קאַפּיטל פ"ו איז אַ "תפילה לדוד", און אין דעם חלק פונעם קאַפּיטל קומען מיר צו צום עיקר פון דוד המלכ'ס בקשות: די בקשה אויף דעת און דעם וועג, די גאַנצע הודאה, די באַשרייבונג פון די זדים וואָס רודפ'ן אים, און די בקשה אויף אַן אות לטובה. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען די ביאורים פונעם רד"ק און פונעם מלבי"ם, און פון זיי נעמען אַ מוסר השכל פאַר אונדזער עבודת ה'.
הוֹרֵנִי יְהֹוָה דַּרְכֶּךָ אֲהַלֵּךְ בַּאֲמִתֶּךָ יַחֵד לְבָבִי לְיִרְאָה שְׁמֶךָ׃ - לערן מיר, ה', דיין וועג, איך וועל גיין אין דיין אמת, פאַראייניק מיין האַרץ צו מורא האָבן פאַר דיין נאָמען.
דער רד"ק טייטשט: דוד זאָגט, כאָטש איך ווייס שוין אַז דו ביסט אַליין דער אייבערשטער, אָבער די דאָזיקע ידיעה איז נאָר מצד קבלה - אַזוי האָב איך מקבל געווען פון מיינע עלטערן, אַזוי האָב איך מקבל געווען פון מיינע רבי'ס. דעריבער בעט איך זיך פאַר דיר, לערן מיר אויס דיין וועג און לייג מיר צו ידיעה אין דער חכמה פון דיין באַשאַפונג צו די באַשעפענישן, וואָרום זיי אַלע שטייען דאָך מיט דיין גרויסן כוח. ווען איך וועל וויסן די חכמה מיט וועלכער דער באַשעפער האָט באַשאַפן די וועלט - "אהלך באמיתך", וועל איך האָבן אַ וועג אין וועלכן צו גיין. הגם עס איז נישט אין מיינע כוחות משיג צו זיין דיין דעת, ווייל מיר קענען דאָך נישט משיג זיין דעם דעת פונעם בורא עולם, פונדעסטוועגן וועל איך דאָס פאַרשטיין ביסלעכווייז לויט דער שׂכלישער פעיִקייט פונעם מענטש, און דורך דעם וועל איך אויך צוקומען צו פאַראייניקן דאָס האַרץ צו מורא האָבן פאַר דיין נאָמען.
"יחד לבבי ליראה שמך" - זאָגט דער רד"ק: העלף מיר און פאַראייניק מיין האַרץ, מיין האַרץ זאָל זיך נישט ווענדן אַהין און אַהער. "יחד" איז מלשון אחד. ווען מיר זאָגן צו פאַראייניקן דעם בורא, איז דער מיינונג צו זאָגן "ה' אלוקינו ה' אחד", און נישט ווי דער באַגריף וואָס איז דעמאָלט געווען פאַרשפּרייט ביי עובדי עבודה זרה אַז עס זענען דאָ אַ סך געטער. אַזוי אויך דאָ: דאָס האַרץ פונעם מענטש איז אַ דאָפּלט האַרץ. עס איז דאָ אין אים אַ האַרץ וואָס ציט צום שלעכטן און אַ האַרץ וואָס ציט צום גוטן, און דערפאַר שטייט "לעבוד את ה' אלוקיך בכל לבבך" - צוויי בתי"ן, צוויי הערצער: יצר טוב און יצר רע. דעריבער בעט דוד: פאַראייניק דאָס דאָזיקע דאָפּלטע האַרץ, עס זאָל זיין געווענדט בלויז און אַליין צו מורא האָבן פאַר דיין נאָמען, איך זאָל נישט פאַרשלעפּט ווערן און זיך נישט פאַרנעמען מיט גאָרנישט וואָס דערווייטערט מיך פון דיין יראה. און נאָך: "ליראה שמך" - אַז איך זאָל נישט דאַרפן מורא האָבן פאַר קיין שום מענטש, נאָר בלויז פאַר דיין נאָמען זאָל איך מורא האָבן, און פון דיר זאָל מיר קומען די הילף, און מיין גאַנצער בטחון זאָל זיין בלויז אין דיר.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דוד בעט דאָ אַז דער קדוש ברוך הוא זאָל אים לאָזן וויסן דריי זאַכן. דאָס ערשטע - "הורני ה' דרכך": די וועגן פון דער הנהגה, וויאַזוי דער אייבערשטער פירט זיין וועלט מיט חסד און רחמים, כדי איך זאָל קענען גיין אין זיינע וועגן. מען האָט אונדז דאָך אָנגעזאָגט צו גיין אין זיינע וועגן, און וויאַזוי קען איך גיין אין זיינע וועגן אויב איך ווייס נישט וואָס זיי זענען? דעריבער, הורני ה' דרכך, און דאַן וועל איך גיין אין זיי - מה הוא רחום אף אתה רחום, מה הוא חנון אף אתה חנון.
די צווייטע בקשה - "אהלך באמיתך". "אמיתך" זענען די אמת'ע זאַכן וואָס זענען פאַרבאָרגן פונעם מענטשליכן שׂכל, דער עניין פון די הנהגות און מנהגים פון די חוקי התורה און אירע מצוות, זאַכן וואָס אַפילו שלמה המלך האָט צומאָל נישט משיג געווען זייער טעם. בעט דוד: לאָז מיך וויסן דעם אמת פון די זאַכן, ווייל ווען איך וועל וויסן יעדער מצווה אויף איר אמת'דיקייט - וואָס איר תיקון איז, און וואָס זי פּוילט אין די עולמות העליונים - וועל איך זי קענען מקיים זיין בשלימות. ווען איך האָב נישט קיין "אמיתך", איז מיר שווער צו גיין. ווען אַ מענטש פאַרשטייט נישט פאַרוואָס ער דאַרף עפּעס טאָן, איז אים שווער דאָס מקיים צו זיין; און ווען ער ווייסט וויאַזוי די זאַך ברענגט אַ תועלת און וואָס זי פּועל'ט, איז אים פיל גרינגער. דעריבער: אַנטפּלעק פאַר מיר דיינע הנהגות אין די חוקי התורה, כדי איך זאָל זיי קענען מקיים זיין און גיין אין זיי מיט מער גרינגקייט.
די דריטע בקשה - "יחד לבבי ליראה שמך". לויט די ווערטער פונעם מלבי"ם איז די כוונה אויף די אמת'ע זאַכן אין אמונות ודעות: אַז איך זאָל משיג זיין אינעם שׂכל העיוני די אחדות ה', די השגחת ה' און די יכולת ה'. פאַראייניק מיין האַרץ עס זאָל זיין מיוחד בלויז צו מורא האָבן פאַר דיין נאָמען, און דורך דעם וועל איך נישט מורא האָבן פאַר קיינעם נאָר פונעם קדוש ברוך הוא אַליין.
אוֹדְךָ אֲדֹנָי אֱלֹהַי בְּכׇל לְבָבִי וַאֲכַבְּדָה שִׁמְךָ לְעוֹלָם׃ - איך וועל דיר דאנקען, ה' מיין ג-ט, מיט מיין גאנצן הארצן, און איך וועל מכבד זיין דיין נאמען אויף אייביג.
זאגט דער רד"ק: ווען דו וועסט מייחד זיין מיין הארץ צו דיר, דעמאלט וועל איך דיר דאנקען מיט מיין גאנצן הארצן. ווי מיר האבן מסביר געווען, ווייזט דאס ווארט "לבבי" אויף צוויי הערצער - יצר טוב און יצר רע - און ווען דו וועסט מייחד זיין מיין הארץ צו דיר, וועלן ביידע הערצער זיין מיוחד בלויז און בלויז צו דיין עבודה. אזוי געפינען מיר ביי אברהם אבינו, וועלכער האט איינגעשפאנט אויך דעם יצר הרע פאר דער עבודת הבורא, דאס הייסט ער האט באוויזן אינגאנצן צו מברר און מטהר זיין אפילו דאס שלעכטע אין אים. און דעמאלט "וועט נישט זיין קיין מקצת פון מיין הארץ און מיינע מחשבות צו ענינים וואס זענען זולתך". און מען דארף מדייק זיין: "ענינים וואס זענען זולתך" מיינט נישט דווקא עבודה זרה. יעדער זאך וואס א מענטש פארנעמט זיך דערמיט חוץ עבודת ה' - מיינט דאס אז זיין הארץ איז צעטיילט, אז זיין הארץ פארנעמט זיך מיט נאך עפעס.
מען קען זיך דערמאנען ווען מען האט אויפגעשטעלט די מדרשה אין פסגות, איינע פון די שאלות וואס האט שטארק איבערראשט איז געווען די שאלה פון א מיידל: וואס הייסט, א פרומער אדער רעליגיעזער איד פארמאגט נישט קיין תחביבים? איינער גייט כאפן פיש, איינער צו אויטא-פארמעסטן, איינער צו א ספארט-טאג - מ'האט דאך תחביבים! האט מען איר געענטפערט: ווען האט ער דען צייט פאר תחביבים? מען רעדט נישט פון דעם וואס מענטשן טוען למעשה בפועל, נאר לויט דער השקפה פון דער תורה. לויט דער תורה האט א מענטש אן עבודה וואס הייבט זיך אן פון אינדערפרי ביז ביינאכט. אוודאי איז מותר צו טון זאכן וואס געבן פארן מענטש מנוחה - א מענטש וואס גייט אויף אפרוה און א קורצן שפאציר כדי אפצורוען די נפש און צוריקקומען מיט פרישע כוחות. און אזוי אויך פרנסה, אוודאי מוז א מענטש האבן פרנסה; אויב ער וועט זיך נישט שפייזן, וויאזוי וועט ער אויפציען זיינע קינדער צו תלמוד תורה, וויאזוי וועט ער מפרנס זיין זיין שטוב און זיין משפחה? מען האט זיך דאך מתחייב געווען אין דער כתובה - דאס זענען מחויבויות.
אבער אז א מענטש זאל זיך נעמען א גלאטן תחביב - ער גייט אריין אין א סטודיא צו קנעטן ליים און מאכן פיגורן, און וואס טוט מען דערמיט צום סוף? צום מיסט - און ער זאגט "דאס איז מיין תחביב": ביי א איד איז נישטא קיין תחביבים. דאס הייסט, ס'איז נישטא קיין פלאץ אז זיין הארץ זאל זיך נייגן צו נאך עפעס, ס'איז נישטא קיין ארט אז א מענטש זאל זיך צולייגן זאכן אחוץ זאכן וואס פירן אים צו עבודת ה'. און אויב א מענטש זאגט: איך דארף דאס איינמאל אין א תקופה, דאס בארואיגט מיך און דערנאך לערן איך בעסער - אין רוב פעלער זענען דאס דמיונות, ווייל מיר זעען דאך אז די וואס לערנען בעסער זענען נישט די וואס זענען פארנומען מיט תחביבים. אבער אויב באמת איז דאס נישט קיין דמיון, ניחא, דאן הייסט דאס שוין א זאך וואס פירט צו עבודת ה'. אבער א זאך וואס איז אינגאנצן אפגעריסן פון עבודת ה' - איז דאס דער היפך ממש פון "יַחֵד לְבָבִי לְיִרְאָה שְׁמֶךָ". מען בעט פונעם רבונו של עולם אז עס זאל נישט זיין אפילו א מקצת פון מיין הארץ און מיינע מחשבות צו עפעס אנדערש, נאר מיט מיין גאנצן הארצן וועל איך דיר דאנקען, "ואכבדה שמך לעולם" - מיין גאנץ הארץ איז בלויז א הודאה צו דיר, און אלע מיינע ענינים אויף דער וועלט זאלן זיין כבוד ה': מיט וואס קען איך פארמערן כבוד שמים, מיט וואס קען איך מאכן א נחת רוח פאר אים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די הודאה וואס ווערט דא געזאגט איז אויף די טובות וואס ער האט שוין באקומען. און גיט אכטונג אויף זיינע ווערטער: א הודאה וואס ווערט געזאגט כדי צו בעטן - איז נישט קיין גאנצע הודאה. אסאך מאל ווען א מענטש קומט און דאנקט דיר מיט התלהבות אויף עפעס וואס איז געווען, און אמאל שוין פון לאנג צוריק, איז די ערשטע שאלה וואס דו פרעגסט זיך: וואס וויל ער יעצט? ווען א דאנק ווערט געזאגט מיטן ציל ווייטער צו בעטן, איז דאס א פשוט'ע, שוואכע תודה. דערפאר זאגט דוד: "אודך ה' אלוקי בכל לבבי" - א הודאה וואס איז נישט כדי ווייטער צו בעטן. איך דאנק דיר נישט כדי דו זאלסט מיר געבן נאך. ווער ס'בעט, אנטפלעקט אז זיין הודאה איז נישט מיט זיין גאנצן הארצן, נאר זי איז געמאכט געווארן דיך צו בארואיגן און איינווייכן כדי דו זאלסט אים געבן נאך. ביי מיר איז אבער נישט אזוי: מיין גאנץ הארץ דאנקט דיר, און עס איז נישטא דערין גארנישט אויסער דער הודאה, אן קיין שום באהאלטענע כוונה. און נאך מער - "ואכבדה שמך לעולם": דורך דעם וואס איך וועל פארציילן דיינע תהלות און דיינע גבורות, דערמיט לויב איך אויס דיין נאמען אויף אייביג.
כִּי חַסְדְּךָ גָּדוֹל עָלָי וְהִצַּלְתָּ נַפְשִׁי מִשְּׁאוֹל תַּחְתִּיָּה׃ - ווארום דיין חסד איז גרויס אויף מיר, און דו האסט געראטעוועט מיין נפש פונעם טיפסטן שאול.
זאגט דער רד"ק: דער יושר און דער שכל פאדערט אז איך זאל דיר דאנקען און מכבד זיין דיין נאמען, ווייל דו האסט פארמערט און פארגרעסערט דיינע חסדים אויף מיר. דאס הייסט, ביי מיר פעלט נישט אויס צו איבעררעדן פארוואס מען דארף דאנקען - איך שפיר אז אזוי פיל חסדים האסטו געטון מיט מיר, און דערפאר אוודאי "אודך ה' אלוקי בכל לבבי ואכבדה שמך לעולם". און מען קען מסביר זיין די זאכן אויפן עבר: וויפיל מאל האט דער אויבערשטער אים געראטעוועט פון דער האנט פון זיינע שונאים און פון דער שאול.
"והצלת נפשי משאול תחתיה" - אויפן וועג פון דרש קען מען טייטשן: פונעם שאול וואס האט מיך געוואלט ברענגען צום אונטערשטן טיף; ווען נישט דו האסט געראטעוועט מיין נפש פון שאול, וואלט איך שוין פון לאנג געלעגן אונטער צען טפחים. און אויפן דרך הפשט: "שאול" מיינט דער קבר, און "תחתיה" איז לכאורה א כפל לשון, ווייל יעדער שאול איז דאך אן אונטערשטער ארט - א נידעריגער פלאץ. נאר דאס ווארט "תחתיה" קומט מוסיף צו זיין, אזוי ווי עס שטייט "בעמקי שאול קרואיה": ס'איז פאראן א שאול און ס'איז פאראן דער תחתית דערפון, און דאס קומט צו ווייזן אויף דער טיפקייט דערפון.
בדרך אגב, דער רד"ק האט געשריבן זיינע ווערטער אין זיין צייט, ווען מען האט באגראבן בלויז אונטן אין דער ערד, און ממילא יעדער שאול איז געווען א "תחתיה". אין אונזערע צייטן איז פאראן א קבורה אין שטאקן - א "שאול עלייה". יהי רצון אז משיח זאל שוין קומען און ס'זאל זיין תחיית המתים און קיינער זאל דאס נישט דארפן; אבער ווער ס'דארף חלילה צוקומען דערצו, זאל ער זיך דערווייטערן פינף הונדערט פרסה פון אזעלכע קבורות און זוכן א קבורה אין א שאול תחתיה, און אפילו אויב עס קאסט געלט - זאל מען צאלן און פארלאנגען א קבורה אין דער ערד (בקרקע). ס'איז דא א גאר גרויסע פראבלעם מיט קבורה אין שטאקן, און עס איז געווען א שטארקע התנגדות פון גדולי ישראל דערצו; ובפרט אז אפילו די וואס האבן מתיר געווען האבן געשטעלט תנאים וויאזוי פונקטליך דאס צו טון, און די תנאים ווערן נישט אפגעהיט. און דעמאלט האט מען כביכול איינגעפאקט דעם מענטש אין א פעקל, מען האט אים אריינגעשטעקט אין א בנין און מען מיינט אז מען האט אים באגראבן - אבער דאס איז נישט קיין קבר. א קבר מיינט אז ער זאל זיין מחובר צום באדן.
דער רד"ק זאגט נאך, אז מען קען אפטייטשן דעם פסוק אויפן עתיד: עס איז א בקשה, רבונו של עולם, זאלסט ראטעווען מיין נפש פון שאול תחתיה. און טייל מפרשים זאגן אז "שאול תחתיה" מיינט דעם דין פון גיהנום, און אזוי ערקלערט רש"י: דער וועג פון מנאפים איז אריינגעווארפן צו ווערן אין דער טיפעניש פון שאול, און פון דארט האסטו מיר געראטעוועט - ווען נתן הנביא האט מיר געזאגט "גם ה' העביר חטאתך". קומט אויס אז "הצלת נפשי משאול תחתיה" גייט ארויף אויף דעם וואס דו האסט געשיקט נתן הנביא מיר מוסר צו זאגן און מיר ראטעווען פון מיין חטא.
דער מלבי"ם ערקלערט: "כי חסדך גדול עלי" - דו האסט געטאן מיט מיר געדאפלטע טובות, סיי פארן גוף און סיי פארן נפש. אויף די טובות פונעם גוף שטייט "חסדך גדול עלי" - וואס דו האסט געראטעוועט מיין גוף פון די שונאים; און אויף די טובות פונעם נפש שטייט "והצלת נפשי משאול תחתיה" - וואס דו האסט געראטעוועט מיין נפש פונעם יצר הרע און פון די כוחות וואס ברענגען צום זינדיגן. און אויב אזוי, דארף איך דיר דאנקען אויף דעם וואס דו האסט געראטעוועט סיי מיין גוף און סיי מיין נפש.
אֱלֹהִים זֵדִים קָמוּ עָלַי וַעֲדַת עָרִיצִים בִּקְשׁוּ נַפְשִׁי וְלֹא שָׂמוּךָ לְנֶגְדָּם׃ - גאט, מזידים זענען אויפגעשטאנען אויף מיר, און א באנדע פון עריצים האבן געזוכט מיין לעבן, און זיי האבן דיך נישט געשטעלט פאר זייערע אויגן.
גיט אכט אויפן ריכטיגן לייענען: "זדים קָמוּ עלי" - מלעיל, ווייל עס איז דא א מתג אונטער דעם קו"ף, און נישט "קמוּ" מלרע. און אזוי אויך "וַעֲדַת עריצים" - דער וי"ו דא איז א וי"ו החיבור, און דאס איז נישט א "וַעֲדָה" (א קאמיטע), נאר "וַעֲדַת עריצים" (א פארזאמלונג פון עריצים). כאטש אין היינטיגן לשון קען מען זאגן דעם פסוק כפשוטו: יעדעס מאל וואס מען וויל שעדיגן דעם שומרי-מצוות ציבור, שטעלט מען אויף א וועדה - א וועדה פאר גיוס, א וועדה אהין, א וועדה אהער - און מען געפינט זיך שוין אין די הענט פון א ועדת עריצים וואס זוכט דאס לעבן... אבער פאר אונזער ענין איז דער פשט "וַעֲדַת עריצים", א כנופיא פון עריצים.
דער רד"ק ערקלערט: "אלוקים זדים קמו עלי" - די וואס יאגן מיר נאך, טוען עס במזיד, דאס הייסט זיי זענען נישט קיין אנוסים דערויף. טייל האבן מיר נאכגעיאגט מחמת אונס, ווייל שאול המלך האט דאס געפאדערט פון זיי און באפוילן, און זיי האבן זיך נישט געקענט אפהאלטן פון גיין מיט אים. אבער מיין טענה איז אויף די זדים, די וואס זענען אויפגעשטאנען אויף מיר בזדון לבם און פון אייגענעם ווילן, און נישט צוליב דעם מלך'ס באפעל. און חז"ל זאגן אויף וועמען דאס גייט: "זדים" - דאס זענען דואג און אחיתופל, וואס האבן דאס געטאן פון זייער שלעכטן הארץ, ווי מיר זעען אין די פסוקים ביי עטליכע געלעגנהייטן.
"ולא שמוך לנגדם" - זיי זענען אויפגעשטאנען אויף מיר און געזוכט מיין לעבן, און האבן נישט געדענקט אז עס איז דא א בורא עולם און עס איז דא ווער עס וועט מאנען מיין כבוד פון זיי; זיי האבן דיך כביכול נישט געזען פאר זייערע אויגן. און רש"י ערקלערט: זיי האבן נישט געדענקט וואס זיי האבן געזען מיט זייערע אייגענע אויגן, אז שמואל האט מיר געזאלבט לויט דיין ווארט. זיי האבן פארגעסן אז דער אויבערשטער האט באפוילן מיר צו זאלבן פאר א מלך. דאס הייסט, זיי האבן נישט גענומען אין באטראכט אז דאס וואס איך בין דא איז נישט ווייל איך האב זיך ארויפגעשטופט מיט די עלנבויגנס אדער צוגעכאפט די הערשאפט מיט זעקס מאנדאטן - א נביא ה' איז געקומען און מיר געזאלבט פאר א מלך, און ווער עס שטייט אויף קעגן מיר, איז מורד אינעם קדוש ברוך הוא וואס האט באפוילן מיר צו זאלבן.
דער מלבי"ם ערקלערט די דרייפאכיגע נויט: איך קען זיך נישט ראטעווען פון מיינע שונאים דורך די גערעכטיקייט וואס איך טו, ווייל "זדים קמו עלי". ווען א מענטש קומט מיט טענות קעגן מיר, קען איך זיך טענה'ן מיט אים - דו טענה'סט אז איך בין נישט גערעכט, וועל איך דיר אויפווייזן אז דו ביסט ראנג, און אזוי וועל איך דיך אראפנעמען פון מיר. אבער א זד, א מזיד, אינטערעסירט זיך נישט מיט די פאקטן און נישט מיט גערעכט אדער נישט גערעכט - ער שטייט אויף קעגן מיר פון בלאזער שנאה, און מיין גערעכטיקייט וועט נישט העלפן אים איבערצוצייגן. מיט כח קען איך זיי אויך נישט בייקומען, ווייל "עדת עריצים ביקשו נפשי" - אן "עריץ" מיינט א שטארקער, און עס רעדט זיך פון מעכטיגע מענטשן וואס זוכן מיין נפש. און וואס בלייבט מיר נאך צו האפן? אפשר וועלן זיי האבן יראת שמים און מורא האבן פונעם באשעפער וואס איז שטארקער פון זיי. אויף דעם זאגט ער: "ולא שמוך לנגדם" - זיי רעכענען זיך בכלל נישט מיט דיר, און דערפאר וועט אויך קיין יראת שמים זיי נישט צוריקהאלטן פון מיר נאכיאגן.
וְאַתָּה אֲדֹנָי אֵל רַחוּם וְחַנּוּן אֶרֶךְ אַפַּיִם וְרַב חֶסֶד וֶאֱמֶת׃ - און דו, מיין גאט, ביסט א בארמהארציגער און גענאדיגער גאט, געדולדיג, און פול מיט חסד און אמת.
פְּנֵה אֵלַי וְחׇנֵּנִי תְּנָה עֻזְּךָ לְעַבְדֶּךָ וְהוֹשִׁיעָה לְבֶן אֲמָתֶךָ׃ - ווענד דיך צו מיר און באגנאדיג מיר, גיב דיין שטארקייט צו דיין קנעכט, און העלף דעם זון פון דיין דינסט.
דער רד"ק ערקלערט: "אתה אל רחום" - בעט איך אז דו זאלסט רחמנות האבן אויף מיר. "אתה חנון" - בעט איך אז דו זאלסט מיך באגנאדיגן און מיר גוטס טאן. "אתה ארך אפים" - און אויב איך האב געזינדיגט, פאסט אז דו זאלסט פארלענגערן דעם צארן און מיר נישט באשטראפן, ביז איך וועל תשובה טאן מיט א גאנצן הארצן און דו וועסט מיר מוחל זיין, ווייל דיין מדה איז דאך ארך אפים. און דו ביסט אויך "רב חסד ואמת" - דעריבער, אפילו אויב איך בין נישט ראוי, זאלסטו פארמערן צו מיר דיין חסד און דיין אמת. "חסד" - מצד דעם אויבערשטנ'ס חסד; און "אמת" - מקיים צו זיין דאס ווארט, ווייל דו האסט מיר דאך צוגעזאגט די מלוכה, און אויב אזוי פאסט אז דו זאלסט מקים זיין דיינע ווערטער, און דורך דעם וועלן די רודפים אפלאזן פון מיר.
דער מלבי"ם ערקלערט די צוויי פסוקים ווי זיי זענען מכוון איינס קעגן דאס צווייטע: מצד וואס דו ביסט רחום - "פנה אליי", צו זען אין מיין נויט; מצד וואס דו ביסט חנון - "וחונני". מצד מידת האמת - "תנה עוזך לעבדך"; און מצד מידת החסד - "והושיעה לבן אמתך".
און וואס איז דער חילוק? פארוואס געהערט "עבדך" צו מידת האמת, און "בן אמתך" צו מידת החסד? ערקלערט דער מלבי"ם: דאס וואס איך בין עובד דעם אויבערשטן איז מצד מיין בחירה - איך האב אויסגעוועלט צו זיין אן עבד ה'. דערפאר מצד מידת האמת, וואס דאס איז וואס עס קומט בדין, קומט זיך מיר דער כוח אויף דעם וואס איך דין דיך: "תנה עוזך לעבדך". פון דער אנדערער זייט בין איך אויך בגדר "בן אמתך" - דאס הייסט איינגעווארצלט אין דער עבודה שוין פון מיינע עלטערן; מיין מוטער איז אן אמה, און איך בין געבוירן געווארן א צווייטער דור פון קנעכט. און דאס איז א חסד ה' מיט מיר, וואס ער האט מיך באשאפן בטבע ווי א קינד פון קנעכט, וואס דורך דעם בין איך שוין אין מיין טבע נאנט צו זיין עבודה.
ווארום א מענטש וואס איז געווען א בן חורין און מען האט אים פארשקלאפט - ער וועט שטענדיג וועלן אנטלויפן, שטענדיג שטרעבן צוריקצוגיין צו זיין פריערדיגן מצב און ארויסגיין לחירות. לעומת זה כלל ישראל אין מצרים, וואס זענען שוין געבוירן געווארן קנעכט בני קנעכט פאר פילע דורות, האבן געזאגט "חדל ממנו ונעבדה את מצרים" - ווייל אן עבד בן אמה שטרעבט נישט צו קיין חירות, ער קען נישט וואס איז חירות און ווייסט נישט וואס דאס מיינט. פארקערט: באפריי אים, און ער הויבט זיך אן צו בלאנדזשען אויף דער וועלט, ער ווייסט נישט וואס מען טוט. מען שטייט אויף אינדערפרי - וואו גייט מען? ביז יעצט האט דער האר געגעבן פרישטיק, דער האר האט געגעבן מיטאג, דער האר האט געגעבן אן ארט צו וואוינען; האסט מיך באפרייט, און איך ווייס נישט וואס צו טון. אן עבד בן אמה פילט אויף א נאטירלעכן אופן אז ער איז אן עבד צו זיין אדון, און ער פילט נישט קיין באדערפעניש צו אנטלויפן.
און דאס איז וואס דוד זאגט: רבונו של עולם, איך בין עבדך בן אמתך - איך בין נישט ווי א מענטש וואס איז געווען א בן חורין און איז געווארן אן עבד, וואס שטרעבט שטענדיג צו אנטלויפן; איך בין אן עבד בן אמה, וואס קען נישט קיין אנדערע מציאות. און אויף דעם דארף איך דיר דאנקען, ווארום דאס איז נישט עפעס וואס איך האב אליין געטון: דאס וואס איך בין געבוירן געווארן צו ישי, וואס איז געווען אן אמת'ער עבד ה', פון די וואס זענען געשטארבן בעטיו של נחש - דאס איז א חסד ה'. "חסדך" איז דאס וואס איך בין בן אמתך, וואס דו האסט מיך געבראכט אויף דער וועלט אין אזא מציאות, אין א שטוב פון אן עבד פאר דיר, און דערפאר בין איך פיל מער גרייט נפשיות'דיג צו עבודת ה' און איך פיל נישט קיין נויט און קיין רצון עס אראפצושליידערן פון מיר.
און מען קען פרעגן: אויב אזוי, וויאזוי משפט מען א מענטש אויף זאכן וואס זענען אריבער צו אים בטבע, אינעם DNA? דער ענטפער איז: זיכער קען מען משפט'ן, ווייל דער טבע אינעם DNA מאכט מיך נישט פאר א מוכרח. צום ביישפיל, זיין פאטער איז געווען א כעסן, א מענטש וואס איז מהיר חימה, און דער דאזיגער טבע איז אריבער צום זון - נישט בלויז מחמת ער האט געזען און נאכגעטאן, נאר אין זיין DNA. וועלן מיר דען זאגן: פארטיג, כעס אן א שיעור, ווייל דאס קומט פונעם טאטן? זיכער נישט. איך דארף זיך מתמודד זיין קעגן די דאזיגע טבעים. אליעזר איז דאך געווען אן ארור, אין זיין DNA איז ער געווען ארור, און נאכדעם איז ער ארויס מכלל ארור לכלל ברוך - א סימן אז מען קען זיך מתמודד זיין אויך מיט טבעים. עס איז אמת אז דאס איז פיל שווערער, אבער דער מענטש דארף זיכער טון אלעס וואס איז אין זיין כוח. א מענטש קען נישט זאגן "אזוי איז ביי מיר אין טבע, אזוי קומט עס פון דער היים, אזא בין איך" - דאס איז אן אויסדרוק פון מענטשן וואס זענען ווייט פון מצוות. ווער עס ווייסט וואס עבודת ה' איז, ווייסט אז דער טבע איז פונקט דאס פעלד פון זיין ארבעט, דער ברייטער באדן וואס מען האט אים געגעבן צו ארבעטן דערויף. מען האט מיר געגעבן אן התמודדות מיט אזעלכע טבעים, עס איז נישט פשוט און נישט גרינג, אבער דאס איז פונקט וואס מען פאדערט פון מיר יעצט.
עֲשֵׂה עִמִּי אוֹת לְטוֹבָה וְיִרְאוּ שֹׂנְאַי וְיֵבֹשׁוּ כִּי אַתָּה יְהֹוָה עֲזַרְתַּנִי וְנִחַמְתָּנִי׃ - טו מיט מיר א צייכן צום גוטן, און מיינע שונאים זאלן זען און זיך שעמען, ווייל דו, ה', האסט מיר געהאלפן און מיר געטרייסט.
"עשה עמי אות לטובה" - דאס איז דער עניין פון דער מלוכה, עס זאל זיין א צייכן פאר די שונאים אז שוין פון דעמאלט אן בין איך אויסגעוועלט געווארן: אט זעט, דוד איז דער מלך. "יראו שונאיי ויבושו" - ווען זיי וועלן זען אז דו האסט מיר געהאלפן און מיר געטרייסט. און רש"י ערקלערט אז דורך דעם וועט זיין קענטיג פאר אנדערע אז יענער עניין וואס מען פלעגט מיך שטענדיג דערמיט שטעכן, דער עניין פון אשת איש, איז מיר נמחל געווארן; מיינע שונאים וועלן זען דעם אות און וועלן זיך שעמען.
און גיט אכטונג: דוד בעט אז דער אויבערשטער זאל טון מיט אים אן אות לטובה ביי זיין לעבן, און רש"י זאגט אז דער הקדוש ברוך הוא האט אים נישט אויסגעהערט, נאר ער האט איבערגעלאזט דעם אות לטובה אויף די טעג פון שלמה זיין זון. און ווען איז דאס געווען? ווי עס ווערט דערציילט אין דער גמרא אין מסכת שבת דף ל': דוד האט געבעטן אז דער הקדוש ברוך הוא זאל טון מיט אים א צייכן אז ער האט אים מוחל געווען אויף יענעם חטא. האט אים דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: אין דיין לעבן לאז איך עס נישט וויסן, אין דיין זונ'ס לעבן וועל איך עס לאזן וויסן. און ווען שלמה האט געבויט דעם בית המקדש און האט געוואלט אריינפירן דעם ארון אינעם בית קדשי הקדשים, האבן זיך די טויערן צוגעקלעבט איינס צום צווייטן. שלמה האט געזאגט פיר און צוואנציג רננות און ער איז נישט געענטפערט געווארן; ווי נאר ער האט געזאגט "זכרה לחסדי דויד עבדך", איז ער תיכף געענטפערט געווארן. אין יענער שעה זענען די פנימ'ער פון אלע שונאי דוד נהפך געווארן ווי די שולי קדירה - ווייל דער אונטערשטער טייל פונעם טאפ ליגט אויף די גחלים און דערפאר איז עס שווארץ, און דעריבער ווערט יעדער שווארצער זאך צוגעגליכן צו שולי קדירה - און דאס גאנצע פאלק האט געוואוסט אז דער הקדוש ברוך הוא האט אים מוחל געווען אויף יענעם עוון.
פרעגט רבי אליהו לופיאן: פארוואס באמת האט אים דער הקב"ה נישט מודיע געווען ביי זיין לעבן אז ער האט אים מוחל געווען? דוד דאוונט דאך און בעט דערויף, און דער אויבערשטער ענטפערט אים נישט - איז משמע אז ס'איז דא א טעם אין דער זאך. און ער ערקלערט: ווייל אינעם מעשה פון דוד איז געווען א חילול ה'. יעדער האט געזאגט: קוקט אויף דוד המלך, וואס פאר אן עבירות ער האט געטאן; און שפעטער אויף דורות, יעדער וואס איז דורכגעפאלן האט געפונען פאר זיך א היתר - "אויך דוד המלך". און ביי חילול ה' האבן חז"ל געזאגט: תשובה ויום הכיפורים וייסורים תולים, ומיתה ממרקת. דעריבער האט דער הקב"ה געזאגט: ס'איז נישט מעגליך יעצט; ווארט ביז די מיתה וואס וועט ממרק זיין, און ערשט דערנאך וועל איך מודיע זיין אז יענער חטא איז נמחל געווארן. ווייל כל זמן ס'איז נאך נישט געקומען די מיתה הממרקת, ווערט א חטא פון חילול ה' נישט נמחל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז מכוון קעגן דער מדה פון "ארך אפים" וואס ער האט פריער דערמאנט: רבונו של עולם, כאטש איך האב געזינדיגט, עשה עמי אות לטובה, ביז מיינע שונאים וועלן זען אז דו האסט מוחל געווען דעם עון און זיי וועלן זיך שעמען. "כי אתה ה' עזרתני" - קעגן די שונאים, "וניחמתני" - ס'זאל מיר זיין דערין א נחמה אויף אלע צרות וואס איך האב געליטן; אז יעצט וועט ער האבן די מלוכה און אנקומען צו גדולה, און דאס איז א נחמה קעגן אלע צרות וואס ער איז אריבערגעגאנגען.