מיר גייען ווייטער אין קאפיטל פ"ו, "תְּפִלָּה לְדָוִד". דוד המלך לייגט פאר אין דעם קאפיטל די יסודות פון בטחון אין השי"ת: פארוואס עס פאסט אז עס זאל קומען די ישועה, וואס איז די מהות פון א תפילה, און פארוואס דווקא הקדוש ברוך הוא - און נישט קיין שום אנדערער כוח אין דער בריאה - איז דער וואס אין זיין האנט איז צו ראטעווען. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך פארטיפן אין די פסוקים פון "כי אתה אדני טוב וסלח" ביז "אתה אלהים לבדך".
כִּי אַתָּה אֲדֹנָי טוֹב וְסַלָּח וְרַב חֶסֶד לְכׇל קֹרְאֶיךָ׃ - ווארים דו, מיין האר, ביסט גוט און מוחל, און פיל מיט חסד צו אלע וואס רופן צו דיר.
דער אבן עזרא טייטשט: "טוב" - פאר די גוטע, "וסלח" - פאר די זינדיקער. "ורב חסד לכל קוראיך" איז געצילט קעגן דעם וואס ער האט פריער געזאגט "כי אליך אקרא כל היום" - און אזוי ווי דו ביסט א רב חסד צו אלע וואס רופן צו דיר, איז דאך פאסיג אז דו זאלסט אויך מיר ישועה שיקן.
דער רד"ק דינגט זיך און טייטשט: "טוב" - פאר אלע באשעפענישן, און נישט בלויז פאר די גוטע. און ער דרוקט דאס ארויס פון דעם וואס עס שטייט אין מזמור קמ"ה: "טוֹב ה' לַכֹּל" - זעט מען דאך אז די גוטסקייט פונעם אויבערשטן איז אויסגעשפרייט איבער אלעמען.
און דער מדרש זאגט: רבי פנחס זאגט, פארוואס איז ער גוט? ווייל ער איז מוחל. און פארוואס איז ער מוחל? ווייל ער איז גוט. דאס הייסט, השי"ת טוט דיר גוטס ווייל ער פארגעבט דיר, און פארוואס פארגעבט ער דיר? ווייל השי"ת איז גוט. וויבאלד דער רצון פון הקדוש ברוך הוא איז צו טון גוטס, דעריבער האלט ער נישט אויף אייביג זיין כעס, נאר אדרבה ער פארגעבט און איז מוחל - בפרט פאר דער וואס טוט תשובה.
"ורב חסד לכל קוראיך" - צו אלע וואס רופן צו דיר אין א צייט פון נויט, זאגט דער רד"ק, און אפילו זיי האבן געטון שלעכטס, ווייל אין דער צייט וואס זיי רופן צו דיר טוען זיי דאך תשובה. און דא איז דא א דיוק: לכאורה וואלט געדארפט שטיין "עונה לכל קוראיך", פארוואס שטייט "רב חסד"? ווייל דער וואס ווענדט זיך צום אויבערשטן און בעט א ישועה - קומט זיך אים דאך אז מען זאל אים ענטפערן פון הימל, און "חסד" הייסט דאך דווקא וואס מען גיט פאר איינעם וואס איז נישט ראוי דערצו. נאר "לכל קוראיך" קומט צו פארמערן אויך די וואס האבן געטון שלעכטס, וואס זיי קומט זיך באמת נישט מצד הדין מען זאל זיי ענטפערן, און פונדעסטוועגן ענטפערט זיי הקדוש ברוך הוא מצד חסד, וויבאלד זיי קערן זיך אום בתשובה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז אין דעם פסוק רעדט דוד וועגן דער ישועה פון השי"ת, און א ישועה קען צוריקגעהאלטן ווערן פונעם מענטש צוליב דריי סיבות. די ערשטע - מצד דעם נותן: א מענטש האפט אויף א ישועה פון איינעם וואס עס ליגט נישט אין זיין טבע צו טון גוטס, און זיין האפענונג איז אומזיסט. ביים אויבערשטן איז דאס נישט שייך, ווייל "אתה ה' טוב", און אויב אזוי מצד דעם נותן איז זיכער פאראן א רצון צו ראטעווען.
די צווייטע - מצד דעם מקבל, וואס איז צוליב זיינע זינד נישט ראוי צו באקומען די טובה. אבער אויך דאס איז נישט קיין מניעה, ווארים "טוב וסלח" - דו פארגעבסט אויף די זינד, און איך טו תשובה דערויף.
די דריטע - מצד דעם שטייגער פונעם נותן, וואס ער גיט נאר אין א פינקטלעכער מאס לויט די מעשים פונעם מענטש, וויפיל עס קומט דיר וועסטו באקומען און נישט מער. און אפשר בין איך נישט אין א מצב אז עס קומט זיך מיר מצד מיינע מעשים? דערויף זאגט דוד: "ורב חסד לכל קוראיך" - דו גיסט נישט לויטן דין נאר מיט חסד, און חסד מיינט א השפעה העכער וויפיל עס קומט זיך. און אויב אזוי, אפילו לויט שורת הדין בין איך נישט ראוי, איז מצד דעם בורא יתברך'ס גרויס חסד און גוטסקייט יא פאסיג איך זאל באקומען. די דאזיקע דריי זענען דער טעם פארוואס השי"ת שפעט גוטס אפילו ווען עס זענען דא דרויסנדיקע סיבות וואס וואלטן לכאורה געדארפט צוריקהאלטן די השפעה.
הַאֲזִינָה ה' תְּפִלָּתִי וְהַקְשִׁיבָה בְּקוֹל תַּחֲנוּנוֹתָי׃ - הער צו, ה', מיין תפילה, און הער זיך צו צום קול פון מיינע תחנונים.
דער מלבי"ם זאגט: די תפילה איז די השתפכות הנפש און איר דביקות אין איר מקור. "תפילה" קומט פונעם לשון פתילה - ביי דער תפילה קלעבט מען זיך צו צום קדוש ברוך הוא און מען באהעפט זיך צו אים. און אזוי אויך געפינען מיר אז תפילות זענען כנגד קרבנות, און "קרבן" איז א לשון פון קירוב, וואס זיין גאנצער ענין איז זיך צו מקרב זיין צום קדוש ברוך הוא. פתילה - התחברות, צו פארדרייען א זאך און איר צונויפבינדן; קרבן - קירוב.
דערמיט איז די תפילה אנדערש פון אנדערע לשונות, ווי למשל "תחינה" און אנדערע אויסדרוקן וואס ווייזן אויף בעטן געברויכן - דארט בעט איך זיך כדי צו באקומען עפעס. די תפילה איז פונקט פארקערט: א דערהויבונג פון דער נפש פון אלע גשמיות'דיגע ענינים, מען וויל גארנישט גשמי נאר רוחניות אליין.
און מיר זאלן וויסן אז די מקובלים ביי יעדן ענין פון תפילה האבן אינזינען ענינים פון רוחניות'דיגע התחברות, און רעדן בכלל נישט פון מגושמ'דיגע זאכן. דערפאר לייגן זיי נישט אריין אין דער תפילה קיין גשמיות'דיגע בקשות און לייגן נישט צו קיין בקשות; אויב דו ווילסט בעטן - זאג דאס ביים סוף. און אזוי ווי רבי חיים וואלאזשינער שרייבט (און ווער עס וויל קען דאס הערן אין די שיעורים אויף נפש החיים): תפילה איז א צורך מעלה. נישט אזוי ווי מענטשן מיינען אז תפילה איז א צורך מטה - דו דארפסט זאכן, שטעל זיך דאווענען און דער קדוש ברוך הוא וועט דיר שיקן. דאס איז די פשוט'ע און פארגראבטע פארשטאנד; אבער מיט א העכערער רוחניות'דיגער פארשטאנד, איז תפילה א צורך מעלה - א דערהויבונג פון דער נפש פון אלע ענינים פון גשמיות.
נאר וואס דען, ווען א מענטש דאווענט און זיין נפש דערהויבט זיך פון אלע גשמיות'דיגע ענינים און באהעפט זיך צום אויבערשטן, איז דער דרך פונעם קדוש ברוך הוא צו הערן אויך צו די תחנונים - דאס הייסט אויך וואס דער גוף בעט פאר זיינע גשמיות'דיגע צרכים. און דאס איז "האזינה ה' תפילתי" - און דורך דעם וואס דו וועסט צוהערן צו מיין תפילה, "והקשיבה בקול תחנונותי", וואס דאס זענען די גשמיות'דיגע בקשות. דורך דעם וואס איך באהעפט זיך צו דער רוחניות, בעט איך אז דו זאלסט זיך צוהערן אויך צו מיינע תחנונים איבער די ערדישע ענינים.
בְּיוֹם צָרָתִי אֶקְרָאֶךָּ כִּי תַעֲנֵנִי׃ - אין טאג פון מיין נויט רוף איך צו דיר, ווייל דו וועסט מיר ענטפערן.
דערפאר רוף איך צו דיר אין טאג פון מיין צרה, ווייל איך ווייס אז דו וועסט מיר ענטפערן, ווארום יעדער וואס רופט צו דיר מיט א גאנצן הארצן - ענטפערסטו אים. און נישט ווי די עבודה זרה'ס, וואס די פעלקער שרייען צו זייער אפגאט און עס איז נישטא קיין קול און נישטא קיין ענטפער. אזוי האט זיי אליהו געזאגט ביים הר הכרמל: רופט מיט א גרויסן קול, אפשר איז ער אויפן וועג און פארשפעטיגט, אפשר שלאפט ער און כאפט א מיטאג-שלאף - רופט מיט א גרויסן קול, אפשר וועט איר אים אויפוועקן. ער האט חוזק געמאכט פון זיי און זיי אויסגעלאכט. דאס איז דער ענין פון די גוים; אבער איך ווייס: "אקראך כי תענני" - ביי דיר איז דאס נישט ווי ביי די פעלקער, און ווי ער וועט דערמאנען דעם חילוק אויך אינעם קומענדיגן פסוק.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם סדר הדברים: רבונו של עולם, "שמח נפש עבדך כי אליך אדני נפשי אשא", און דו הערסט אויס מיין תפילה און הערסט זיך צו צום קול פון מיינע תחנונים - ובפרט ווען איך רוף אין א טאג פון צרה, ווארום דאס איז דעם אויבערשטנ'ס וועג צו ראטעווען אין א צייט פון צרה, און דער קדוש ברוך הוא איז נאנט צו ווער עס געפינט זיך אין א נויט און שרייט צו אים. און דערפאר "ביום צרתי אקראך כי תענני".
אֵין כָּמוֹךָ בָאֱלֹהִים אֲדֹנָי וְאֵין כְּמַעֲשֶׂיךָ׃ - עס איז נישטא ווי דיר צווישן די געטער, מיין האר, און עס איז נישטא ווי דיינע מעשים.
אונטער דעם וואָרט "כמוך", אונטער דעם מ', געפינט זיך אַ טעם טרחא - אַ האַלבער לבנה וואָס נייגט זיך אויף רעכטס. און לכאורה איז אַ טרחא אַ טעם מפסיק, און אויב אַזוי וואָלט מען געדאַרפט לייענען "אין כמוך", אַן הפסק, "באלהים". און דאַן פרעגט זיך די קשיא: פאַרוואָס שטייט געשריבן "בָאֱלֹהִים" אָן אַ דגש אינעם בי"ת? דער דגש פאַלט דאָך אַוועק פון די אותיות בג"ד כפ"ת ווען עס איז פאַראַן אַן אות אהו"י סמוך, ווען דאָס פריערדיגע וואָרט ענדיגט זיך מיט איינע פון די אותיות אהו"י. און אינעם וואָרט "כמוך" איז דאָך נישטאָ קיין אהו"י ביים סוף - נאָר מיר האָבן שוין מסביר געווען אַז אַ כ"ף סופית איז כאילו זי איז געשריבן מיט אַ ה' נאָך איר, "כמוכה", אַ ה' וואָס איז נישט געשריבן אָבער הערט זיך כביכול, און דאָס ווייזט אַז מען לייענט די צוויי ווערטער צוזאַמען: "אין כמוך באלהים".
און דער תירוץ איז ווי מיר האָבן שוין געזאָגט, אַז די טעמי אמ"ת - איוב, משלי, תהלים - זענען אַנדערש פון די טעמים אינעם רעשט פונעם תנ"ך. אין טעמי אמ"ת איז דער טרחא איינער פון די טעמים משרתים און איז נישט קיין מפסיק, אַנדערש ווי אין די כ"א ספרים. און פון דעם קומט אויס אַ וואונדערבאַרער פשט: עס איז נישטאָ דאָ קיין הפסק אונטער "כמוך", נאָר מען לייענט עס ברציפות - "אין כמוך באלהים".
דער רד"ק טייטשט אויפן אופן ווי משה רבינו האָט געזאָגט: "ומי גוי גדול אשר לו אלהים קרובים אליו כה' אלהינו בכל קראנו אליו". און מען דאַרף פרעגן: וואָס מיינט "אין כמוך באלהים" - צי איז דאָס כביכול אַ הודאה אַז עס זענען פאַראַן אַנדערע כוחות און געטער?
דערקלערט דער רד"ק אַז די כוונה איז אויף דער זון, דער לבנה און די שטערנס. און פאַרוואָס ווערן זיי אָנגערופן "אלהים"? ווייל "אל" מיינט אַ כוח, ווי "יש לאל ידי" - איך האָב דעם כוח אין דער האַנט. און דערפאַר ווערט אויך עבודה זרה אָנגערופן "אלהים אחרים", ווייל אירע דינער זענען זיכער אַז זיי האָבן אַ כוח זיי צו ראַטעווען. עס זענען געווען עובדי חמנים, מענטשן וואָס האָבן זיך געבּוקט צו דער זון ווייל די זון פאַרמאָגט אַ כוח. און באמת האָבן זיי אַ געוויסע ממשלה אין די תחתונים, און אין דעם זינען איז שייך זיי צו רופן "אל" - די זון הערשט דאָך אין די תחתונים און שיינט פאַר דער ערד און אירע באוואוינער. און פונדעסטוועגן "אין כמוך" צווישן זיי, ווייל זיי זענען בלויז דיינע שלוחים; דו שיקסט זיי, און זיי האָבן נישט קיין שום כוח צו טאָן עפּעס קעגן דעם רצון העליון.
דאָס הייסט: עס איז נישטאָ קיין שום כוח אין דער בריאה חוץ דעם אייבערשטן, "אין עוד מלבדו", און אַלע כוחות אין דער בריאה זענען זיינע כוחות. און דאָס איז אויך דער ביאור אויפן נאָמען "אלקים", וואָס לכאורה איז דאָס אַ וואונדערליכער נאָמען: דער יסוד האמונה איז דאָך "שמע ישראל ה' אלקינו ה' אחד", זיין אחדות און אַז עס איז גאָרנישט אויסער אים - ווי קען מען אים דען רופן בלשון רבים? נאָר דער טייטש איז "בעל הכוחות כולם", און אַדרבה, דאָס קומט אונדז זאָגן אַז אַלע כוחות פאַרמאָגן נישט קיין אייגענעם כוח, נאָר זיי ציען זייער כוח פונעם אייבערשטן, פונעם אינסוף ברוך הוא. און אויב אַזוי, "אין כמוך באלהים" - עס איז נישטאָ ווי דיר אין אַלע כוחות אינאיינעם, ווייל זיי אַלע באַקומען און שעפּן זייער כוח פון דיר: זון, לבנה, שטערנס, ווינט, פייער. עס זענען געווען עובדי כוכבים וואָס האָבן געדינט דאָס פייער, און אַזעלכע וואָס דינען בהמות - אין אינדיע ביזן היינטיגן טאָג שטעלט אַ קו וואָס גייט אַריבער די גאַס אָפּ דעם גאַנצן פאַרקער. און אויף אַלע די ווערט געזאָגט: וויסן זאָלסטו, זיי זענען בלויז שלוחים, זיי האָבן נישט קיין כוח צו טאָן אָדער אומצווואַרפן עפּעס קעגן דעם רצון הבורא. "ואין כמעשיך" - דו האָסט באַשאַפן אַלע באַשעפענישן, אין דיין האַנט איז צו טאָן זייער אַרבעט און זי צו שטערן, בעת זיי קענען נישט טאָן דיין אַרבעט און קענען זי נישט שטערן, און דעריבער איז קיינער נישט פאַראַן ווי די מעשים פונעם הייליגן באַשעפער אַליין.
דער מלבי"ם לערנט אַז "אין כמוך באלהים ה'" קומט אָפּצווואַרפן דעות וואָס זענען געווען ביי די אומות העולם. איין כת האָט געלייקנט אין דער הנהגה פונעם אייבערשטן, און געזאָגט אַז הגם דער הקדוש ברוך הוא אַליין האָט באַשאַפן די וועלט, האָט ער אָבער איבערגעגעבן די הנהגה צו אַנדערע כוחות - די מזלות, די כוכבים און די גלגלים זענען די וואָס פירן די וועלט. און מיר האָבן ברוייט געזען ווען מיר האָבן געלערנט ספר איוב די פאַרקרימטע השקפה וואָס די פעלקער האָבן געהאַט אין יענער צייט, און ווי איוב טענה'ט זיך אַ גאַנצן וועג מיט זיינע חברים וועגן דעם: אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט טאַקע באַשאַפן די וועלט, אָבער ער האָט זי איבערגעגעבן צו אַ "אל אוויל", צו אַ כוח וואָס באַגייט עוולות. כביכול דער הקדוש ברוך הוא אינטערעסירט זיך שוין מער נישט מיט וואָס עס טוט זיך דאָ, עס זענען פאַראַן באַאַמטע פונעם טבע - און די באַאַמטע זענען פאַרדאָרבן. דאָס איז געווען איוב'ס טענה: איך האָב נישט קיין דירעקטע טענה צום אייבערשטן, נאָר פאַרוואָס האָסטו איבערגעגעבן די וועלט אין די הענט פון אַזעלכע פאַרדאָרבענע באַאַמטע; נישט דער אייבערשטער טוט מיר שלעכטס, נאָר זיי.
אַ צווייטע כת האָט געטענה'ט אַז עס געפינען זיך אין דער בריאה פילע פועלים, און אַז די בריאה איז באַשאַפן געוואָרן דורך עילות און עלולים - סיבות און מסובבים - און נישט אויף אַ דירעקטן אופן פון אים יתברך, נאָר פילע כוחות האָבן געאַרבעט דערין ביז די בריאה איז געקומען צו דער ווירקליכקייט.
כׇּל גּוֹיִם אֲשֶׁר עָשִׂיתָ יָבוֹאוּ וְיִשְׁתַּחֲווּ לְפָנֶיךָ אֲדֹנָי וִיכַבְּדוּ לִשְׁמֶךָ׃ - אַלע פעלקער וואָס דו האָסט געמאַכט וועלן קומען און זיך בוקן פאַר דיר, מיין האַר, און אָפּגעבן כבוד פאַר דיין נאָמען.
די וואָס האָבן געלייקנט אין דער הנהגה האָבן געגעבן כבוד פאַרן הקדוש ברוך הוא צוליב דעם וואָס ער איז די סיבה הראשונה - זיי זענען מודה אַז ער האָט באַשאַפן די וועלט - אָבער זיי בוקן זיך נישט פאַר אים, ווייל לויט זייער פאַרקרימטער שיטה פירט ער זי נישט היינט, און ער ווייסט נישט וואָס עס טוט זיך דאָ, און ממילא איז נישטאָ קיין זין זיך צו בוקן. אויף דעם זאָגט דער פּסוק: "יבואו וישתחוו לפניך" - די וואָס ביז איצט האָבן נאָר אָפּגעגעבן כבוד אָבער זיך נישט געבּוקט, וועלן איינזען אַז דער הקדוש ברוך הוא איז דער פועל און זיין השפעה איז תמידית, און די השפעות פליסן און קומען נאָר פון אים, און דאַן איז דאָ אַ טעם זיך צו בוקן פאַר אים.
און קעגן דער צווייטער כת: "אין כמוך באלהים" - עס איז נישטאָ קיין כוח ווי דיר אין דער הנהגה, און דערפאַר וועלן זיך אַלע בוקן פאַר דיר; "ואין כמעשיך" - און דערפאַר "ויכבדו לשמך". ווייל די וואָס האַלטן אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט נישט באַשאַפן די וועלט אַליין, האָבן נישט קיין טעם אים צו געבן כבוד, ווייל לויט זייער מיינונג זענען פאַראַן נאָך אַ סך שותפים. און ווען עס וועט נתגלה ווערן די מלכות פונעם בורא יתברך, וועלן אויך די וואָס האָבן ביז איצט נישט אָפּגעגעבן קיין כבוד, מכבד זיין זיין נאָמען, און זיי וועלן איינזען אַז דער כבוד קומט נאָר צום אייבערשטן וואָס האָט באַשאַפן די וועלט אַליין.
און דאָ איז דער אָרט אונטערצושטרייַכן דעם יסוד וואָס מיר האָבן מסביר געווען: יענע כוחות האָבן גאָר קיין כוח נישט צו פֿירן, נאָר די השפעה קומט אַראָפּ און שלשלט זיך דורך זיי, און דאָס איז די בחינה וואָס ווערט אָנגערופֿן מזלות - די השפעה פֿליסט דורך זיי. דורך אַ געוויסן מזל קומט אַראָפּ אַזאַ השפעה און דורך אַן אַנדער מזל אַן אַנדער השפעה, דאָס איז אמת; אָבער צו זאָגן אַז דער מזל איז דער משפיע? חלילה - דער מזל איז בלויז אַ צינור. "יִזַּל מַיִם מִדָּלְיָו", די השפעה קומט אַראָפּ און רינט פֿון אויבן אַראָפּ. דו ביסט דער וואָס פֿירט זיי אַלע.
און ווען וועט דאָס מקוים ווערן? זאָגט דער רד"ק: אין די ימות המשיח, ווי עס שטייט אין די דברי הנביאים "והיה ה' למלך על כל הארץ, ביום ההוא יהיה ה' אחד ושמו אחד" - דעמאָלט וועלן באמת אַלע גוים מודה זיין אין זיין מלכות יתברך.
כִּי גָדוֹל אַתָּה וְעֹשֵׂה נִפְלָאוֹת אַתָּה אֱלֹהִים לְבַדֶּךָ׃ - וואָרום גרויס ביסטו און טוסט וואונדער, דו אַליין ביסט גאָט.
רש"י טייטשט: "לבדך" - נאָך בשעת דו ביסט געווען אַליין, איידער די מלאכים זענען באַשאַפֿן געוואָרן, זענען שוין באַשאַפֿן געוואָרן שמים וארץ; שוין דעמאָלט האָסטו געטאָן נפלאות אַליין, איידער עס איז געווען סיי וועלכער אַנדערער כוח אין דער בריאה. און ווי באַקאַנט האָבן חז"ל געזאָגט, אַז דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן די מלאכים אויפֿן צווייטן טאָג, כּדי מען זאָל נישט זאָגן אַז גבריאל האָט געצויגן פֿון דאַן און מיכאל פֿון דאַן, און די מלאכים האָבן געהאָלפֿן ביים באַשאַפֿן, און כביכול דער קדוש ברוך הוא איז נישט געווען יחיד אין זיין וועלט נאָר מען האָט אים געהאָלפֿן באַשאַפֿן די וועלט. דעריבער האָט ער זיי לכתחילה נישט באַשאַפֿן, נאָר "אתה אלהים לבדך".
דער רד"ק זאָגט: דעמאָלט וועלן אַלע איינזען אַז דו ביסט גרויס איבער אַלע כוחות און אַז דו ביסט דער וואָס טוט נפלאות. ווען זיי וועלן זען די נפלאות וואָס דו וועסט טאָן ביים אויסלייזן כלל ישראל פֿון צווישן די פֿעלקער - "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות" - וועלן זיי מודה זיין אַז דו ביסט גאָט אַליין, און נישט ווי אין די אַמאָליקע צייטן ווען מען האָט געגלייבט אַז עס איז פֿאַראַן אַ באַשעפֿער פֿון דער וועלט און נאָך דערצו אַנדערע כוחות; דעמאָלט וועט מען זאָגן צו אים: נאָר דו אַליין ביסט גאָט.
דער מלבי"ם לערנט פֿאָר, אַז דער נאָמען "גדול" ווייַזט ביים קדוש ברוך הוא אַז ער איז דער ערשטער פֿון אַלע סיבות און דער סוף פֿון אַלע מסובבים. און מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל דעם חילוק צווישן "גדול" און "רם": עס שטייט "בישראל גדול שמו", און פֿאַרקערט "רם על כל גוים ה'" - ביי די גוים איז ער אין אַ בחינה פֿון "רם". וואָס איז דער חילוק? מען זאָגט: דער בוים איז גרויס; און פֿאַרקערט: דער לופֿטבאַלאָן איז הויך (רם), דער עראָפּלאַן איז הויך. "גדול" מיינט תמיד פֿון אונטן ביז אויבן גאַנץ אַדורך, בעת "רם" מיינט דערהויבן, ער געפֿינט זיך ערגעץ הויך אויבן. די גוים, כּדי זיך פֿטור צו מאַכן פֿונעם רבונו של עולם, האָבן אים אַרויפֿגעשטויסן אַהין הויך: דו ביסט רם, דו מישט זיך נישט אַרייַן אין וואָס סע טוט זיך דאָ, דו ווייסט נישט גענוי וואָס איך טו און עס קימערט דיך אויך נישט ממש. און פֿאַרקערט, דאָס גיט זיי נאָך אַ גוט געפֿיל אַז זיי "דערהייבן" אים - צי ווילסטו דען ער זאָל זיך יעצט אָפּגעבן מיט דעם וואָס ס'בייַסט דיר? דער קדוש ברוך הוא גיט זיך נישט אָפּ מיט קלייניקייטן.
זאָגן מיר: נישט אַזוי איז עס! "גדול" - פֿון אונטן ביז אויבן. ער ווייסט וואָס סע טוט זיך און מישט זיך אַרייַן אין דער גאַנצער בריאה, פֿונעם נידעריקסטן און אונטערשטן טייל ביזן העכסטן. און דאָס איז די הגדרה פֿונעם מלבי"ם: ראש הסיבות עד אחרית המסובבים. וואָרום די השתלשלות מעילא לתתא גייט דורך סיבה ומסובב - די סיבה האָט דאָס גורם געווען, און יענע האָט יענץ גורם געווען, ביז צו דער רעזולטאַט וואָס קומט אָן דאָ אונטן אין דער וועלט. און דער קדוש ברוך הוא געפֿינט זיך נישט בלויז אין איין באַזונדערן פונקט, נאָר ער איז "גדול" - פֿון אויבן ביז אונטן, און אַלץ קומט פֿון אים יתברך.
און היות ווי "גדול אתה לבדך", איז דאָך נישטאָ דאָ קיין אַנדערע כוחות; עס איז נישטאָ קיין סיסטעם וואָס דער באַשעפֿער גיט איבער צו איר דעם כוח און זי טוט אַליין, נאָר אַלץ איז פֿון אים פֿון אויבן ביז אונטן - און דעריבער "אין כמעשיך", קיינער איז נישט קיין שותף מיט דיר ביים באַשאַפֿן די וועלט און קיינער איז נישט קיין שותף מיט דיר אין דער הנהגה. און וויבאַלד דו טוסט נפלאות און שדד'סט די סדרי הטבע און פֿירסט אַלע כוחות הטבע - ווייַל "גדול אתה" פֿון אויבן ביז אונטן - איז אין דייַן האַנט דער כוח צו טאָן נפלאות און איבערדרייען די טבע. "אין כמוך באלהים ה'" - היות ווי דו ביסט דער בורא און משגיח, האָסטו דעם כוח צו איבערקערן די סדרי הטבע, און ממילא האָסטו אויך דעם כוח מיך צו ראַטעווען. און דאָס איז די בקשה: "ביום צרתי אקראך כי תענני" - רבונו של עולם, ענטפֿער מיר, דאָס הייסט ראַטעווע מיך פֿון מייַנע צרות, ווייַל איך האָב קיין שום ספֿק נישט אַז גדול אתה ועושה נפלאות, אתה אלהים לבדך.
און מיר האָבן שוין גערעדט עטלעכע מאָל, אַז די וואָס האָבן געהאַלטן אַז דער קדוש ברוך הוא האָט נישט באַשאַפֿן די וועלט נאָר די וועלט איז געווען קדמון, איז פֿון דעם בייַ זיי אויסגעקומען אַז ער קען גאָרנישט ענדערן אין איר: אויב דו האָסט נישט באַשאַפֿן די וועלט, קענסטו זי אויך נישט ענדערן. אָבער וויבאַלד מיר גלייבן אַז דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן די וועלט, האָבן מיר נישט קיין שום ספֿק אַז די וועלט איז אין זיין האַנט און ער קען זי ענדערן אין יעדן מאָמענט. און דאָס מיינט "גדול אתה ועושה נפלאות" - נאָך בשעת דו ביסט געווען אַליין, ווען דו האָסט באַשאַפֿן און געפֿורעמט די וועלט, און ממילא האָסטו דעם כוח צו טאָן נפלאות.
אין ספר תהילות מהרי"ט ברענגט ער די ווערטער פון חז"ל "אין בעל הנס מכיר בניסו": הגם דער בעל הנס זעט דעם נס, דערקענט ער אבער נישט ביזן סוף זיין גרויסקייט. און ער גיט א משל פון קריעת ים סוף. דער ים האט זיך געשפאלטן - מיר האבן געזען א נס. אבער וואס האבן מיר געזען? בלויז א קליינעם חלק פונעם גאנצן בילד: מיר האבן געזען אז דער ים שפאלט זיך דא. אבער דאס אז אין יענער שעה האבן זיך געשפאלטן אלע וואסערן אין דער וועלט - דאס האבן מיר נישט געזען. און אזוי אויך דאס וואס אלע וואסער-שפאלטונגען וואס וועלן נאך פארקומען במשך דער היסטאריע - יהושע וואס שפאלט דעם ירדן, נהר גינאי וואס שפאלט זיך פאר רבי פנחס בן יאיר וכדומה - אלע זענען געלעגן בכוח דא ביי קריעת ים סוף, וואו מען האט פארזייט די זוימען פון אלע יענע קומענדיגע שפאלטונגען, אויך דאס האבן מיר נישט געזען און מיר ווייסן נישט אין יענעם שטאפל.
און דאס איז וואס עס שטייט "ועושה נפלאות אתה אלהים לבדך": דו מאכסט די וואונדער, און בלויז דו אליין ווייסט און דערקענסט זייער אמת'ן פארנעם. מיר זעען דעם לאקאלן, פונקטליכן וואונדער, אבער צו דערקענען דעם גאנצן פלא - ווי גרויס דער וואונדער איז באמת, ווי גרויס די ישועה איז באמת - דאס ווייסט נאר דער אויבערשטער אליין.
דוד המלך שטעלט אוועק זיין בקשה אויף דריי יסודות: "טוב" - אז מצד דעם געבער איז פאראן א ווילן צו טון גוטס; "וסלח" - אז די זינד האלט נישט צוריק; "ורב חסד" - אז אפילו ווער ס'איז נישט ראוי על פי דין ווערט געענטפערט מיט חסד. פון דארט שטייגט ער אויף צו דער עצם מהות פון תפילה, וואס זי איז דאס אויסגיסן דאס הארץ און זיך צוקלעבן צום מקור, א דערהויבונג העכער דער גשמיות, וואס בכוח דעם ווערן אויך אויסגעהערט די געבעטן אויף ערדישע באדערפענישן. און צום סוף שטעלט ער פעסט דעם יסוד פון אמונה: "אין כמוך באלהים" - אלע כוחות אין דער בריאה זענען בלויז שלוחים און צינורות וואס שעפן כוח פון אים יתברך, און עס איז נישטא קיין שום שותף נישט אין דער בריאה און נישט אין דער הנהגה. און וויבאלד ער איז "גדול" - פון די ערשטע סיבות ביזן סוף פון אלע מסובבים - איז בכוחו איבערצודרייען דעם סדר הטבע און צו ראטעווען; און אויך אלע גוים זענען עתיד צו קומען זיך בוקן און אפגעבן כבוד פאר זיין נאמען אין די ימות המשיח. און מיט דעם אלעם, די פולע גרויסקייט פון די וואונדער וואס ער טוט מיט אונז - "אתה אלהים לבדך", נאר ער אליין ווייסט.