הקדמה
מזמור פ"ט איז א מזמור פון "חסדי ה'" און פון "אמונתך" - צוויי הנהגות מיט וועלכע דער הקדוש ברוך הוא פירט זיין וועלט. אין דעם חלק פונעם מזמור שטעלן מיר זיך אפ אויף דריי פסוקים: דער ערשטער רעדט וועגן דער עצמיות'דיגער גבורה פונעם בורא, דער צווייטער איבער די יסודות פון זיין כסא מלכות - צדק ומשפט, חסד ואמת, און דער דריטער איבער דער אייגנארטיגער מדריגה פון כלל ישראל, "אשרי העם יודעי תרועה".
"לך זרוע עם גבורה" - דער ערשטער כוח וואס עס איז נישטא קיין כוח פאר אים
לְךָ זְרוֹעַ עִם גְּבוּרָה, תָּעֹז יָדְךָ תָּרוּם יְמִינֶךָ׃ - צו דיר איז דער ארעם מיט שטארקייט, עס ווערט פעסט דיין האנט, עס דערהויבט זיך דיין רעכטע האנט.
דער רד"ק טייטשט כפשוטו: מיט דיין כוח שטייט אלעס, ווי עס שטייט געשריבן "ומתחת זרועות עולם", און די גמרא זאגט אז כביכול דער הקדוש ברוך הוא האלט די וועלט מיט זיין זרוע. "תָּעֹז יָדְךָ תָּרוּם יְמִינֶךָ" - ווען דער פסוק דערמאנט "ידך" לעבן "ימינך", מיינט "יד" די לינקע האנט, ווייל די רעכטע האנט איז דאך שוין דערמאנט געווארן. און דאס קומט אונז לערנען אז ביידע זענען גלייך אין שטארקייט, אין גבורה און אין דערהויבנקייט, און דערפאר רופט דער פסוק ביידע "זרועות עולם". נישט ווי ביי א מענטש, וואס איין ארעם איז שוואכער פונעם צווייטן, נאר ביים הקדוש ברוך הוא זענען ביידע זרועות עולם.
דער מלבי"ם מסביר: יעדעס מאל וואס מען רעדט פון א "זרוע" ביים השם יתברך, איז די כוונה צום הויפט-כוח וואס באוועגט די האנט וואס טוט די פעולה. פונקט ווי ביי א מענטש איז דער זרוע דער טייל פאר דער האנט און ער באוועגט איר, אזוי אויך כביכול ביים בורא רעדט מען פונעם ערשטן כוח וואס באוועגט אלע זיינע פעולות. נאר ביי א בשר ודם איז דער זרוע גארנישט זיין אייגנס: דער הויפט-כוח וואס באוועגט דעם מענטש צו זיינע פעולות איז א כוח וואס קומט פון אינדרויסן - וואס דער אייבערשטער האט איינגעפלאנצט אין אים, דער רוחניות'דיגער כוח פון דער נשמה וואס זי פירט דעם מענטש. קומט אויס אז אונזערע פעולות זענען נישט עצמיות'דיג, נאר קומען פון א צווייטן כוח וואס געפינט זיך אין אונז.
און דאס איז א כלל אין דער גאנצער בריאה: יעדע באוועגונג אין דער וועלט איז נישט קיין עצמיות'דיגע. א וויסנשאפטלער זוכט תמיד וואס איז די פריערדיגע סיבה וואס האט גורם געווען די תוצאה וואס ער זעט פאר זיך, און עס קומט אויס אז אין דער טבע ווערט יעדער כוח פאראורזאכט דורך א צווייטן כוח וואס איז געווען פאר אים, דורך א זאך פון אינדרויסן וואס האט געברענגט די תוצאה. אזוי איז ביי א מענטש. אבער ביי דיר, רבונו של עולם, "לך זרוע" - ביי דיר איז נישטא קיין אנדער כוח. דער זרוע באשרייבט דעם ערשטן כוח, און דער ערשטער כוח אליין קומט שוין פון דיר, דו ביסט דער ערשטער מניע צו יעדע זאך אין דער וועלט.
"לך זרוע עם גבורה". די גבורה פון א מענטש איז א זאך וואס איז דרויסנדיג צו אים, נישט מגודר אין זיין עצם - זי איז נישט קיין חלק פון דער עצמיות'דיגער הגדרה פונעם מענטש, נאר א צוזאץ אויף אים. דער באווייז איז פשוט: עס איז פאראן א מענטש וואס איז א גיבור און עס איז פאראן א מענטש וואס איז נישט קיין גיבור, און אויב אזוי איז גבורה נישט פון דער מהות פונעם מענטש, נאר א שם תואר וואס ווערט צוגעלייגט צו אים מחוץ צו זיין גדר און עצמות. דער מלבי"ם דעפינירט דאס אלס "שם צירופי" - א נאמען וואס שרייבט זיך צו צום מענטש דורך א צווייטער הגדרה. אבער ביים השם יתברך איז די גבורה עצמיות'דיג, נישט קיין שם תואר און נישט קיין הוספה, ווייל ער אליין איז דאך דער עצם הגבורה.
און נאך מער: ביים מענטש דערקענט זיך גבורה נאר אויף א יחסיות'דיגן אופן. ווען מען זאגט "גיבור", מיינט מען תמיד א גיבור אין פארהעלטעניש צו א צווייטן וואס איז נישט בכוח דאס צו טון. מען קען זאגן אויף א מענטש אז ער איז א גיבור, אבער שטעל אים אוועק קעגן אן אמת'ן גיבור, אזא איינער וואס מען בינדט אים צו א שטריק און ער שלעפט עטליכע לאסט-אויטאס, וועט מען גלייך זאגן: וואספארא גיבור ביסטו לעבן אים? די גבורה ביים מענטש איז תמיד יחסי. אבער ביי דיר, רבונו של עולם, איז נישטא קיין יחסיות'דיגע גבורה, נאר די עצמות פון גבורה, ווייל עס איז דאך נישטא קיין צווייטער וואס מען קען קעגן אים פארגלייכן די גבורה פונעם אויבערשטן. דער הקדוש ברוך הוא איז אן אחדות'דיגע מציאות, אין עוד מלבדו, און אלעס איז פון אים יתברך. דערפאר "לך זרוע עם גבורה" - די גבורה ווערט פארשטארקט אין דיין זרוע, וואס זי איז דער יסוד און דער סיבה צו אלע סיבות, און די גבורה איז נישט יחסי נאר עצמית.
"תעוז ידך תרום ימינך" - די רעכטע האנט פון ניסים איבער דער לינקער האנט פון טבע
די גבורה פונעם אויבערשטן אנטפלעקט זיך אין ניסים ונפלאות, אין וועלכע ער באזיגט די טבע - ווי ביי קריעת ים סוף און ווי ביי "שמש בגבעון דום". זאגט דער מלבי"ם: דאס איז ענליך צו א משל פון א מענטש וואס דרייט א מילשטיין מיט א גרויסער שטארקייט מיט זיין לינקער האנט, און מיט זיין רעכטער האנט שטעלט ער אפ דאס רעדל פון זיך דרייען. מיט איין האנט דרייט ער און מיט דער צווייטער האנט האלט ער אן אז עס זאל זיך נישט דרייען. אזוי אויך כביכול ביים הקדוש ברוך הוא: זיין רעכטע האנט איז גובר אויף דער שטארקייט פון זיין לינקער האנט, ווייל עס איז דאך נישטא קיין שום זאך וואס קען שטיין קעגן השם יתברך.
און דער נמשל איז אזוי: די טבע איז א בחינה פון שמאל - די פעסטע, שטענדיגע זאך; די ניסים זענען א בחינה פון ימין - א פעולה וואס דער אייבערשטער טוט מיט כוח ארויסצופירן פונעם גדר הטבע. ווען דער אייבערשטער שפאלט דעם ים, איז די רעכטע האנט גובר געווען אויף דער לינקער האנט: דער ים וואס שטייט אויף זיין ארט אויף א שטענדיגן אופן איז די לינקע האנט, און עס איז געקומען די רעכטע האנט און איז בייגעקומען דעם ים און אים צעשפאלטן. ביים הקדוש ברוך הוא איז נישטא קיין איבערקומען א צווייטן פון אינדרויסן, ווייל עס איז דאך אין עוד מלבדו; און ווען מען רעדט פון זיך מתגבר זיין ביי אים, איז די כוונה צום מתגבר זיין פון איין כוח זיינעם - דער רעכטער כוח, דער כוח פון ניסים און העכער דער טבע - איבער דעם צווייטן כוח, דער לינקער כוח וואס דרוקט אויס די סדרים פון דער טבע. און דאס איז "תעוז ידך" - עס איז פאראן כוח און תעצומות אין דער קבועה'דיגער נאטירלעכער הנהגה, און דאך "תרום ימינך", די ניסימ'דיגע הנהגה דערהויבט זיך איבער דער לינקער האנט. קומט אויס אז דיין גבורה איז נישט קיין גבורה וואס ווערט דערקענט אין פארגלייך צו עפעס אנדערש, וואס דאס איז א שוואכע גבורה וואס דארף האבן א מאסשטאב, נאר א גבורה בעצם, וואס ווערט געמאסטן בלויז ביחס צום בורא יתברך און נישט אין פארגלייך צו א צווייטן.
"צדק ומשפט מכון כסאך" - דער אייביגער קיום פון דער וועלט
צֶדֶק וּמִשְׁפָּט מְכוֹן כִּסְאֶךָ, חֶסֶד וֶאֱמֶת יְקַדְּמוּ פָנֶיךָ׃ - גערעכטיגקייט און משפט זענען דער יסוד פון דיין שטול, חסד און אמת גייען פאראויס פאר דיין פנים.
דער רד"ק ערקלערט: נאכדעם וואס ער האט דערמאנט אז די וועלט שטייט בכוח פונעם בורא, קומט ער לערנען אז דאס וואס די וועלט עקזיסטירט אויף אייביג, אז זי זאל קיינמאל נישט פארדארבן ווערן, נעמט זיך פון דעם אייבערשטנ'ס צדק און משפט, פון זיין חסד און זיין אמת. "מכון" איז מלשון יסוד - אויף צדק און משפט איז באפעסטיגט דיין כסא, און חסד און אמת זענען די גורמים וואס מאכן אז די וועלט זאל בלייבן עקזיסטירן אויף אייביג.
און אויף דעם זענען פאראן קלארע אויסדרוקן אין דער תורה: "עוד כל ימי הארץ זרע וקציר וקור וחום וקיץ וחורף ויום ולילה לא ישבותו" - א הבטחה פונעם אויבערשטן אז די דאזיגע מציאות וועט קיינמאל נישט אויפהערן, אן אייביגער קיום. "לא אוסיף עוד לקלל את האדמה" - אז די וועלט וועט מער נישט פארניכטעט ווערן; "ולא אוסיף עוד להכות את כל חי" - אז מען וועט מער נישט אומברענגען אלע באשעפענישן. "זאת אות הברית אשר אני נותן ביניכם ובין כל נפש חיה לדורות עולם". מען זעט דאך אז עס קומט פון דעם אויבערשטנ'ס חסד אויסצוהאלטן די וועלט אויף א תמידיגער און אייביגער אופן. "מכון כסאך" - אזוי ווי א מלך וואס זיצט אויף זיין טראן און פירט זיין פאלק און זעט זייערע געברויכן, אזוי פירט דער אויבערשטער כביכול פון זיין כסא די וועלט אויפן וועג פון צדק און משפט און אין דעם גדר פון חסד און אמת. און "יקדמו פניך" באדייט אז זיי זענען שטענדיג אנגעגרייט ביי דיר, זיי געפינען זיך שטענדיג פאר דיינע אויגן.
דער ביאור פונעם מלבי"ם: משפט קעגן צדק
דער מלבי"ם ערקלערט דאס לויט די צוויי הנהגות וואס ער האט דערמאנט אינעם קאפיטל: איינס - חסד, די הנהגה וואס איז העכער דעם טבע; און די צווייטע - אמת ואמונה, די נאטורליכע, קבועות'דיגע הנהגה, וואס זי איז א בחינה פון אמת, א זאך וואס שטייט און בלייבט אויף אייביג. "כסא" איז שטענדיג אן אויסדרוק פאר דער הנהגה פון דער אונטערשטער וועלט, ווי עס שטייט: "השמים כסאי והארץ הדום רגלי". און דער פסוק זאגט אז דער אויבערשטער האט געגרינדעט זיין כסא - דעם יסוד פאר דער הנהגה פון דער אונטערשטער וועלט - אויף צדק און משפט.
וואס איז משפט? דער פעסטער דין, דער תמידיגער משפט. און וואס איז צדק? דער מלבי"ם ערקלערט שטענדיג אז צדק איז מלשון צדקה, לפנים משורת הדין. ביי צדקה פרעגט מען נישט וואס קומט אים, וויפיל ער האט געארבעט און וויפיל מיה ער האט אריינגעלייגט - מען גיט אים בתורת צדקה. משפט איז דאס וואס קומט זיך; צדק איז דאס וואס מען שענקט בחסד, נישט לויט די מעשים און נישט לויט וויפיל עס קומט זיך.
דעריבער: אמאל פירט דער אויבערשטער די וועלט מיט משפט - דאס איז די נאטורליכע, מסודר'דיגע הנהגה, אלעס איז געמאסטן און געוואויגן אויפן וואגשאל, פעסטע געזעצן וואס טוישן זיך נישט, און עס איז נישטא קיין חילוק דערין צווישן איינעם וואס איז ראוי און איינעם וואס איז נישט ראוי; עולם כמנהגו נוהג, און יעדער באקומט זיין חלק כסדר. די זון שיינט פאר יעדן איינעם אייניג - סיי פאר דעם וואס האט היינט געלייגט תפילין און סיי פאר דעם וואס נישט, סיי פאר דעם וואס האט מקיים געווען מצוות און סיי פאר דעם וואס נישט. און אמאל פירט דער אויבערשטער זיין וועלט מיט צדק, מיט צדקה: לויט דער צייט, לויטן ענין און לויט די מעשים פון די באשעפענישן - דאס איז די ניסימ'דיגע השגחה-הנהגה, וואס גייט נישט לויט די פעסטע נאטור-געזעצן. אין א צייט ווען כלל ישראל דארף א ישועה און א נס, העלפט זיי דער קדוש ברוך הוא למעלה מן הטבע. דא איז די זאך אפהענגיק אין זייערע מעשים: זענען זיי ראוי - באקומען זיי א נס; זענען זיי נישט ראוי - געשעט זיי נישט קיין נס.
און ער לייגט צו: דער שורש פון משפט איז דער אמת וואס געפינט זיך אין דער נפש פונעם שופט - דער שופט משפט'ט מיט גערעכטיגקייט לויט זיין אינעווייניגסטן אמת; און דער שורש פון צדק איז דער חסד וואס איז איינגעפלאנצט אין דער נפש - פון טיף אינעווייניג אין דער נפש, פון רחמנות און מיטלייד, טוט דער מענטש צדקה. דורך דעם וואס אין הארץ פונעם שופט איז איינגעווארצלט די ליבשאפט צום אמת, בייגט ער זיך נישט פונעם פעסטן משפט; און דורך דעם וואס אין זיין הארץ איז איינגעווארצלט די ליבשאפט צו חסד, בייגט ער זיך פונעם פעסטן משפט צו לפנים משורת הדין, צו טאן חסד מיט דעם וואס עס פאסט אים לויט ווי דער ענין פאדערט. כלל ישראל דארף א ישועה - שפאלט זיי דער אויבערשטער דעם ים. די הנהגת המשפט איז אז דער ים פליסט שטענדיג אויף זיין וועג און די כוואליעס שלאגן כסדר; אבער ווען ישראל זענען יעצט ראוי צו א ישועה, פירט זיך דער אויבערשטער מיט זיי מיט צדק, נישט לויט דעם וואס עס קומט זיך זיי. אפילו ים סוף איז מקטרג: הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה, מיט וואס זענען די אנדערש פון יענע? און דער אויבערשטער זאגט: פאר די וויל איך טאן צדקה, א חסד, ווייל זיי וועלן אין דער צוקונפט מקבל זיין די תורה. ווארום די הנהגת הצדק איז שטענדיג אפהענגיק אין מעשי האדם, אין טוישונגען, בעת וואס די הנהגת המשפט איז בכלל נישט אפהענגיק אין קיין שום טוישונגען.
און דאס איז דער טייטש: "צדק ומשפט מכון כסאך" - און פון וואו נעמען זיי זיך? פון "חסד ואמת יקדמו פניך". דורך דעם וואס דער חסד גייט פאראויס פאר דיין פנים, דאס הייסט אז ביים קודשא בריך הוא געפינט זיך די מציאות פון חסד, פון דעם ווערט נמשך דער צדק וואס איז לפנים משורת הדין; און דורך דעם וואס דער אמת גייט פאראויס פאר דיין פנים, פון דעם ווערט נמשך דער משפט, ווייל דער אמת איז דער טבע און דער פעסטער דין. און פון די צוויי שרשים וואס זענען קבוע אין זיינע מדות יתברך - חסד און אמת, וואס זיי זענען פון די שלש עשרה מדות הרחמים, "אל רחום וחנון ארך אפים ורב חסד ואמת" - ווערן נתגלה אין דער אונטערשטער וועלט דער צדק און דער משפט. קומט אויס אז סיי די נאטורליכע הנהגה און סיי די ניסימ'דיגע הנהגה ביינאזאמער, אלעס איז פונעם אויבערשטן לויט דעם חסד און אמת וואס גייען פאראויס פאר זיין פנים.
"אשרי העם יודעי תרועה"
אַשְׁרֵי הָעָם יֹדְעֵי תְרוּעָה, יְהֹוָה בְּאוֹר פָּנֶיךָ יְהַלֵּכוּן׃ - וואויל איז דעם פאלק וואס קענען די תרועה, השם, אינעם שיין פון דיין פנים וועלן זיי גיין.
א פאלק וואס איז אונז גוט באקאנט, וואס מיר חזר'ן און זאגן ראש השנה. רש"י פארטייטשט כפשוטו: זיי ווייסן ווי אזוי צו פייסן זייער באשעפער ראש השנה מיט דער תרועה, וואס מ'איז מסדר דערויף מלכויות, זכרונות און שופרות - זיי ווייסן ווי אזוי צו באוועגן זייער קונה און אים פייסן דורך דעם וואס זיי בלאזן די תרועה ראש השנה.
דער רד"ק ערקלערט לויטן גאנג פונעם מזמור: לכתחילה שילדערט דער משורר דעם חסד און אמת וואס דער קדוש ברוך הוא האט געטאן מיט דוד'ן, און דערנאך דעם חסד און אמת וואס ער טוט מיט דער גאנצער וועלט בכלליות, אז דער אויבערשטער האלט אויס דעם אמת מיט דער וועלט. און פון דעם שטאמט זיין קשיא: רבונו של עולם, אויב אזוי פירסטו זיך מיט דער וועלט, פיר זיך אויך אזוי מיט דוד'ן און מיט עם ישראל מיט דער מידת האמת, און עס פאסט דאך צוריקצוברענגען מלכות בית דוד. דאס איז געווען די פתיחה פונעם מזמור.
און אויף דעם זאגט ער: וואויל איז פאר ישראל וואס זיי זענען "יודעי תרועה" - ווען דו האסט געוואלט אין זיי און געוועלטיגט איבער זיי, זענען זיי געווען די וואס קענען די תרועה פונעם אויבערשטן, ווי ס'שטייט "ה' אלוקיו עמו ותרועת מלך בו". וואס איז א תרועה? ווען מ'איז ארויס אין מלחמה פלעגט מען בלאזן א תרועה מיטן שופר, און דורך דעם "יריע אף יצריח על אויביו יתגבר". און ס'איז באקאנט אז אויך אין דער מלחמה פלעגט מען הייבן דאס קול און שרייען, ווייל די קולות אין דער מלחמה זענען געווען א חלק פון א פסיכאלאגישער מלחמה צו דערשרעקן דעם שונא. אזוי אויך דאס פאלק וואס האט געזיגט די שונאים פלעגט בלאזן תקיעות און תרועות כדי אנצושרעקן די פעלקער קעגן זיי, ווי מיר זעען ביי די מלחמות וואס שטייען אין תנ"ך, און ווי ס'שטייט "וכי תבואו מלחמה בארצכם על הצר הצורר אתכם והרעותם בחצוצרות". און בנוגע דער תרועה פונעם אויבערשטן - דאס איז "יריע אף יצריח על אויביו יתגבר", און דאס איז די כוונה פון "ותרועת מלך בו": ווען מיר בלאזן אין קאמף, קומט לעומת זה דער אויבערשטער כביכול און שרייט אויס כדי אונז צו ראטעווען פון די שונאים וואס קומען אויף אונז. און דעמאלט "ה' באור פניך יהלכון" - זיי גייען אינעם שיין פון דיין פנים און פאלן נישט דורך.
אבער יעצט, רבונו של עולם, איז דאס פאלק כביכול נישט קיין יודעי תרועה. יעצט זעען מיר ווי מיר שטרויכלען זיך, ווייל דיין הנהגה באגלייט אונז נישט. וואו איז מלכות בית דוד? וואו איז די הנהגה וואס וואלט געדארפט צו זיין, אזוי ווי מיר האבן געזען די הנהגה פון חסד ואמת מיט דער גאנצער וועלט? פארוואס איז דאס נישט דא אויך ביי מלכות בית דוד? דאס דאזיגע פאלק זענען דאך ביז יעצט געווען יודעי תרועה, זיי פלעגן בלאזן און דו "יריע אף יצריח", דו פלעגסט אונז באגלייטן אין אלע אונזערע מלחמות און אין אלע אונזערע מעשים - און פארוואס האט זיך דאס אפגעשטעלט?
תרועה מלשון רעות - די השגחה פרטית אויף כלל ישראל
דער מלבי"ם ערקלערט אן אינטערעסאנטן פשט, און אזוי שטייט אויך אין מצודת דוד: "תרועה" איז מלשון התחברות און חבר'שאפט (רעות) - "יודעי תרועה" מיינט אז זיי ווייסן ווי אזוי זיך צו באהעפטן און פארבינדן, אזוי ווי דער לשון "שניהם רעים להתרועע". נאכדעם וואס דער פסוק האט גערעדט איבער די פרטים פון דער אלגעמיינער הנהגה אין אירע צוויי חלקים - חסד, וואס דאס איז צדק, און משפט, וואס דאס איז די מידת האמת און דער פעסטגעשטעלטער טבע - גייט ער יעצט אריבער צו רעדן וועגן דער הנהגה פון השגחה פרטית, ווי אזוי דער קדוש ברוך הוא פירט די איינצלנע באשעפענישן אין דער בריאה. און דאס איז אן אייגנארטיגע הנהגה פאר אונז: דער קדוש ברוך הוא פארמאגט פיל פעלקער, זעקס ביז זיבן מיליארד מענטשן אויף דער וועלט, אבער זיין השגחה פרטית ליגט אויף עם ישראל, בעת וואס די אומות העולם ווערן געפירט מיט אן השגחה כללית - דער אויבערשטער גיט אכטונג אויפן פאלק אלס א כלל, און נישט אויף א פריוואטן אופן אויף יעדן איינציגן באזונדער.
און מיר האבן שוין מסביר געווען בשעת מיר האבן געלערנט דעם ספר "אמונה ובחירה" פונעם משגיח הרב פרידלענדער, אז די כוונה איז נישט אז ביי די אומות העולם ווייסט נישט דער אויבערשטער וואס ס'טוט זיך מיט יעדן איינציגן - חס ושלום דאס צו זאגן, איז דען דער קדוש ברוך הוא דארט באגרענעצט? אוודאי ווייסט ער אין יעדן געגעבענעם מאמענט וואס ס'קומט פאר מיט יעדן איינעם. נאר השגחה פרטית מיינט צו געבן פאר א מענטש אין יעדן איינציגן מאמענט כלים און נסיונות לויט זיין מצב און לויט וואס מ'פאדערט פון אים, כדי אים צו ברענגען צו זיין שלמות. ביי א גוי איז נישט אזוי: דער אויבערשטער ווייסט טאקע אויך וועגן אים אין יעדן רגע, אמת, אבער ער פירט אים נישט אויף אזא אופן אז ער זאל אים יעדע מינוט אנפירן, לעבן מיט אים און געבן נסיונות און ענינים לויט זיין צושטאנד כדי אים דערנענטערן און משלים זיין. דעריבער פארמאגט עם ישראל, דאס פאלק פונעם אויבערשטן, אן השגחה פרטית: זיי זענען נישט אונטער דער אלגעמיינער הנהגה פון דער מציאות און אונטער דעם אלגעמיינעם חסד און אמת אדער צדק און משפט, נאר זיי האבן אן אייגענעם פרטיות'דיגן חסד און אמת, צדק און משפט - א באזונדערע באציאונג פונעם אויבערשטן צו אונז.
און דאס איז דער טייטש: וואויל איז דעם פאלק וואס קענען די תרועה פונעם מלך, וואס זיי פארבינדן זיך מיט זייער גוטן פריינד און אויבערשטן באליבטן (רעם ודודם העליון), זיי קענען און זענען באהאפטן צום קדוש ברוך הוא. און מ'קען טייטשן "יודעי" אויך אינעם זין פון "וידע האדם את חוה אשתו", וואס דאס איז אן אויסדרוק פון א צוזאמענבינדונג - זיי ווייסן ווי אזוי זיך צו באהעפטן און חבר'ן מיטן קדוש ברוך הוא. און אין אזא מציאות איז "ה' אלוקיו עמו ותרועת מלך בו": דער שפע קומט אראפ פונעם אויבערשטן אן קיין שליחים און אמצעיים, פונקט ווי אין ארץ ישראל וואו דער שפע פליסט גלייך פונעם אויבערשטן, "תמיד עיני ה' אלוקיך בה". בעת וואס ביי די אומות איז דער שפע נישט קיין דירעקטער, נאר דער קדוש ברוך הוא באשפעט דורך די שרי אומות העולם. און דאס מיינט "באור פניך יהלכון" - גלייך פון דעם שיין פון השי"ת'ס פנים, נישט דורך די צבא השמים און נישט דורך דעם "סוד קדושים" וואס דאס זענען די מלאכים, נאר מיר ווערן געפירט דורכן קדוש ברוך הוא אליין אן קיין שום מיטל.
די שמחה און די אחריות פון דער מעלת ישראל
אויב א מענטש וואלט זיך מתבונן געווען בלויז אין דעם דאזיגן ענין, וואלט ער יעדן אינדערפרי אויפגעשטאנען מיט א טאנץ. "שלא עשנו כגויי הארצות" וואלט ער געזאגט, און א ריזיגע שמחה וואלט אים ארומגענומען: דער קדוש ברוך הוא האט מיך באשאפן אלס אן אייגנארטיגע בריאה אין דער בריאה, ס'איז נישט פאראן נאך איינער ווי מיר אויף דער וועלט, איך האב זוכה געווען צו זיין פון די בניו של מקום, דער קדוש ברוך הוא פירט אויף מיר אן השגחה אין יעדן געגעבענעם מאמענט, ער קוקט אויף מיינע מעשים און עס גייט אים אן איבער מיר. איך וואלט דאך געקענט געבוירן ווערן א גוי, נאך א זאאלאגישער באשעפעניש וואס אויף אים איז נישטא קיין השגחה פרטית. זיי זענען סטאטיסטן (ניצבים) אין דעם שפיל, און דער הויפט-שפילער בין איך. אויב דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן די וועלט פאר איינעם - האט ער עס באשאפן פאר ישראל: פאר דער תורה וואס ווערט אנגערופן ראשית און פאר ישראל וואס ווערן אנגערופן ראשית.
"באור פניך יהלכון" - די גוים גייען אין דער פינסטערניש, און מיר אינעם שיין פון דיין פנים. די גוים זענען "כמר מדלי", ווי א טראפ וואס פאלט ארויס פונעם עמער, פאר וועמען גייט עס אן? "וכשחק מאזנים נחשבו", ווי שטויב וואס בלייבט אויף די וואגשאלן נאכן וועגן, פאר וועמען גייט עס אן? אבער עם ישראל - אין זיי איז תלוי די גאנצע בריאה, און אלעס וואס דער אויבערשטער טוט, טוט ער צוליב כלל ישראל.
און פון דא נעמט זיך אויך די אחריות. אויב ס'איז פאראן א השפעה אויף אלע עולמות אינאיינעם - בין איך דאס. דער גוי טוט גארנישט אויף און האט נישט קיין שום השפעה. טיטוס, אלעס וואס ער האט אנגעמאכט אין בית המקדש, האט גארנישט פוגם געווען אין די עליונים - ער האט בכלל נישט קיין צוטריט צו די עליונים. אבער א איד וואס טראכט א שלעכטן הרהור, זאגט דער רמב"ם, איז דאס אזוי ווי מ'שטעלט א צלם אין היכל, נאך ערגער פון וואס טיטוס האט געטאן. א איד פארמאגט א צוטריט צו די עליונים, און דערפאר איז דאס אן אחריות: וואס די אויגן זעען, וואס דער קאפ טראכט, וועלכע מעשים איך טו. "כל שתה תחת רגליו" - די גאנצע וועלט ווערט געפירט און נתפעל דורך אונז, די גאנצע וועלט איז פאר אונז, די גאנצע וועלט עקזיסטירט בזכות אונז. דאס איז א געוואלדיגע אחריות, און אויך א גרויסע שמחה: "אשר בחר בנו מכל העמים ונתן לנו את תורתו" - וויפל דארף מען דאנקען און דאס זאגן מיט שמחה.
און נישט בלויז דאָס, נאָר אויך אַלץ וואָס טוט זיך אויף דער וועלט: אויב ס'איז יעצט פֿאַראַן אַ מהומה צווישן רוסלאַנד און אוקראַיִנע, איז דאָס אויך צוליב כּלל ישׂראל, ווײַל אַלץ איז אָנגעהאָנגען אין עם ישׂראל. און הגם ס'איז פֿאַראַן זאַכן וואָס מיר פֿאַרשטייען נישט זייער שײַכות און מיר ווייסן נישט ווי אַזוי און פֿאַרוואָס, זאָלן מיר לכל הפּחות וויסן אַז אַלץ איז צוליב ישׂראל. און דרך אגב, שטייט געשריבן אַז צום קומען פֿון משיח וועט 'גוג' מיט וועמען מיר וועלן האָבן שוועריקייטן זײַן רוסלאַנד, און דאָס איז די אומה מיט וועלכער מיר וועלן זיך מוטשען. דער עצם פֿאַקט וואָס זיי הייבן שוין אָן צו זײַן אין אונדזער געגנט ווײַזט אַז מיר שטייען שוין ביים סוף. וואָס זוכן זיי פּלוצעם אין אונדזער הינטערהויף? מיר זענען געווען רואיג - רוסלאַנד געפֿינט זיך אין רוסלאַנד, ריזיג גרויס און האָט נישט קיין שײַכות צו מיר, און פּלוצעם שטייט דער דאָזיקער ווײַסער בער הינטערן הויז, מ'עפֿנט די טיר און אָט איז ער דאָ. און פֿונדעסטוועגן בחסד השם לאָזן זיי צו פֿאַר מדינת ישׂראל צו אַטאַקירן דאָרט אין סוריה. און ס'איז כּדאי צו באַמערקן: "סוריה" און "רוסיה" זענען די זעלבע אותיות פֿאַרקערט - מיר זענען שוין 'הרוסים' (צעבראָכן) פֿון זיי.
לסיכום:
"לך זרוע עם גבורה" - בײַם מענטשן קומט יעדער כּוח פֿון אַ כּוח וואָס איז געווען פֿריִער און די גבורה איז אַ תּואר וואָס איז רעלאַטיוו און צוגעלייגט, בשעת בײַם בּורא איז די זרוע דער ערשטער כּוח וואָס ס'איז נישט פֿאַראַן פֿאַר אים קיין שום אַנדערער כּוח וואָס זאָל אים באַוועגן, און די גבורה איז עצמות'דיק און נישט רעלאַטיוו; און "תעוז ידך תרום ימינך" - די רעכטע האַנט פֿון נסים הייבט זיך איבער דער לינקער האַנט פֿון טבֿע, אַן איבערגבֿורה פֿון זײַנע כּוחות איינער איבערן צווייטן, וואָס עס איז דאָך אין עוד מלבדו. "צדק ומשפט מכון כסאך" - פֿונעם חסד אין אים ציט זיך דער צדק, די הנהגה פֿון נסים וואָס ווענדט זיך אין די מעשׂים פֿון די באַשעפֿענישן, און פֿון דער אמת אין אים ציט זיך דער משפּט, די פֿעסטע נאַטירלעכע הנהגה וואָס איז גלײַך פֿאַר יעדן; און ביידע צוזאַמען האַלטן אויף די וועלט אויף אייביק. "אשרי העם יודעי תרועה" - וואויל איז די וואָס פֿאַרבינדן זיך און באַפֿרײַנדן זיך מיט זייער דוד העליון און זענען זוכה צו השגחה פּרטית און צו אַ דירעקטן שפֿע "באור פניך", אָן אַ שליח און אָן אַ שׂר. און פֿון דער דאָזיקער מעלה ווערן געבוירן צוויי זאַכן: אַן אומגעהויערע שׂמחה אויף דעם וואָס ער האָט אונדז אויסגעוועלט פֿון אַלע פֿעלקער, און אַ געוואַלדיקע אַחריות - אַז די גאַנצע וועלט שטייט און ווערט באַאײַנפֿלוסט דורך אונדז.