ביז אהער האט אסף באשריבן די חסדי ה' אין מצרים, ביים ים, אין מדבר און ביים אריינגיין אין לאנד. פון דא און ווייטער ווענדט זיך דער מזמור צו א נייער תקופה: די ימי השופטים. אזוי טייטשן אלע מפרשים, און אזוי זאגט דער אבן עזרא - אז פון דא פארציילט אונז דער כתוב ווי אזוי די בני אפרים האבן מורד געווען, און ווי אזוי צוליב דעם איז משכן שילה חרוב געווארן. דער מלבי"ם לייגט צו דעם טאן וואס באגלייט דעם גאנצן שטיקל: נאך אלע ניסים, נאכדעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט מקיים געווען זיינע הבטחות און זיי געברענגט קיין ארץ ישראל, נאך שבע שנות כיבוש און שבע שנות חלוקה - וואלט מען דאך ערווארטעט אז זיי זאלן גיין און שטייגן פון איין מדריגה אין רוחניות צו דער צווייטער, זיי געפינען זיך דאך אינעם הייליגן לאנד אונטער דער השראת השכינה. אבער די מציאות איז געווען פונקט פארקערט.
וַיְנַסּוּ וַיַּמְרוּ אֶת־אֱלֹהִים עֶלְיוֹן וְעֵדוֹתָיו לֹא שָׁמָרוּ׃ - און זיי האבן געפרואווט און מורד געווען אין אלקים עליון, און זיינע עדות האבן זיי נישט געהיט.
נאכ'ן פטירה פון יהושע און די זקנים קערן זיך כלל ישראל צוריק צו פרואוון דעם אויבערשטן. און וואס איז דער תוכן פונעם נסיון? דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון "אלהים עליון": זיי האבן ווידער א ספק צי ה' איז דער אלקים עליון, צי גאר איז ער א גאט ווי אלע געטער. ווי מיר האבן שוין מסביר געווען, אין יענע צייטן האט מען געגלייבט אז עס איז פאראן אן אלהי האלהים - דער אויבערשטער גאט, וועלכער מישט זיך נישט אריין אין וואס עס טוט זיך דא אונטן נאר איז העכער פון אלעם, בעת די וועלט ווערט געפירט דורך כוחות הטבע, אפגייטער וואס האבן באקומען זייער כוח פונעם אל העליון. כלל ישראל, וואס איז אויפגעוואקסן אויף דעם מהלך נאך אין מצרים, קלערט כסדר: ווער פירט אונז? אן אלקים עליון, אדער איינע פון די כוחות הטבע? ווייל אויב איז דאס דער אלקים עליון - איז דאך נישטא ווער עס זאל קענען קעגן אים; אבער אויב איז דאס איינער פון די כוחות הטבע - קען דאך קומען א צווייטער כוח וואס איז שטארקער פון אים און טון פארקערט.
דאס איז אויך געווען דער ספק פון פרעה: ווער איז דער וואס ווענדט זיך יעצט צו מיר - דער אלקים עליון ווי משה טענה'ט, אדער גאר איינע פון די כוחות וואס האט זיך פאר א שעה פארשטארקט, און מען דארף נאר ווארטן ביז אונזער גאט וועט זיך אנטשלאסן און זיך שטארקן איבער אים. און דאס איז וואס שטייט דא: "וימרו את אלהים עליון" - זיי האבן ווידער א ספק צי ה' איז עליון, און אויב ער איז נישט עליון - קען מען דאך גיין דינען אן אנדערע עבודה זרה, טאמער וועט מען דורך איר באקומען כוח. "ועדותיו לא שמרו" - וואס ער האט אין זיי מתרה געווען דורך די נביאים האבן זיי נישט געהיט; אדער, ווי דער מלבי"ם זאגט, עדותיו מיינט די תורה, וואס ער האט זיי אנגעזאגט אין דער תורה און זיי געווארנט צו היטן זיינע מצוות - און זיי האבן עס נישט געהיט.
וַיִּסֹּגוּ וַיִּבְגְּדוּ כַּאֲבוֹתָם נֶהְפְּכוּ כְּקֶשֶׁת רְמִיָּה׃ - און זיי האבן זיך צוריקגעצויגן און פארראטן ווי זייערע עלטערן, זיי האבן זיך איבערגעדרייט ווי א בויגן פון פאלשקייט.
"ויסוגו" - זאגט דער רד"ק: זיי זענען צוריקגעפאלן אויף צוריקוועגס. אין די ימי השופטים, צווישן איין שופט צום צווייטן, גייען זיי און ציען זיך צוריק. "כאבותם" - די שפעטערע פונקט ווי די ערשטע: אזוי ווי זייערע עלטערן ביי יציאת מצרים האבן מורד געווען אינעם ווארט פונעם אויבערשטן, ווי עס ווערט באשריבן דורכאויס דעם גאנצן מזמור, אזוי אויך האבן זיי פארראטן.
"קשת רמיה" - רמיה איז א לשון פון מרמה. דער רד"ק ערקלערט: דער שיסער מיטן בויגן וואס איז א פאלשער און א באהאלטענער חכם, כדי מענטשן זאלן נישט חושד זיין אז ער גייט אויף זיי שיסן, שיסט ער פיילן אויף אן אנדערער זייט, כאילו ער טוט זיך בלויז איבן. און פלוצלונג, אין איין רגע, דרייט ער זיך אויס און שיסט א פייל אויף דעם וואס ער וויל הרגענען. ער שלאפערט איין זיין אויפמערקזאמקייט און דאן שלאגט ער אים. אזוי זענען געווען כלל ישראל: זיי דינען דעם אויבערשטן אין די טעג פונעם שופט, און אין דער רגע וואס דער שופט שטארבט קערן זיי זיך אום און פארדארבן זייערע מעשים ווי פריער. "ותשקוט הארץ ארבעים שנה", עס איז דא א שטילקייט - און ווי נאר דער שופט איז נפטר געווארן קערן זיי זיך צוריק צו זייער קלקול. דאס איז א קשת רמיה.
רש"י טייטשט אנדערש: א קשת רמיה איז א בויגן וואס איז נישט אויסגעריכט, וואס א מענטש שיסט דערמיט צו איין ריכטונג און דער פייל פליט צו אן אנדער ריכטונג - זי פירט נישט דעם פייל צום ארט וואו דער שיסער וויל.
און דער הייליגער אלשיך האט אן אינטערעסאנטן ביאור: דער שטייגער פון בעלי קשתות איז, כדי די פארבייגייער זאלן זיך נישט דערשרעקן און אנטלויפן, אראפצונעמען די שטריק פונעם בויגן, און אויך צו האלטן דעם בויגן פארקערט, נישט אזוי ווי מען האלט אים ביים שיסן. דער פארבייגייער זעט א בויגן אן קיין שטריק און פארקערט געהאלטן - ווערט ער פול מיט בטחון און קומט נענטער. און ווי זיין לשון לויטעט: "ומדי עוברו מנגד פניהם, יהפכו קשתם על מתכונתו מהעבר האחר, וישימו היתר על מושבו, ויכוננו חיצם על יתר, לירות במו אופל לנקיי חינם, לשלול שלל ולבוז בז". דאס איז א קשת רמיה - דער גאנצער איינדרוק איז אז זי גייט נישט שעדיגן, און אין איין רגע דרייט זי זיך איבער.
און דער מלבי"ם טייטשט אויף א דריטן אופן: א "קשת רמיה" איז א בויגן וואס שיסט דעם פייל צוריק אויפן בעל הבית אליין. ער שיסט, און דער פייל טרעפט אים אנשטאט צו טרעפן דעם שונא. אזוי האט דער אויבערשטער געוואלט אז כלל ישראל זאלן זיין ווי פיילן אין דער האנט פון א גיבור - זיי זאלן אויסראטן די עבודה זרה, זיי זאלן פארמערן אמונה אויף דער וועלט; און פלוצלונג האבן זיי זיך אויסגעדרייט ווי א פייל קעגן דעם אויבערשטן. זאגט דער אויבערשטער: איך האב געוואלט איר זאלט זיין פיילן אין מיינע הענט און פארשפרייטן די אמונה אויף דער וועלט, און איר פארשפרייט גאר עבודה זרה.
וַיַּכְעִיסוּהוּ בְּבָמוֹתָם וּבִפְסִילֵיהֶם יַקְנִיאוּהוּ׃ - און זיי האבן אים דערצארנט מיט זייערע במות, און מיט זייערע געצנדינערייען האבן זיי אים געברענגט צו אייפערסוכט.
זיי דערצארנען אים מיט די במות וואס זיי מאכן פאר עבודה זרה, און זיי מאכן אים מקנא זיין מיט געצנביлдער - ביז עס איז געקומען שמואל הנביא און האט זיי צוריקגעברענגט צום גוטן וועג, און דערנאך גייען זיי צוריק און קאליע מאכן. דער מלבי"ם ברענגט אויף דעם דעם פסוק "הם קנאוני בלא אל כעסוני בהבליהם": דער הקדוש ברוך הוא כעס'ט אויף די הבלים און אויף די במות וואס זיי האבן געמאכט פאר די דאזיגע הבלים, און ער איז מקנא אויף דעם וואס זיי האבן פארביטן די עבודת ה' מיט א "לא אל" און מיט געצנביлдער.
שָׁמַע אֱלֹהִים וַיִּתְעַבָּר וַיִּמְאַס מְאֹד בְּיִשְׂרָאֵל׃ וַיִּטֹּשׁ מִשְׁכַּן שִׁלוֹ אֹהֶל שִׁכֵּן בָּאָדָם׃ - גאט האט געהערט און איז געווארן פול מיט צארן, און ער האט זייער פאראכט ישראל. און ער האט פארלאזט דעם משכן פון שילה, דעם געצעלט וואס ער האט אריינגעשטעלט אין מענטשן.
"שמע אלהים" - ער האט געהערט די ווערטער פון כעס, זאגט דער רד"ק, ווייל ווען זיי האבן געדינט פרעמדע געטער האבן זיי דערצארנט דעם אויבערשטן. "וימאס מאוד" - אין וואס האט זיך אנגעזען די מאוס'קייט און אפשיי? אין דעם וואס ער האט פארטריבן פון זיי דעם ארון.
וואס מיינט "ויתעבר"? מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל דעם חילוק וואס דער מלבי"ם ערקלערט צווישן "כעס" און "עברה": כעס איז מיט דער ריכטיגער מאס, און עברה איז ווען דער כעס צעווילדעוועט זיך און גייט אריבער די פאסיגע מאס, אזוי ווי א מלאך המשחית וואס מאכט נישט קיין אונטערשייד צווישן א צדיק און א רשע. דאס איז די בחינה פון עברה - א כעס אויך קעגן דעם וואס איז עס נישט ווערט. דערפאר, וויבאלד ער האט פאראכט ישראל וואס האבן געזינדיגט קעגן אים, "ויתעבר" און ער האט אויך פארלאזט דעם משכן שילה. און לכאורה, שילה איז דאך א הייליגער ארט, און וואס פאר א חטא האט עס געטאן? עס וואלט ראוי געווען צו פארלאזן די וואס האבן אים דערצארנט! נאר דאס איז די בחינה פון "עברה", וואס גייט אריבער דעם גרענעץ.
און נאך א טעם: "אהל שכן באדם" - דער עיקר געצעלט פונעם אויבערשטן איז אינעם מענטש. "ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם" - בתוכם דייקא, דער עיקר משכן איז אינעווייניג אינעם מענטש, אז דער מענטש זאל זיין ראוי דערצו. און אויב די מענטשן זענען נישט ראוי, פארוואס זאל דער אויבערשטער רוען צווישן אונז? דערפאר נעמט ער אוועק זיין שכינה און פארלאזט דעם משכן שילה: נישט דער בנין איז דער עיקר און נישט דער משכן איז דער עיקר, נאר דער מענטש זאל זיך אליין צוגרייטן. און ווען דער מענטש איז נישט ערליך און ראוי - ויטוש משכן שילה.
וַיִּתֵּן לַשְּׁבִי עֻזּוֹ וְתִפְאַרְתּוֹ בְיַד־צָר׃ - און ער האט איבערגעגעבן זיין שטארקייט אין געפענגעניש, און זיין שיינקייט אין דער האנט פונעם פיינט.
רש"י טייטשט: ער האט איבערגעגעבן דעם ארון און די לוחות אין דער האנט פון די פלשתים. מיר האבן שוין דערמאנט אז דער ענין פון "עוזו ותפארתו" באציט זיך צום ארון, ווי עס שטייט "אתה וארון עוזך", וואס אין אים האט זיך אנגעזען די שטארקייט פונעם אויבערשטן און זיין שיינקייט, און מיט דער דאזיגער שטארקייט פלעגט ער זיי אויסגלייכן די וועגן. דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ווערט אויסגעשמועסט וויאזוי די נטישה פונעם משכן איז געווען און אויף וואספארא אופן: ער האט גענומען דעם ארון און אים איבערגעגעבן אין געפענגעניש אין דער האנט פון די פלשתים. און דער ארון ווערט אנגערופן "עוזו" מצד דער תורה וואס איז אין אים, און ער ווערט אנגערופן "תפארתו" ווייל דורך אים האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן אותות ומופתים.
"ותפארתו ביד צר" - די גוים האבן מצליח געווען און זיך בארימט. אנשטאט וואס דער ארון זאל זיין אונדזער תפארת, האבן די גוים אים גענומען אין געפענגעניש און זיך בארימט: מיר האבן זיי באזיגט, מיר האבן באזיגט זייער תורה, מיר האבן באזיגט זייער ג-ט. און כאטש עס ווערט געברענגט אז שאול איז געלאפן פונעם מערכה און האט פארכאפט די לוחות און זיי געראטעוועט, און עס קומט אויס אז דער ארון איז צוגענומען געווארן אן די לוחות; פונדעסטוועגן איז דער ארון געגעבן געווארן אין געפענגעניש. "תפארתו" דאס איז די תורה - און אגב, די תורה איז באקאנט אין די ספירות אלס די בחינה פון תפארת, און דאס שטימט זייער גוט צום ענין; און אינעם מער פשוט'ן זין, מיטן ארון זענען געווען אותות ומופתים, און יעצט בארימט זיך דער צר מיט אים. און דער מלבי"ם לייגט צו אז שטענדיג לייגט תפארת צו מער ווי עוז: עוז איז נאך כדרך הטבע, און תפארת איז העכער פונעם טבע.
און דער אלשיך הקדוש האט דא א וואונדערלעכן און חידוש'דיקן ביאור. ער פרעגט: ווי אזוי האט דער אויבערשטער נישט געשוינט דעם כבוד פונעם ארון און אים איבערגעגעבן ביד צר? און ער ענטפערט: טאקע דערפאר ווייל "תפארתו ביד צר" - דער שונא, די גוים, זיי זענען די וואס האבן מפאר געווען און געשאצט דעם ארון. זיי האבן געזאגט "אלה הם האלהים האדירים המכים את מצרים בכל מכה"; צוליב דעם צונעמען פונעם ארון איז דגון אראפגעפאלן אפגעשניטן די הענט און פיס; און זיי זענען געשלאגן געווארן מיט טחורים און עפולים מיט א גאר שווערער מכה; און צום סוף האבן זיי אים צוריקגעשיקט מיט גרויס כבוד. קומט אויס אז דער הקדוש ברוך הוא זאגט: איך זע אז דער ארון באקומט נישט קיין תפארת ביי אייך, טא וואו וועט זיין זיין תפארת? ביד צר. ווען דער ארון איז געווען ביי אייך האט איר אים נישט מכבד געווען ווי עס פאסט און איר זענט נאכגעגאנגען נאך די פסילים, אבער די גוים צו וועמען ער איז געקומען - קוקט ווי אזוי זיי האבן אים מכבד געווען. דאס איז דער טייטש "ותפארתו ביד צר".
וַיַּסְגֵּר לַחֶרֶב עַמּוֹ וּבְנַחֲלָתוֹ הִתְעַבָּר׃ - ער האט איבערגעגעבן זיין פאלק צום שווערד, און אויף זיין נחלה האט ער זיך געבייזערט.
"ויסגר לחרב עמו" - אז אסאך זענען געשטארבן אין יענער מלחמה, זאגט דער רד"ק, און דער מלבי"ם רעכנט דרייסיג טויזנט. "ובנחלתו התעבר" - דאס רעדט נישט נאר פון די מענטשן וואס זענען געשטארבן, נאר פונעם חורבן פון משכן שילה. דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער אז "נחלה" באצייכנט שטענדיג די קדושה, און דערפאר "בנחלתו התעבר" - אפילו אינעם הייליקן ארט, וואס דאס איז דער משכן, איז געווען א כעס וואס גייט אריבער די גרעניץ.
בַּחוּרָיו אָכְלָה־אֵשׁ וּבְתוּלֹתָיו לֹא הוּלָּלוּ׃ - זיינע בחורים האט א פייער פארצערט, און זיינע בתולות זענען נישט געלויבט געווארן [אונטער דער חופה].
רש"י טייטשט "אש" - דאס פייער פון זיין כעס, די זעלבע עברה פון וואס מיר האבן גערעדט; "לא הוללו" - זיי זענען נישט אריינגעגאנגען אונטער דער חופה. און רש"י ברענגט א דרשת חז"ל אז דער פסוק ווערט געדארשנט אויף נדב ואביהוא, וואס זענען געקומען מקריב זיין אן אש זרה און דאס פייער האט זיי אויפגעגעסן, און צוליב דעם האבן זיי נישט חתונה געהאט. אבער רש"י באמערקט אז דאס איז נישט דער פשוטו של מקרא: דער מדרש איז אמת, אבער דער פסוק האלט דאך שוין ביי משכן שילה, און ווי אזוי איז מעגלעך אז היסטאריש זאל מען האלטן ביי שילה און פלוצלונג צוריקגיין צו נדב ואביהוא? חז"ל דרש'ענען פסוקים פיל מאל נישט לויטן קאנטעקסט, אבער ווער עס קומט מבאר זיין דעם מהלך פונעם קאפיטל וואס איז געבויט כסדר, קען דאס נישט אזוי אפטייטשן.
דער רד"ק טייטשט "אש" אלס א משל - די מלחמה ווערט אנגערופן פייער. אין אונדזערע צייטן איז דאס פשוט, "הפסקת אש", ווייל אין א מלחמה שיסט מען דאך ממש פייער; אבער אין יענע צייטן, פון וואו ווייסט מען אז מלחמה ווערט אנגערופן פייער? פונעם פסוק "כי אש יצאה מחשבון להבה מקרית סיחון" - דאס הייסט זיי האבן געפירט א מלחמה. "בחוריו אכלה אש" - די בחורים וואס זענען ארויס אין דער מלחמה; "ובתולותיו לא הוללו" - וויבאלד עס זענען געשטארבן די בחורים מיט וועמען זיי האבן געדארפט חתונה האבן, זענען די בתולות נישט אריינגעגאנגען אונטער דער חופה.
און פון וואו ווייסט מען אז "הוללו" מיינט א חופה? סיי רש"י און סיי דער רד"ק ברענגען אז די גמרא רופט דעם ארט פון דער חופה "בי הילולא". און פארוואס ווערט עס אזוי גערופן? זאגט דער רד"ק: ווייל מען לויבט מיט געזאנגען דעם חתן און די כלה. און אזוי אויך זאגט דער מלבי"ם, אז מען פלעגט לויבן "כלה נאה וחסודה", און דערפאר ווערט עס גערופן הילולא.
דער מלבי"ם אליין ערקלערט: אין א מלחמת מצווה שטייט אז אפילו א חתן גייט ארויס פון זיין חדר און א כלה פון איר חופה, און דערפאר זענען דארט געפאלן סיי די בחורים און סיי די בתולות. און לויט דעם איז דער טייטש "ובתולותיו לא הוללו" ווייל זיי זענען אויך געשטארבן. און דאס וואס עס שטייט "כלה מחופתה" מיינט נישט אז זי איז ארויס נעמען וואפן, ווייל פאר א פרוי איז דאך אסור אנצוהאלטן א כלי זין און ארויסגיין אין מלחמה, ווי עס שטייט "לא יהיה כלי גבר על אשה"; נאר זיי זענען געווען תומכי לחימה, און האבן צוגעגרייט די באדערפענישן פאר די קעמפער.
כֹּהֲנָיו בַּחֶרֶב נָפָלוּ וְאַלְמְנֹתָיו לֹא תִבְכֶּינָה׃ - זיינע כהנים זענען געפאלן דורכן שווערד, און זיינע אלמנות האבן נישט געוויינט.
אין יענער מלחמה אין וועלכער דער ארון איז פארכאפט געווארן, זענען חפני און פנחס געשטארבן - דאס מיינט "כהניו בחרב נפלו". "ואלמנותיו לא תבכינה" - אז אפילו זיין אלמנה האט אים נישט געקענט באוויינען, ווייל זי איז אויך געשטארבן אין יענער שעה, אזוי ווי עס שטייט "ותכרע ותלד כי נהפכו עליה ציריה", און זי איז געשטארבן ביים געבורט אין יענעם טאג וואס זי האט זיך דערוואוסט איבער דער געפענגעניש פונעם ארון און איבער דער מיתה פון איר מאן.
דער אבן עזרא שפירט די שוועריקייט: דאס איז דאך א באשרייבונג פון בלויז איין פרוי, פארוואס שטייט דאס בלשון רבים? און ער ענטפערט, אז אזוי ווי עס איז געשען צו דער אשת פנחס, אזוי איז אויך געשען צו די אלמנות פון אנדערע געפאלענע, און זי איז בלויז א דוגמא; זיי האבן אויך נישט געוויינט, ווייל זיי זענען אויסגעגאנגען פאר גרויס צער און יגון.
דער מצודת דוד טייטשט אויף אן אינטערעסאנטן אופן: פון די פסוקים זעט מען אז דער צער אויפן פארכאפן דעם ארון איז געווען פיל גרעסער פונעם צער אויפן טויט פון די מענטשן. אזוי זעט מען ביי עלי - נישט ווען ער האט געהערט אז זיינע צוויי זין זענען געשטארבן איז ער אומגעפאלן אויף צוריק און זיין מפרקת האט זיך צובראכן, נאר ערשט ווען ער האט געהערט "ונשבה ארון האלהים". די געפענגעניש פונעם ארון איז געווען דאס שרעקליכסטע פון אלעם. און לויט דעם: "כהניו בחרב נפלו ואלמנותיו לא תבכינה" - אויף זייערע מענער האבן זיי נישט געוויינט, ווייל זייער געוויין אויפן ארון איז געווען פיל מער, און ווי גלייך זיי האבן נישט געהאט קיין קאפ צו באוויינען זיי; דער צער איבער דער געפענגעניש פונעם ארון האט אזוי פארשאטנט די מיתה פון די מענער, ביז יענער צער איז כמעט פאר גארנישט פאררעכנט געווארן.
וַיִּקַץ כְּיָשֵׁן אֲדֹנָי כְּגִבּוֹר מִתְרוֹנֵן מִיָּיִן׃ - און דער אויבערשטער האט זיך אויפגעוועקט ווי א שלאפנדיגער, ווי א גבור וואס טרייסלט זיך אויף פון וויין.
זאגט דער רד"ק: אזוי ווי א מענטש וואס איז איינגעשלאפן פון צופיל וויין וואס ער האט געטרונקען, און יעצט וועקט ער זיך אויף פון זיין וויין, ער שרייט און לאזט הערן זיין שטימע. און פארוואס "כגיבור"? ווייל די גאנצע זאך וואס האט גורם געווען אז זיין גבורה זאל כביכול פעלן איז געווען צוליב דעם וויין, און ווען ער וועקט זיך אויף פונעם וויין קערט זיך זיין גבורה צוריק צו אים. און דער נמשל איז: דער קדוש ברוך הוא האט געזען די זינד פון כלל ישראל און איז געווען ווי איינער וואס שלאפט, וואס טוט גארנישט זיי צו ראטעווען. און דער משל צום וויין שטימט זייער גוט, ווייל וויין איז רויט - "אם יהיו חטאיכם כשנים" - קומט אויס אז ער איז כביכול איינגעשלאפן געווארן צוליב זייערע עבירות וואס זענען רויט ווי וויין, און צוליב דעם ראטעוועט ער זיי נישט פון די הענט פון זייערע שונאים.
און מען קען דא צולייגן א קבלה'דיגן ענין. עס שטייט אז ביים נס פורים, ווי דער הייליגער אריז"ל ערקלערט, איז דארט געווען א בחינה פון "דורמיטא" - א קבלישער באגריף וואס באדייט אז דער זעיר אנפין איז געווען בבחינת שלאף. און דאס איז וואס המן האט געזאגט "ישנו עם אחד" - זיי שלאפן פון די מצוות, און כביכול דער קדוש ברוך הוא שלאפט; און ווען דער נס איז געשען איז געווען אן התעוררות פונעם זעיר אנפין. לויט דעם איז מעגליך אז אויך "ויקץ כישן ה'" איז פון דער זעלבער בחינה פון דורמיטא, וואס עס שייך א בחינה פון שינה כביכול אינעם מציאות פון זעיר אנפין. און דאס איז פארשטייט זיך על דרך הסוד.
וַיַּךְ־צָרָיו אָחוֹר חֶרְפַּת עוֹלָם נָתַן לָמוֹ׃ - און ער האט געשלאגן זיינע פיינט פון הינטן, אן אייביגע חרפה האט ער געלייגט אויף זיי.
לויטן רד"ק, נאכדעם וואס זייערע עבירות האבן גובר געווען און זיי האבן פארארגענט מיט זייערע שלעכטע מעשים, "ויקץ כישן ה' ויך צריו אחור" - און די ווערטער גייען ארויף אויף כלל ישראל אליין: דער קדוש ברוך הוא איז געווען ווי איינער וואס וועקט זיך אויף און האט זיי געשלאגן. און וואס איז א "מכת אחור"? ביז זיי האבן זיך צוריקגעצויגן פון פאר זייערע שונאים. ווייל אין א מלחמה, מיינט צוריקציען פון פארן שונא אז מען אנטלויפט און מען קערט אים דעם רוקן. און נאך מער: ווען א מענטש אנטלויפט פונעם שונא, שלאגט אים דער שונא פון הינטן - דערפאר שטייט "ויך צריו אחור", אז ער שלאגט די אנטלאפענע אויף זייערע הינטערשטע חלקים. און דאס אלעס איז אן עונש אויף זייערע עבירות, וואס זיי האבן דערצוירנט מיט עבודה זרה. "חרפת עולם נתן למו" - דאס איז די גלות פונעם ארון, וואס איז געווען א חרפה פאר ישראל אויף אייביג.
דער מלבי"ם טייטשט פארקערט: דער אויבערשטער האט זיך אויפגעוועקט ווי איינער וואס שטייט אויף כדי זיך צו נוקם זיין אין די גוים וואס האבן פארכאפט דעם ארון, ווי א שלאפנדיגער וואס איז מקנא פארן כבוד פונעם ארון. "ויך צריו אחור" - דאס זענען די עפולים און די טחורים; ממש א קלאפ פון הינטן, וואס זיי פלעגן זיך גיין מנקב זיין און זייערע געדערעם זענען ארויסגעקומען. און דערפאר הייסט עס "חרפת עולם", ווייל עס איז א גרויסער בזיון פאר א מענטש ווען ער גייט אין בית הכסא און זיינע געדערעם גייען אים ארויס.
וַיִּמְאַס בְּאֹהֶל יוֹסֵף וּבְשֵׁבֶט אֶפְרַיִם לֹא בָחָר׃ - און ער האָט פֿאַראַכט דאָס געצעלט פֿון יוסף, און אינעם שבט אפרים האָט ער נישט געוואָלט.
"וַיִּמְאַס בְּאֹהֶל יוֹסֵף" - אַז משכן שילה איז חרובֿ געוואָרן. און דער רד"ק באַמערקט: הגם דער ארון איז צוריקגעקומען, קיין שילה איז ער שוין נישט צוריקגעגאַנגען. יענער אָרט וואָס איז געווען אין נחלת אפרים האָט מער נישט געדינט אַלס אַן אָרט פֿאַר השראת השכינה, נאָר דער ארון איז געגאַנגען פֿון איין אָרט צום צווייטן ביז דוד המלך האָט אים געבראַכט קיין ירושלים. און אַזוי אויך האָט ער פֿאַראַכט שבט אפרים, וואָס ער האָט אים נישט אויסדערוויילט צו דער מלוכה.
וַיִּבְחַר אֶת־שֵׁבֶט יְהוּדָה אֶת־הַר צִיּוֹן אֲשֶׁר אָהֵב׃ - און ער האָט אויסדערוויילט דעם שבט יהודה, דעם באַרג ציון וואָס ער האָט ליב געהאַט.
קעגנאיבער "וּבְשֵׁבֶט אֶפְרַיִם לֹא בָחָר" - שטייט "וַיִּבְחַר אֶת שֵׁבֶט יְהוּדָה", וואָס ער איז זײַן אויפֿטויש צו דער מלוכה. און קעגנאיבער "וַיִּמְאַס בְּאֹהֶל יוֹסֵף", וואָס דאָס איז משכן שילה - שטייט "אֶת הַר צִיּוֹן אֲשֶׁר אָהֵב", אַז ער דערוויילט איצט אין ירושלים. און וואָס מיינט "אֲשֶׁר אָהֵב"? דערקלערט דער מצודת דוד: אַז ער האָט ליב געהאַט דעם דאָזיקן אָרט שוין פֿון אַמאָליקע צײַטן, וואָרום דאָרטן איז יצחק געבונדן געוואָרן בײַ דער עקידה.
וַיִּבֶן כְּמוֹ־רָמִים מִקְדָּשׁוֹ כְּאֶרֶץ יְסָדָהּ לְעוֹלָם׃ - און ער האָט געבויט זײַן מקדש ווי הויכע פּאַלאַצן, ווי די ערד וואָס ער האָט געגרינדעט אויף אייביק.
רש"י טײַטשט עס אויף צוויי אופנים. דער ערשטער: אַזוי ווי הימל און ערד, בײַ וועלכע עס זענען געזאָגט געוואָרן צוויי הענט - "אַף יָדִי יָסְדָה אֶרֶץ וִימִינִי טִפְּחָה שָׁמָיִם" - אַזוי אויך איז דער בית המקדש געבויט געוואָרן מיט צוויי הענט, "מִקְּדָשׁ ה' כּוֹנֲנוּ יָדֶיךָ". און דער צווייטער: גלײַך ווי הימל און ערד האָבן נישט קיין אויפֿטויש, אַזוי אויך דער בית המקדש האָט נישט קיין אויפֿטויש צו משכין זײַן דאָרט די שכינה; ס'איז נישט פֿאַראַן קיין אַנדער אָרט אונטער דעם הימל און ס'איז נישט פֿאַראַן קיין אַנדער אָרט אונטער דער ערד, און אַזוי איז נישט פֿאַראַן קיין אַנדער אָרט אַנשטאָט דעם מקדש.
דער רד"ק טײַטשט כפשוטו של מקרא: "כְּמוֹ רָמִים" - ווי הויכע פּאַלאַצן, ווי מען פֿלעגט בויען אַ הויכן און דערהויבענעם פּאַלאַץ, אַזוי האָט דער אייבערשטער געבויט זײַן מקדש. און דער פּסוק ניצט אַ לשון קצרה, פּונקט ווי "כְּעֵדֶר הַקְּצוּבוֹת" וואָס מיינט ווי אַ סטאַדע פֿון געשאָרענע שאָף. "כְּאֶרֶץ יְסָדָהּ לְעוֹלָם" - נישט ווי עס איז געווען אין גלגל, אין שילה, אין נוב און אין גבעון, וואָס אַלע זענען געווען צײַטווײַליקע סטאַנציעס, נאָר ער האָט געבויט זײַן מקדש אויף אייביק. און די כוונה איז נישט אַז דער בית המקדש גופא וועט שטיין אויף אייביק, וואָרום ער איז דאָך חרובֿ געוואָרן צוויי מאָל, נאָר אַז דער אָרט וועט בלײַבן אויף אייביק: אַפֿילו דער בית המקדש השלישי, וואָס וועט אַראָפּנידערן געבויטערהייט מיט פֿײַער, וועט זײַן אויף דעם זעלבן אָרט. דער דאָזיקער אָרט אויפֿן הר המוריה איז אויף אייביק, ווי עס שטייט אין מלכים א' (ח, יג) "מָכוֹן לְשִׁבְתְּךָ עוֹלָמִים" - פֿון דעם אָרט וועט די שכינה קיין מאָל נישט אָפּטרעטן.
און דער מלבי"ם דערקלערט "כְּמוֹ רָמִים" מיט אַ טיפֿקייט: דער מקדש איז בבחינת אַ לייטער וואָס שטייט אויף דער ערד און זײַן שפּיץ גרייכט ביזן הימל, אַז ירושלים של מעלה איז מכוון קעגן ירושלים של מטה; און ווי אַזוי קומט מען אָן צו ירושלים של מעלה? פֿונעם בית המקדש, פֿונעם אָרט פֿון השראת השכינה. זײַן יסוד איז ווי די ערד, און זײַן קאָפּ איז ווי די הויכקייטן - און ער איז דער וואָס פֿאַרבינדט די עליונים מיט די תחתונים.
און מען האָט שוין דערמאָנט דאָס וואָס מען האָט געהערט פֿונעם גאון הרב ניסים פרץ זצ"ל בשם דעם רמח"ל: מיר זאָגן "הריני עומד להתפלל כנגד ירושלים עיר הקודש, בית המקדש, בית קודשי הקודשים, ששם שער השמים והשכינה, אל בין שני הכרובים". און וואָס געפֿינט זיך דאָרט צווישן די צוויי כרובים? עס ווערט געבראַכט אין אָנהייב ספר אוצרות חיים און נאך, אַז ווען דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן זײַן וועלט האָט ער מצמצם געווען זײַן ליכטיקייט, אָפּגעראַמט זײַן מציאות און זײַן ליכט און באַשאַפֿן ווי אַן אומגעפֿילטן רונדיקן חלל פֿרײַ פֿון זײַן ליכט - וואָרום אויב נישט אַזוי, וואָלט יעדער באַשעפֿעניש וואָס ער וואָלט באַשאַפֿן אין דער ליכטיקייט פֿונעם בורא צוריק פֿאַרוואַנדלט געוואָרן צו זײַן קודשא בריך הוא. און דערנאָך האָט ער אַראָפּגעלאָזט פֿון זײַן עצמות יתברך אַ קו אור דק, אַ דינעם פֿאָדעם פֿון ליכט, אַרײַן אינעם מציאות פֿונעם צמצום, און אויף יענעם קו האָבן זיך מלביש געווען די ספירות - ספירות דעיגולים און ספירות דיושר. צי דער צמצום איז כפשוטו צי נישט - איז אַ גרויסע מחלוקת צווישן די מקובלים, און מען האָט שוין גערעדט וועגן דעם באַריכות אין די שיעורים אויף מכתב מאליהו. און צו אונדזער ענין: די פנימיות פֿון אַלץ איז זײַן ליכטיקייט יתברך, און דער רמח"ל זאָגט אַז יענער קו אור דק דערגרייכט ביז צווישן די צוויי כרובים. און דאָס שטימט זייער גוט מיט די ווערטער פֿונעם מלבי"ם, וואָס איז געווען אַ גרויסער מקובל און האָט געלערנט קבלה פֿיל יאָרן: דער בית המקדש איז דער בריק און דער פֿאַרבינדער צווישן דער אונטערשטער וועלט און דער אויבערשטער וועלט.
וַיִּבְחַר בְּדָוִד עַבְדּוֹ וַיִּקָּחֵהוּ מִמִּכְלְאֹת צֹאן׃ - און ער האָט אויסדערוויילט זײַן קנעכט דוד, און האָט אים גענומען פֿון די שטאַלן פֿון די שאָף.
אַזוי ווי ער האָט אויסדערוויילט דעם אָרט פֿונעם מקדש אויף אייביק, אַזוי האָט ער אויסדערוויילט זײַן קנעכט דוד אויף אייביק. זאָגט דער רד"ק: עס וועט מער נישט זײַן קיין אַנדער מלך פֿאַר ירושלים נאָר דוד און זײַנע קינדער אויף אייביק. "ויקחהו ממכלאות צאן" - פֿון די גאַטערס פֿון די שאָף, פֿונעם אָרט וווּ מען פֿאַרשפּאַרט דאָס צאן, האָט ער אים גענומען צו זײַן אַ מלך אויף ישראל.
מֵאַחַר עָלוֹת הֱבִיאוֹ לִרְעוֹת בְּיַעֲקֹב עַמּוֹ וּבְיִשְׂרָאֵל נַחֲלָתוֹ׃ - פֿון הינטער די זויגנדיקע שאָף האָט ער אים געברענגט, צו פּאַשען זײַן פֿאָלק יעקב, און זײַן נחלה ישראל.
"עלות" זענען די זויגנדיקע מוטערס בײַ די צאן. און פֿאַרוואָס הייסן זיי אַזוי? זאָגט דער רד"ק: צוליב דעם וואָס זיי ציִען אויף זייערע קינדער, און די קינדער ווערן אָנגערופֿן "עולים" אַ לשון פֿון יונגע, ווי עוללים; און ווי דער לשון פֿונעם פּסוק "עָלוֹת יְנַהֵל", "וְהַצֹּאן וְהַבָּקָר עָלוֹת עָלָי", "וּדְפָקוּם יוֹם אֶחָד".
און רש"י ברענגט דעם דרש פֿון חז"ל: דוד פֿלעגט פּאַשען פֿאַר זײַן פֿאָטער די זויגנדיקע שאָף, ווײַל ער איז געווען אַ בעל רחמים. ער פֿלעגט קודם אַרויספֿירן די יונגע ציגעלעך און זיי געפֿיטערט מיט די שפּיצן פֿון די גראָזן וואָס זענען ווייך, נאָך זיי פֿלעגט ער אַרויספֿירן די בעק און זיי האָבן געגעסן דעם מיטלסטן טייל פֿון די גראָזן, און דערנאָך פֿלעגט ער אַרויספֿירן די אַלטע און זיי פֿלעגן עסן די וואָרצלען. האָט דער הקדוש ברוך הוא געזאָגט: דער דאָזיקער איז ראוי צו פּאַשען מײַן פֿאָלק. װײַל ווען ער וואָלט אַרויסגעפֿירט די געזונטע און די שטאַרקע קודם, וואָלטן זיי אַלץ אויפֿגעגעסן און נישט איבערגעלאָזט פֿאַר די שוואַכע דאָס וואָס עס קומט זיי. לערנען מיר דערפֿון אַז דוד המלך האָט געהאַט אַ גרויסע פֿיליקייט אַפֿילו לגבי די צאן. און דער הקדוש ברוך הוא האָט בײַ די צאן אויסגעפּרוּווט משה רבינו און בײַ די צאן אויסגעפּרוּווט דוד המלך - בײַם צאן פּרוּווט ער אויס די מנהיגים, צו זען צי זיי זענען ראוי צו הנהגה.
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם המשך פֿונעם פּסוק: מען האָט אים געברענגט צו פֿירן מיט צוויי מינים הנהגות - די מדיני'שע הנהגה און די מוסרי'שע הנהגה. די מדיני'שע הנהגה איז צו פֿירן זייערע מלחמות און זיך זאָרגן פֿאַר דער פּרנסה פֿונעם פֿאָלק; די מוסרי'שע הנהגה איז זיי צו פֿירן אין רוחניות. און וווּ איז דאָס מרומז? "לרעות ביעקב עמו ובישראל נחלתו": "יעקב" דריקט תמיד אויס ישראל אין זייער נידעריקן מצב, מלשון עקב; "ישראל" דריקט זיי אויס אין זייער הויכן רוחניות'דיקן מצב, אַ לשון פֿון שׂררה, "כשררה וכבוד מושלים". קומט אויס אַז די מדיני'שע הנהגה איז "לרעות ביעקב עמו", און די מוסרי'שע, רוחניות'דיקע הנהגה איז "ובישראל נחלתו" - און ער האָט גענוצט דעם לשון "נחלתו", וואָס דער מלבי"ם האָט שוין דערמאָנט אַז נחלה באַצייכנט תמיד די קדושה, ווײַל עס רעדט זיך דאָך פֿון אַ רוחניות'דיקער הנהגה, די הנהגה פֿון דער תורה.
און דער מלבי"ם לייגט צו אַ גרויסן יסוד: דער מקדש און מלכות בית דוד - ביידע דאַרפֿן די שלמות פֿונעם כּלל כּדי צו קענען קיום האָבן. איז נישטאָ קיין שלמות בײַם כּלל - ווערט בית המקדש חרובֿ; איז נישטאָ קיין שלמות בײַם כּלל - ווערט מלכות דוד בטל און צעוואָרפֿן. און ביידע זענען תּלוי איינער אינעם אַנדערן, ווי דער רבֿ ערקלערט באַריכות אין קאַפּיטל קל"ב. און ווען זענען מיר ראוי צום מקדש און צו מלכות בית דוד? ווען דער כּלל איז בשלמות.
וַיִּרְעֵם כְּתֹם לְבָבוֹ וּבִתְבוּנוֹת כַּפָּיו יַנְחֵם׃ - און ער האָט זיי געפּאַשעט לויט דער ריינקייט פֿון זײַן האַרצן, און מיט דער קלוגשאַפֿט פֿון זײַנע הענט האָט ער זיי געפֿירט.
"וירעם כתום לבבו" - מיט דעם יושר און דער תמימות וואָס זענען געווען אין זײַן האַרצן, זאָגט דער רד"ק, אַזוי האָט ער זיי געפּאַשעט; מיט יושר און ישרות הלב האָט ער געפּאַשעט ישראל אַזוי ווי ער האָט געפּאַשעט דאָס צאן. "ובתבונות כפיו ינחם" - און דער רד"ק איז מדייק: די תבונה ווערט דאָ מייחס געווען צו די הענט, און לכאורה געהערט תבונה צום שׂכל און צום קאָפּ. נאָר דער פּאַסטוך פֿירט דאָך דאָס צאן מיטן שטעקן וואָס אין זײַנע הענט, און דעריבער איז דאָס דער פּאַסיקער לשון: כאָטש דער עיקר פֿונעם מעשׂה קומט פֿונעם האַרצן, זענען די הענט די וואָס טוען די מלאכה, זיי פֿירן דאָס צאן פֿון דאָ און שטופּן פֿון דאָרטן און פֿירן זיי אויפֿן גלײַכן וועג מיטן שטעקן אין דער האַנט. און לויטן מלבי"ם איז "כתם לבבו" די רוחניות'דיקע הנהגה, און "בתבונות כפיו ינחם" איז די מדיני'שע הנהגה.
דער לעצטער טייל פֿונעם מזמור פֿירט אונדז פֿון די טעג פֿון די שופטים ביז מלכות דוד: ישראל ווערט ווידער מסופּק צי דער ה' איז אַ "אלהים עליון", און ציִען זיך צוריק ווי אַ קשת רמיָה - אַ בויגן וואָס איר אויסזען פֿאַרפֿירט, אָדער אַ פֿײַל וואָס קערט זיך צוריק צום שיסער. צוליב דעם פֿאַרלאָזט דער ה' דעם משכן שילה, װײַל דער עיקר פֿונעם געצעלט איז אינעם מענטש, און אויב דער מענטש איז נישט ראוי רוט נישט די שכינה; דער ארון ווערט געפֿאַנגען אין שבי, די בחורים, בתולות און כוהנים פֿאַלן, און דער צער פֿונעם געפֿאַנגענעם ארון מאַכט קליין יעדן אַנדערן צער. און דעמאָלט "ויקץ כישן ה'" - ער האָט מקנא געווען פֿאַר דעם כּבֿוד פֿון זײַן ארון און געשלאָגן זײַנע פֿײַנט אַ שלאַג פֿון הינטן, אַ חרפת עולם. און פֿון דאָ הייבט זיך אָן די פֿעסטע בחירה: ער האָט פֿאַראַכט דאָס געצעלט פֿון יוסף און אויסדערוויילט דעם הר ציון וואָס ער האָט ליב געהאַט פֿון די טעג פֿון דער עקידה, און געבויט זײַן מקדש ווי די הימלען און ווי די ערד - לעולם; און ער האָט אויסדערוויילט דוד, וואָס איז אויסגעפּרוּווט געוואָרן מיט זײַן רחמנות אויפֿן צאן, צו פּאַשען זײַן פֿאָלק מיט ביידע הנהגות - די מדיני'שע און די רוחניות'דיקע. דער מקדש און מלכות בית דוד זענען תּלוי אינעם שלמות פֿונעם כּלל, און מיט דעם האָבן מיר געענדיקט קאַפּיטל ע"ח. און דער אייבערשטער זאָל אונדז צוריקקערן מלכות בית דוד במהרה, אמן ואמן.