין נקבע געווארן נאך פון ששת ימי בראשית. דערפאר שטייט "חסדי ה' עולם אשירה": אויך די וואונדערליכע הנהגה איז קבוע אויף אייביג, זי איז נקבע געווארן פון פריער, און איז נישט אנגעהאנגען נאר אין איין דור. און לעומת זה "לדור ודור אודיע אמונתך": די נאטירלעכע קבועה'דיגע הנהגה ווענדט זיך אין די מעשים פון די מענטשן - א דור וואס פארבעסערט זייערע מעשים, שפעט דער קדוש ברוך הוא אויף זיי א גוטן שפע, און א דור סורר ומורה - פארשליסט ער די הימלען און עס איז נישטא קיין רעגן.
אויף נאטירלעכע זאכן פארפאסט מען נישט קיין שירים, נאר מען לאזט זיי פשוט וויסן. אמת, היינטיגע צייטן פארפאסט מען שירים אויף אלץ וואס רירט זיך, און מען דארף אפילו נישט קיין גרויסע דמיון: מען עפנט א ווערטערבוך, מען שלעפט ארויס ווערטער און מען קלעבט זיי צונויף, און ווער וועט דען באמערקן אז מען האט גערעדט שטותים? אדרבה, מען וועט נאך מיינען אז מען האט דא געזאגט הויכע זאכן, און א ראיה דערצו - איך פארשטיי עס נישט... און דאס גייט נישט אן אויף די אמת'ע משוררים פון אמאליגע צייטן וואס האבן גערעדט צום ענין. און פונקט אזוי איז ביי די מאלערס: אמאל האט א מענטש געמאלט און מען האט געזען א בילד, און היינט א קריצלעריי, "אבסטראקט", "מופשט" - מיר זענען געווארן אן עולם השקר, א מענטש ווארפט צונויף הבלים און מאכט דערפון עפעס "אויף א הויכן ניווא", ער קריצלט קריצלערייען וואס זיין קינד וואלט געקריצלט שענער פון דעם, און ער זאגט דיר: דאס איז קונסט, דו פארשטייסט נישט אין קונסט.
אויף יעדן פאל, דאס איז דער דיוק: "חסדי ה' עולם אשירה" - אויף זיי זינגט מען, ווייל זיי זענען נישט קיין נאטירלעכע זאכן נאר א בחינה פון חסד השם, און דאך זענען זיי פעסטגעשטעלט אין דער וועלט. אבער "אמונתך", וואס דאס איז די טאג-טעגליכע הנהגת הטבע - די זון שיינט אויף און גייט אונטער, רעגן וכדומה - אויף דעם איז נישט דא קיין שירה, נאר "אודיע": איך דערצייל עס פאר דור ודור.
אין ספר תהילות מהרי"ץ פרעגט ער: ווי אזוי קען א מענטש זאגן "חסדי ה' עולם אשירה", ער לעבט דאך נישט אויף אייביג, און ווי לאנג לעבט דען א מענטש - ביז הונדערט און צוואנציג יאר? נאר אויב א מענטש געבט איבער און לאזט וויסן פאר זיינע קינדער די חסדי השם, און זיינע קינדער וועלן דערציילן פאר זייערע קינדער נאך זיי, קומט אויס אז דורך דעם זינגט ער די חסדי השם אויף אייביג. באמת, איך אליין קען נישט זינגען אויף אייביג, אבער "לדור ודור אודיע אמונתך בפי" - איך וועל לאזן וויסן פאר מיינע קינדער, און זיי פאר זייערע קינדער, און זיי פאר זייערע קינדער. דער חסד השם וואס ער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים - די וואס זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים זענען דאך שוין מער נישט מיט אונז, און דאך זינגען מיר דערויף, בכוח דעם וואס זיי האבן מודיע געווען פאר זייערע קינדער ביז אונזערע עלטערן וואס האבן דערציילט פאר אונז. און בכוח פון "לדור ודור אודיע" קען מען זינגען צום אויבערשטן אויף אייביג.
כִּי־אָמַרְתִּי עוֹלָם חֶסֶד יִבָּנֶה שָׁמַיִם תָּכִן אֱמוּנָתְךָ בָהֶם׃ - ווארום איך האב געזאגט: די וועלט וועט אויפגעבויט ווערן אויף חסד, דער הימל, אין זיי וועסטו פעסטשטעלן דיין טריישאַפט.
דער רד"ק ערקלערט: איך האב געטראכט אז דער חסד וואס איז געטאן געווארן מיט דוד'ן - אים צו געבן די מלוכה פאר אים און פאר זיינע קינדער נאך אים - וועט אויפגעבויט ווערן אויף אייביג און וועט זיך קיינמאל נישט אפשטעלן, אז דאס וועט זיין אן אייביגער חסד, פונקט ווי דער הימל וואס דו האסט פעסטגעשטעלט אין אים דיין אמונה און זיי שטייען אויף אייביג. און דאס איז דער טייטש פון "כימי השמים על הארץ": אזוי ווי דער הימל עקזיסטירט, אזוי וועט די מלכות דוד עקזיסטירן. און רש"י טייטשט: דאס וואס דו האסט צוגעזאגט פאר דוד'ן דורך נתן הנביא, "כרתי ברית לבחירי" צו באפעסטיגן ביז אייביג זיין זרע, ווי מיר געפֿינען אין ספר שמואל. און אויב אזוי בין איך געווען זיכער אז די זאך וועט בלייבן פעסט אויף אייביג - און פארוואס זע איך אז עס קומט נישט צום קיום?
דער מלבי"ם לייגט צו: בשעת בריאת העולם האט דער אויבערשטער באשאפן זיין וועלט מיט דער אנטפלעקונג פון די דאזיגע צוויי מדות. דער אנהויב פון דער בריאה איז געווען מצד מדת החסד - פאר וועמען איז ער דען געווען שולדיג ווען ער האט באשאפן די וועלט? פאר וואסערע באלוינונג איז דאס געגעבן געווארן? פאר וועמען האט ער צוגעזאגט? א ריינער חסד, "עולם חסד יבנה", אן קיין שום פריערדיגע התחייבות און אן קיין שום הבטחה, און אויך די חוקי הטבע האט ער געגרינדעט מיט גאנצן חסד. אבער נאכדעם וואס ער האט באשאפן אין זיין חסד די וועלט און איינגעקריצט אין איר אירע געזעצן אין די ששת ימי בראשית, איז געגרינדעט געווארן די מדת האמונה: דער קיום הנמצאים און די המשכה פון די חוקי הטבע אויף דורות זענען מכוח דעם וואס ער האט כביכול צוגעזאגט זייער עקזיסטענץ. זעט מען דאך אז שוין ביי בריאת העולם זעט מען די צוזאמענשמעלצונג: ער האט אנגעהויבן מיט חסד און פארגעזעצט מיט אמת און אמונה, כביכול ער זאגט צו אז די חוקי הטבע וועלן אנגיין אויף אייביג און זיך נישט אפשטעלן.
און דער מלבי"ם פירט אויס: די פעסטע חוקי הטבע זענען "פון הימל", דאס הייסט פון עולם הגלגלים און אראפ. אבער העכער דעם הימל איז דאס שוין א הויכע רוחניות'דיגע מציאות, וואס ער רופט אן "העולמות השכליים", און די כוונה איז אויף די מלאכים. דער מלאך ווערט אנגערופן א "שכל נבדל", און ווי מען האט שוין גערעדט עטליכע מאל - אין לשון פון די ראשונים ווערן די מלאכים אנגערופן שכלים נבדלים, א פארשטאנד אן א גוף; דער מענטש האט אין זיך א שכל און אויך א גוף, און דער מלאך איז בלויז שכל, אפגעשיידט פונעם גוף. דארט, העכער דעם הימל, איז דאס א מציאות פון וואונדער - א געהויבענע און נישט-פעסטגעשטעלטע מציאות. בעת וואס די נאַטור איז די גראבע מציאות, די מציאות פון אמת און אמונה. און דאס איז "שמים תכן אמונתך בהם": דער הימל איז די וועלט פון נאַטור - זון, לבנה, שטערנס, גאלאקסיעס, דער גאנצער עולם המעשה - און אין זיי איז דיין געטריישאַפט צו פירן זייערע געזעצן. און דערפאר שטייט נישט "תכן חסדך בהם", ווייל מען רעדט דאך נישט דא פון דעם וואס איז העכער דעם הימל און פונעם הויכן רוחניות'דיגן חסד, נאר פון דער גשמיות'דיגער וועלט, און אין איר איז דא אמונה אז דער אויבערשטער איז געטריי צו האלטן זיין וועלט.
כָּרַתִּי בְרִית לִבְחִירִי נִשְׁבַּעְתִּי לְדָוִד עַבְדִּי׃ - איך האב געשלאסן א בונד צו מיין אויסדערוויילטן, איך האב געשוואוירן צו דוד מיין קנעכט.
"כרתי ברית לבחירי" - דאס איז וואס דער אויבערשטער האט געזאגט פאר דוד'ן דורך נתן הנביא, "וכוננתי את כסאו עד עולם". "בחירי" - מיין אויסדערוויילטער, ווי דער לשון "ויבחר בדוד". און דאס זאגן אליין איז שוין א בחינה פון א שבועה: ביי א בשר ודם פעלט אויס א שבועה כדי איך זאל זיין זיכער אז ער וועט עס מקיים זיין, און אפילו דעמאלט איז אויך נישטא קיין פולע זיכערקייט; אבער ביים הקדוש ברוך הוא, פון דעם מאמענט וואס ער האט געזאגט - איז עס שוין "נשבעתי לדוד עבדי". און דער רד"ק פירט ווייטער אז דאס איז א חלק פון דער וואונדערונג פונעם משורר: רבונו של עולם, פארוואס שטייט דער הימל פעסט און די מלכות דוד וואס דו האסט איר געשוואוירן שטייט נישט?
דער מלבי"ם ערקלערט: דאס וואס מיר באגרייפן דעם חסד און אמונה אין דער אלגעמיינער וועלט - אז דער חסד איז דאס באשאפן די וועלט און די אמונה איז די חוקי הטבע וואס האלטן איר אויף - האבן מיר מקבל געווען מפי הנביאים אז זיי שפרייטן זיך אויך אויס אויף פריוואטע מענטשן, און מען קען רעדן פון חסד און אמונה אויך ביי אן יחיד. און דער ביישפיל איז דוד המלך: "כרתי ברית לבחירי" - דער אויבערשטער האט אים אויסדערוויילט, און וואס האט דוד געטאן פאר דעם? גארנישט. ער איז אויסגעקליבן געווארן פונעם אויבערשטן, נישט מצד א קוק אויף זיינע מעשים און נישט מצד דעם וואס ער איז ראוי און פאסיג - דאס איז די מדת החסד, אן השפעה אן קיין שום שייכות צו די מעשים, און פונקט אזוי בעטן מיר דעם חסד השם ער זאל משפיע זיין אויף אונז טובה אפילו ווען מיר זענען נישט ערליך. און לעומת זה "נשבעתי לדוד עבדי" - דא איז די בחינה פון אמונה, וואס דאס איז א געבונג לויט ווי עס קומט על פי אמת: מצד דעם וואס ער איז זיין קנעכט, וואס האט זיך באהעפט צום אויבערשטן מיט אלע צרות און נסיונות וואס זענען אריבער אויף אים און האט געדינט זיין באשעפער - קומט זיך אים די הבטחה. דאס איז דאך פונקט אזוי ווי ביי דער וועלט: דער אנהויב איז געווען מיט חסד וואס ער איז קיינעם נישט שולדיג געווען, און דערנאך האט ער איינגעקריצט אין איר פעסטע געזעצן וואס זיי זענען אמונה. אזוי אויך ביי דוד'ן: קודם "בחירי" מיט חסד, און דערנאך "עבדי" מיט א הבטחה און אמונה, לויט זיינע מעשים. אזוי ווי אין דער גרויסער וועלט, אזוי אויך אין דער קליינער וועלט - אינעם מענטש.
עַד־עוֹלָם אָכִין זַרְעֶךָ וּבָנִיתִי לְדֹר־וָדוֹר כִּסְאֲךָ סֶלָה׃ - ביז אייביג וועל איך פעסטשטעלן דיין זרע, און איך וועל בויען פאר דורות דיין שטול אייביג.
ווי נתן הנביא האט געזאגט "ובית יבנה לך ה'" - און דאס איז "ובניתי לדור ודור כסאך": דאס אויפבויען דאס הויז מיינט די קינדער און קינדס-קינדער ביז אייביג. זיכער איז נישט די כוונה אז ער האט גענומען ברעטער און געבויט א כסא וואס זאל זיך האלטן אויף דורות, נאר ס'איז א מליצה: ווייל דער קעניג זיצט אויף זיין כסא, ווען מען וויל אויסדרוקן אז זיין קעניגרייך זאל אנהאלטן, זאגט מען אז זיין כסא זאל בלייבן שטיין. און דאס איז וואס מיר בעטן אין "את צמח דוד עבדך" - דער הקדוש ברוך הוא זאל אויפשטעלן דעם כסא פון פריש, דאס הייסט די מלכות בית דוד.
און דער מלבי"ם איז דא מדייק דעם חילוק צווישן "עד עולם" און "דור ודור": "עד עולם" באדייט אן אומאויפהערלעכער רצוף אן קיין שום הפסק, און "דור ודור" באדייט א צייט וואס צעטיילט זיך אין דורות. "עד עולם אכין זרעך" - די זרע פון דוד וועט זיך האלטן אויף אייביג אן קיין הפסק, א נצחיות'דיגער קיום. אבער "ובניתי לדור ודור כסאך" - דער כסא איז נישט פארזיכערט ברצף, און מען זעט דאך מיט די אויגן אז היינט האבן מיר נישט קיין מלכות בית דוד. ס'איז דא א דור וואס ס'וועט זיין, און ס'איז דא א דור וואס ס'וועט נישט זיין. שטענדיג ווען ס'שטייט "דור ודור" איז דאס נישט קיין פולער רצף, און ווען ס'שטייט "עד עולם" מיינט דאס איין גאנצער, אומאפגעריסענער רצף.
און טאקע אזוי איז: אויך היינט האבן מיר פונעם זרע פון דוד המלך. און ווען מיר ווארטן אויף משיח'ן, ווארטן מיר נישט אויף דוד'ן אליין, נאר אויף משיח בן דוד. ס'שטייט אז אויב דוד וואלט זיך נישט געכשול'ט מיט בת שבע, וואלטן מיר געווארט אויף דוד'ן אליין אלס משיח; און וויבאלד ער איז נכשל געווארן, ווארטן מיר אויף משיח וואס וועט אויפשטיין פון זיין זרע. און וואו איז ער? ער לעבט צווישן אונז. אין יעדן דור ודור איז פארהאן א מענטש וואס איז ראוי צו זיין משיח, און ער שטאמט פון דער שושלת פון דוד, און אין דער רגע וואס ס'וועט קומען א באפעל פון אויבן וועט ער זיך אנטפלעקן; ס'קען גאר זיין אז ער אליין ווייסט אפילו נישט דערפון. און אויב נישט - נישט. קומט אויס אז דער זרע איז אויף אייביג און ווערט נישט אפגעהאקט, אבער די מלכות בפועל - "כסאך" - איז לדור ודור. און "סלה", לויטן מלבי"ם, מיינט אז ער האט געענדיגט דעם ענין (און לויט די איבריגע מפרשים איז סלה טייטש אויף אייביג), און דא גייט ער איבער צו א פרישן ענין.
וְיוֹדוּ שָׁמַיִם פִּלְאֲךָ יְהֹוָה אַף־אֱמוּנָתְךָ בִּקְהַל קְדֹשִׁים׃ - און די הימלען וועלן לויבן דיין וואונדער, ה', אויך דיין געטריישאפט אין דער פארזאמלונג פון הייליגע.
דא גייט דער משורר איבער צום צווייטן חלק פונעם מזמור. אפילו דער "קהל קדושים" וואס געפינט זיך העכער די הימלען - דער ארט פון דער נס'דיגער הנהגה - וועלן אויך דאנקען פאר דיין אמונה. דאס הייסט, אז זיי פירן אויך די נאטורליכע געזעצן אויף אזא אופן אז זיי זאלן זיין פארבונדן מיט דער וואונדערלעכער הנהגה; און אויך די נסים, ווי מיר האבן געזאגט, זענען אן איינגעשטעלטע הנהגה פון פאראויס - אז דער הקדוש ברוך הוא האט שוין באשטימט פארן ים נאך מששת ימי בראשית אז ער זאל זיך שפאלטן. קומט אויס למעשה: די זאכן וואס זעען אויס פאר דיר אלס פעסטע נאטור - זענען אויך געפירט מיט אן אויבערנאטורלעכער הנהגה, לויט די מעשים פון די בני אדם, סיי דער רעגן און סיי די איבריגע זאכן, און דאס איז א בחינה פון פלא. און אויך אין "קהל קדושים", וואס דאס איז די הנהגה פון די מלאכים העכער דער נאטור, איז דא דיין אמונה - וואס השי"ת האט פאראויס אנגעשטעלט אז אזוי זאל זיין.
דער חתם סופר פרעגט: לכאורה וואלט געפאסט צו זאגן "גם אמונתך בקהל קדושים", פארוואס שטייט דא "אף"? מען זאגט דאך אז יעדער וואס הייבט אן מיט "אף" ענדיגט נישט צום גוטן - דער נחש האט אנגעהויבן מיט "אף": "אף כי אמר אלהים לא תאכלו מכל עץ הגן", ער האט אנגעהויבן מיט "אף" און געענדיגט נישט צום גוטן. (און דאס דערמאנט די באקאנטע קשיא אויף "שופטים ושוטרים תתן לך בכל שעריך" - ס'שטייט דאך "מלכים", און ס'איז דאך נישטא קיין צוויי מלכים וואס באניצן זיך מיט איין כתר? און דער ערשטער תירוץ איז: ס'שטייט גארנישט "מלכים". אזוי אויך דא, איין תירוץ וואלט געווען אז ס'שטייט נישט קיין "אף" - נאר דא שטייט דאס דאך יא בפירוש.)
נאר, זאגט דער חתם סופר, די הסתלקות פון צדיקים ווערט אנגערופן א פלא, ווי ס'שטייט "והפלא ה' את מכותך", און חז"ל האבן געדרשנ'ט אז דאס גייט אויף דער הסתלקות פון צדיקים. און דאס איז דער טייטש "ויודו שמים פלאך ה'": אין הימל דאנקט מען דיר, רבונו של עולם, ווען דו מאכסט דעם פלא און נעמסט צו די צדיקים, ווייל דער אייבערשטער פרייט זיך ווען עס קומט צו אים א ריינע און צדיק'ישע נשמה, און אויבן אין הימל איז מען פרייליך אז דער צדיק קומט אן אהין. אבער דא אונטן, "אף אמונתך בקהל קדושים" - ביי אונז איז דאס א חרון אף, ביי אונז איז דאס ווייטאג און צער אויף דער הסתלקות פונעם צדיק. ס'איז ענליך צו א צדיק וואס פארט אריבער פון איין שטאט אין דער צווייטער: אין דעם ארט פון וואו ער גייט אוועק איז מען בצער, און אין דעם ארט וואו ער קומט אן איז מען פרייליך.
קאפיטל פ"ט איז פארפאסט געווארן אין גלות, אויף דער לענג פונעם גלות און אויפן ביטול פון מלכות בית דוד, און עס האט אים מחבר געווען איתן האזרחי פון שבט יהודה. דער יסוד פונעם מזמור זענען די צוויי מדות פון הנהגה: חסד - געבן אן קיין פריערדיגע הבטחה, וואס דאס איז די וואונדערלעכע הנהגה פונעם אנהויב פון בריאת העולם; און אמונה - אמת און געטריישאפט צו דער הבטחה, וואס דאס זענען די פעסטע געזעצן פון דער נאטור. און דער חידוש: וואס עס זעט אויס קבוע (די נאטור) ענדערט זיך לויט די מעשים פון די בני אדם, און וואס עס זעט אויס צייטווייליג (דער נס) איז שוין באשטימט פון ששת ימי בראשית - דערפאר שטייט "חסדי ה' עולם אשירה" און "לדור ודור אודיע אמונתך". די צוויי מדות אליין געפינען זיך אויך אינעם ברית מיט דוד: "בחירי" מיט חסד, "עבדי" מיט אמונה. און פון דא נעמט זיך דאס געשריי פונעם משורר: אויב דער חסד און די אמונה פון דער הנהגת העולם שטייען אין זייער קיום, פארוואס זענען דער חסד און די אמונה פון מלכות בית דוד בטל געווארן? און דער תירוץ ווערט אנגעדייטעט אינעם חילוק צווישן "עד עולם אכין זרעך" - דער זרע איז אויף אייביג - און צווישן "ובניתי לדור ודור כסאך" - אז די מלכות למעשה איז געגעבן לדורות, ובכל דור ודור איז פארהאן דער וואס איז ראוי דערצו, ביז משיח בן דוד וועט קומען.