דער מזמור וואס שטייט פאר אונז איז דער געשריי פונעם כלל ישראל אין די טעג פון צרה און גלות. דער משורר פרעגט שווערע שאלות: צי האט דער הקדוש ברוך הוא אונז איבערגעלאזט אויף אייביג? צי איז זיין חסד אויסגעגאנגען? צי האט ער פארגעסן פון זיין רחמנות און חנינה? און דער מלבי"ם ווייזט אויף אז דאס זענען נישט קיין שאלות פון יאוש, נאר פונקט פארקערט: דאס איז א קייט פון שטארקע טענות וואס ווייזן אויף אז ס'איז גארנישט מעגליך אז דער הקב"ה האט אונז פארלאזט מצדו, און אויב עס איז דא דא א פארלאזן - קומט עס פון אונזער זייט. ממילא ליגט דער שליסל צוריקצוקערן און געהאלפן צו ווערן אין אונזערע אייגענע הענט. אין דעם חלק וועלן מיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען ווי אזוי די הוכחה ווערט אויסגעבויט.
הַלְעוֹלָמִים יִזְנַח אֲדֹנָי וְלֹא־יֹסִיף לִרְצוֹת עוֹד׃ - צי וועט ג-ט פארלאזן אויף אייביג, און מער נישט וועלן באוויליגן?
דערקלערט דער מלבי"ם, אזוי ווי מיר האבן שוין פריער געזען: ס'איז נישט מעגליך אז דער הקדוש ברוך הוא וויל אונז מער נישט. די ערשטע טענה איז מצד דעם רצון האלוקי. נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט שוין איינמאל געוואלט אונז, ווי אזוי קען זיך טוישן פון וועלן צו נישט וועלן? ס'שטייט דאך "אני ה' לא שניתי", און ביים הקדוש ברוך הוא איז נישט שייך קיין שום שינוי. און אויב ער האט אונז געוואלט לכתחילה, איז זיכער זיין רצון פארהאן פונקט ווי אנפאנג.
מען קען אבער פרעגן: דעמאלט האט אונז דאך דער אויבערשטער מקרב געווען, און היינט זענען מיר אין גלות און דערווייטערט? אויף דעם ענטפערט דער מלבי"ם: טאקע זיין רצון האט זיך נישט געטוישט, נאר זיין רצון איז געווען על תנאי - ער האט אונז געוואלט כל זמן מיר וועלן פארבעסערן אונזערע מעשים. לאמיר עס אזוי מסביר זיין: דאס איז נישט קיין מצב וואס מען קען מער נישט צוריקדרייען. דער רצון האט זיך נישט געטוישט, נאר ער איז פשוט געווען אנגעהאנגען אין א תנאי. אויב מיר וועלן תשובה טון און פארבעסערן אונזערע מעשים, וועט ער צוריק וועלן אונז. און דאס איז דער כוונה פונעם פסוק: "הלעולמים יזנח אדנ-י"? קען דען זיין אז דער אויבערשטער זאל אונז פארלאזן אויף אייביג און מער נישט וועלן באוויליגן? ס'איז נישט מעגליך. אויב ער האט אונז פארלאזט, איז דאס בלויז כדי ער זאל צוריק וועלן ווען מיר וועלן פארבעסערן אונזערע מעשים.
די זאכן זענען פונקט אזוי ווי מען לערנט באריכות אינעם ספר "דעת תבונות" פונעם רמח"ל: עס איז דא הנהגת המשפט און עס איז דא הנהגת הייחוד. הנהגת המשפט איז די אלגעמיינע וועלטליכע הנהגה פון זכות און חובה: טוט א מענטש א גוטע זאך - באקומט ער גוטס; טוט ער שלעכטס - באקומט ער שלעכטס, בעולם הזה אדער בעולם הבא. און אזוי אויך אין דער הנהגה פון כלל ישראל: ווען מיר טוען גוטס, זענען מיר זוכה צו שפע אלוקי; ווען מען טוט שלעכטס - זענען דא גלויות, קלעפ, צרות, שואות און אינקוויזיציעס.
אבער אינעווייניג אין דעם אלעם ליגט באהאלטן די הנהגת הייחוד. וואס איז דאס הנהגת הייחוד? דאס איז דער ענין פון "אין עוד מלבדו": אז דער הקדוש ברוך הוא איז נישט אפהענגיק אין קיין שום כללים. ס'איז נישט תלוי צי דו וועסט זיין גוט צי נישט, צי דו וועסט האבן זכותים צי נישט. דער אויבערשטער וועט אונז אויסלייזן מיט זיין רצון, "כמלך הפורץ לו גדר", אן קיין שום חשבונות פון מקטרגים און מליצי יושר. און די הנהגה איז נישט בלויז אויף לעתיד לבוא, ווען "והיה ה' למלך על כל הארץ, ביום ההוא יהיה ה' אחד ושמו אחד" - נאר אויך יעצט, אינמיטן דער אפענער הנהגת המשפט, באהאלט זיך די הנהגת הייחוד. דאס הייסט, בסוף כל סוף פירט אלעס צום גילוי פונעם ייחוד הבורא, נישט קיין חילוק וואס דו וועסט טון.
און ווי אזוי ארבעט דאס? א בולט'ער משל: פרעה האט געטראכט זיך צו שטעלן קעגן דעם רצון האלוקי. דער אויבערשטער וויל געבוירן דעם גואל פאר כלל ישראל? "כל הבן הילוד היאורה תשליכוהו". און וואס איז ארויסגעקומען פון דעם? אז מושיען של ישראל איז נתגדל געווארן אין זיין אייגן הויז אויף זיין אייגענעם חשבון, און פרעה אליין האט געזארגט פאר אים. און נישט נאר דאס, נאר יעדע מאמע פלעגט זייגן איר קינד בחנם, בעת וואס משה רבינו'ס מאמע האט באקומען באצאלט - פון דעם וואס האט באשלאסן אים אומצוברענגען! זאגט דער הקדוש ברוך הוא כביכול: איך שטעל זיך נישט אקעגן דעם וואס דו טוסט; דאס וואס דו טוסט, דאס גופא וועט אויספירן מיין רצון. דאס איז הנהגת הייחוד: אלעס וואס דו זעסט פון אויבנאויף אלס הנהגה חיצונית, זאלסטו וויסן אז ס'זענען דא פארבארגענע מהלכים כביכול וואס פירן צום ענדגילטיגן פלאן. א גאולה פאר כלל ישראל וועט זיכער זיין. דו קענסט זיין א שותף דערצו און דו קענסט זיך שטעלן דערקעגן, אבער די התנגדות וועט גארנישט אפשטעלן - אדרבה, דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך באנוצן מיט דער התנגדות אליין כדי אויסצופירן זיין רצון, און נאך שנעלער.
אויב אזוי, צום סך-הכל פון דער ערשטער טענה: ס'איז נישט מעגליך אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אונז האבן פארלאזט אויף אייביג ("לעולם"), ווייל דער "עולם" האט דאך א ציל-דאטום, א באשטימטע צייט - צום סוף וועט זיך אנטפלעקן דער ייחוד פונעם בורא יתברך. ממילא, אויב ער האט פארלאזט - האט ער בלויז פארלאזט אויף אזוי לאנג, כדי צוריקצוקערן און אונז באוויליגן ווען מיר וועלן פארבעסערן אונזערע מעשים.
הֶאָפֵס לָנֶצַח חַסְדּוֹ גָּמַר אֹמֶר לְדֹר וָדֹר׃ - צי איז אויף אייביג אויסגעגאנגען זיין חסד, צי האט ער געענדיגט זיין ווארט פאר דור דור?
די צווייטע טענה איז מצד דעם חסד העליון. ווען א מענטש וויל טון גוטס פאר זיין חבר, קען ער דאס נישט שטענדיג טון: אמאל באגרעניצט אים זיין פינאנציעלער מצב, און אמאל האלט אים אפ א צווייטער גורם פון געבן. דער חסד התחתון פון א בשר ודם איז באגרעניצט - סיי אין די מעגליכקייטן פונעם מיטיב, און סיי דורך דרויסנדיגע כוחות וואס קענען עס צוריקהאלטן. אבער דער חסד העליון איז נישט תלוי אין גארנישט, און ס'איז נישט מעגליך ער זאל אויסגיין. דעריבער פרעגט דער משורר: "האפס לנצח חסדו"?
און די דריטע טענה איז מצד דער הבטחה: "גמר אומר לדור ודור"? דער הקדוש ברוך הוא האט אונז צוגעזאגט אז מיר וועלן זיין פאר אים א פאלק. צי האט ער געענדיגט די דאזיגע אמירה, כביכול די הבטחה האט זיך שוין אויסגעשעפט און געקומען צום סוף? צי איז יענע הבטחה אז מיר וועלן עקזיסטירן לנצח געזאגט געווארן בלויז פאר געוויסע דורות, און אט זענען יענע דורות פארביי און די הבטחה איז אויסגעגאנגען? דאס איז דאך נישט מעגליך, ווייל די הבטחה איז דאך נצחית.
דער רד"ק ערקלערט: "האפס לנצח חסדו" - צי איז דער חסד וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געטון מיט כלל ישראל אויסגעגאנגען אויף אייביג, און ס'איז מער נישטא קיין חסד? און "גמר אומר" - "אומר" אינעם באדייט פון א ווייכע אמירה, די אמירה פון זיינע נחמות און ישועות: צי האבן זיך אויסגעלאזט זיינע טרייסטונגען און וועלן שוין מער קיינמאל נישט קומען?
דער אבן עזרא ווידעראום טייטשט "גמר אומר" אזוי ווי דער באקאנטער אויסדרוק: גמר אומר מיינט ער האט באשלאסן א קלארן און פעסטן באשלוס. און לויט דעם: צי האט דער אויבערשטער אפגעגזרט אז ער וועט מיר פארלאזן אויף אייביג? צי האט ער באשלאסן מיט א פאלקאמען באשלוס אז אזוי זאל זיין לדור ודור, אז ער האט מער קיין ענין נישט אין מיר אויף דער וועלט?
דער מלבי"ם איז מדייק אז עס איז פאראן א חילוק צווישן "נצח" און צווישן "דור ודור". "נצח" איז א זמן וואס איז אינגאנצן אומבאגרעניצט, בעת "דור ודור" רעדט פון א זאך וואס טיילט זיך אפ אין דורות. דעריבער קומען די ווערטער מיט א פונקטליכע פאסונג: דער חסד איז א זאך וואס האט נישט קיין שיעור, דעריבער שטייט אויף דעם "האפס לנצח חסדו" - ווייל אויך "נצח" איז אן אויסדרוק פון אן א גרעניץ. אבער "גמר" באדייט פארענדיגט און געשלאסן, דעריבער פאסט צו דעם "לדור ודור": צי יענע טובה וואס דער אויבערשטער האט געטון איז פארענדיגט געווארן אין דער צאל דורות וואס איז באשטימט געווארן, און דאס איז עס, פון יעצט און ווייטער וועט די טובה מער נישט אנגיין? אויף א באגרעניצטער זאך קען מען זאגן "געענדיגט", דעריבער שטייט "לדור ודור"; און אויפן אומבאגרעניצטן חסד פאסט דער לשון "לנצח".
דער בעל "תהילות מהרי"ץ" ערקלערט דעם פסוק לויט דעם וואס עס שטייט אין שמות (ג, טו): "זה שמי לעולם וזה זכרי לדור דור". חז"ל זאגן אז כאטש זכות אבות תמה, אבער חסדי אבות גייען קיינמאל נישט אויס. (וואס דער חילוק צווישן זיי איז - גייט מען יעצט נישט אריין דערין; ווער עס וויל קען אריינקוקן אין "מכתב מאליהו" חלק א', אדער הערן די שיעורים איבער מכתב מאליהו וואו מ'האט מבאר געווען דעם ענין.) און לויט דעם וואונדערט זיך דער משורר אויפן הסתר פנים: חסדי אבות גייען דאך נישט אויס, און דער אויבערשטער געדענקט חסדי אבות לנצח - צי איז אויסגעגאנגען אויף אייביג דער חסד וואס קומט בזכות חסדי אבות? און צי האט ער "גמר אומר לדור ודור" - יענע אמירה פון "זה זכרי לדור דור" וואס דער אויבערשטער האט צוגעזאגט אונז צו געדענקען, צי האט זי זיך געענדיגט?
הֲשָׁכַח חַנּוֹת אֵל אִם־קָפַץ בְּאַף רַחֲמָיו סֶלָה׃ - צי האט גאט פארגעסן צו שענקען חנינה, צי האט ער אין כעס פארמאכט זיינע רחמים אויף אייביג?
קודם כל א דקדוק אין לשון: "חנות" דא איז מיט א נו"ן דגושה, און ממילא איז עס א לשון פון חנינה און נישט קיין לשון פון חניה. מיט א נו"ן רפויה באדייט עס חניה, איינרוען - אזוי ווי "ויסעו ויחנו", "קרית חנה דוד" (דאס איז נישט קיין פרוי מיטן נאמען חנה, נאר די שטאט וואו דוד האט גערוט). ווידעראום א לשון פון חנינה איז שטענדיג מיט א נו"ן דגושה - "מלך חונן ונותן", "חננו ועננו שמע תפילתנו". און אזוי אויך דא: "השכח חנות אל".
רש"י טייטשט: צי האט דער אויבערשטער פארגעסן אונז צו שענקען חנינה? "חנות" איז ווי "עשות", "ראות"; אדער איז עס א מקור, און די כוונה איז: צי האט ער פארגעסן זיין חנינה - נישט א באשטימטע פעולה נאר די עצם מדה פון חנינה וואס ער באגנאדיגט און גיט. און "קפץ" - ווי "לא תקפוץ את ידך", א לשון פון פארמאכן: צי האט ער צוליב דעם אף און כעס פארמאכט זיינע רחמים אויף אייביג, און עס איז מער נישטא קיין רחמים נאר בלויז צארן און כעס?
דער מלבי"ם לייגט דא צו די פערטע טענה - מצד חנינה: מיר האבן דאך שוין איינמאל געפונען חן בעיניו, און אויב אזוי, צי איז מעגלעך אז ער זאל פארגעסן דעם דאזיגן חן? אפילו אויב מיר זעען עס נישט יעצט, האבן מיר דאך געפונען חן פאר אים אין דער פארגאנגענהייט - "זכרתי לך חסד נעורייך" - און דאס איז א סיבה אז ער זאל נאך אלץ וועלן אין אונז. און די פינפטע טענה - מצד רחמים: ווען דער אויבערשטער זעט אונזער פיין און אונזער דרוק, צי האט ער צוליב כעס פארמאכט זיינע רחמים? עס איז דאך דער דרך פונעם אויבערשטן צו האבן רחמנות.
און דער מלבי"ם איז מדייק אז עס איז דא דא א רמז צו פינף מדות פון רחמים: "רחום" - "אם קפץ באף רחמיו סלה"; "חנון" - "השכח חנות אל"; "ארך אפים" - "הלעולמים יזנח", ווייל דער קדוש ברוך הוא איז טאקע מאריך אף אבער דערנאך וועט אוודאי קומען די ישועה; "ורב חסד" - "האפס לנצח חסדו"; "ואמת" - "גמר אומר", וואס דער אויבערשטער האט צוגעזאגט, און צי קען זיך אויסלאזן די הבטחה לדור ודור? פינף מדות הרחמים זענען דא מרומז, וואס פון זייער מצב איז ראוי אז דער קדוש ברוך הוא זאל חוסן און רחמנות האבן אויף אונז אפילו אין דעם מצב וואס מיר שטייען יעצט.
און דא טענה'ט דער מלבי"ם א שטארקע טענה: ווי קען מעגלעך זיין אז דער אויבערשטער זאל אונז איבערלאזן? אן עזיבה איז דאך נאר שייך ווען דער רצון טוישט זיך - מ'האט געוואלט איין זאך און יעצט וויל מען עפעס אנדערש. אויף דעם פרעגט דער פסוק: "ולא יוסיף לרצות עוד"? צי קען זיך דען ענדערן זיין רצון? אדער אפשר האט זיך געביטן זיין יכולת - "האפס חסדו", "גמר אומר" - צי קען מען זאגן אז דער חסד און דער אמת זענען אויסגעגאנגען און ער האט נישט קיין כח כביכול? אדער אפשר איז ביי אים שייך א שכחה - "השכח"? אדער אפשר צוליב כעס - "אם קפץ באף רחמיו סלה"? און דאס ווארט "סלה", לויט דער שיטה פונעם מלבי"ם, באדייט תמיד דעם סיום פון אלע טענות. פון דעם קומט די מסקנא: דער ענין איז פארענדיגט, עס קען נישט זיין אז דער קדוש ברוך הוא האט אונז פארלאזט מצד זיינע מדות. אויב ער האט אונז פארלאזט - איז די עזיבה פון אונזער זייט, צוליב מעשים וואס מיר האבן געטאן, און נישט ווייל ביי אים האט זיך כביכול עפעס געביטן. פינף שטארקע טענות ווייזן אויף אז די זאך איז אוממעגלעך, און על כרחנו ליגט דער גורם פון דער עזיבה אין אונז. און אויב דער גורם איז אין אונזערע הענט - האבן מיר דאך אויך אין דער האנט דעם שליסל צוריקצוברענגען די רחמים פונעם אויבערשטן: מיר וועלן פארבעסערן אונזערע וועגן, און מיר וועלן צוריק ווערן רצויים פאר אים.
דער בעל "תהלות מהרי"ץ" ברענגט פונעם ילקוט. (דער ילקוט שמעוני איז נישט קיין אלטער מדרש פאר זיך אליין, נאר א צונויפנעם פון מדרשים, און ער איז א כלי אנצוקומען דורך אים צו פיל מדרשים וואס מיר האבן נישט און זענען געווען פאר זיין מחבר, רבי שמעון הדרשן.) דער מדרש שטעלט זיך נישט אויפן דקדוק'ישן פשט, און דרש'נט דאס ווארט "חנות" מלשון חניה: "השכחת חניותיך, אל"? על פי ה' יחנו ועל פי ה' יסעו - דאס זענען אהל מועד, גלגל, נוב, גבעון און בית עולמים, בית ראשון און בית שני. דאס הייסט: דו פלעגסט רוען ביי אונז, דו האסט געלאזט רוען דיין שכינה אויף אונז, באגלייט אונז אינעם מדבר אין ויסעו ויחנו, און די אלע חניות זענען געווען על פי ה'. האסטו דען פארגעסן יענע גרויסע נאענטקייט?
און דער "תהלות מהרי"ץ" ערקלערט די כוונה פון די ווערטער: באמת פארגעסט אונז דאך דער קדוש ברוך הוא נישט, ווי עס שטייט "ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי אתם" - אבער דאס איז בלויז א טראפן קעגן דעם מעכטיגן שטראם וואס מיר האבן געהאט אמאל. מיט פשוטע ווערטער: כביכול דער קדוש ברוך הוא האלט אונז גוסס, נאר כדי מיר זאלן נישט אויסגיין. ער שטעלט אונז נישט צו קיין זויערשטאף, שפייז און לופט ווי אמאל, נאר היט אז מיר זאלן כאפן דעם אטעם אויף א מינימאלן אופן. דאס איז אונזער מציאות היינט, און דאס איז כאין וכאפס קעגן די חסדים און רחמים פון די טעג פון די חניות אינעם מדבר, און פונעם שפע אלוקי אין דער תקופה פון שלמה המלך און אין די תקופות פאר דעם, אין גלגל, אין נוב און אין גבעון.
און לויט דעם פארטייטשט זיך געוואלדיג דער פסוק "אם קפץ באף רחמיו סלה": "קופץ" זיין די האנט מיינט איר צונויפציען און פארמאכן. און דער משורר פרעגט: צי האט דער אויבערשטער צונויפגעצויגן זיינע גאנצע רחמים אריין אין יענעם "אף"? וועלכער "אף"? "ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים". דאס הייסט, צי אלע רחמים נעמען זיך יעצט צונויף בלויז אין דעם "לא מאסתים" אליין - זיי זענען איינגעטונקט אין צרות, אין ארץ אויב, געפייניגט און פארפלאגט, און בלויז א ביסל לופט בלייבט זיי איבער? רבונו של עולם, וואו איז דער געוואלדיגער שפע וואס איז געווען דעמאלט? וואס איז דאס קעגן די פריערדיגע חסדים? און דאס איז דער טייטש "השכח חנות אל" - צי די אלע חניות און די אלע רחמים שטעלן זיך יעצט אפ ביי דעם "אף גם זאת לא מאסתים"? א הערליכער פירוש.
דער "מעם לועז" ברענגט בשם רמי מרקדו נאך א הערליכן פירוש: דא רעדט דער משורר ווי צו זיין אייגן הארץ. ער האט מורא פונעם שונא, דעריבער חזר'ט ער איבער די זאכן און רעדט צו זיך אליין - אזוי ווי עס שטייט אויבן "ויחפש רוחי", איך פרוביר צו פארשטיין די הנהגה פונעם אויבערשטן. און ער פרעגט אויף זיך אליין קשיות פון אלע הבטחות:
"הלעולמים יזנח אדנ-י"? עס שטייט דאך (ישעיהו נ"ד) "בשצף קצף הסתרתי פני רגע ממך ובחסד עולם רחמתיך" - בלויז א רגע, און נישט אויף אייביג. "ולא יוסיף לרצות עוד"? עס שטייט דאך "והביאותים אל הר קדשי... עולותיהם וזבחיהם לרצון על מזבחי" - איז דאך באוויזן אז ער וועט ווייטער וועלן. "האפס לנצח חסדו, גמר אומר לדור ודור" - צי האט ער באשלאסן אז מיר וועלן פארבלייבן אין גלות לדור ודור? עס שטייט דאך "משם יקבצך ה' אלוקיך". "השכח חנות אל"? צי האט ער פארגעסן משכין צו זיין זיין שכינה צווישן אונז? עס שטייט דאך "ושכנתי בתוכך". "אם קפץ באף רחמיו סלה"? צי איז נישטא מער קיין שום אויסדרוק פאר זיינע רחמים? עס שטייט דאך "וברחמים גדולים אקבצך". קומט אויס אז אזא זאך קען נישט זיין, און על כרחנו זענען די גאולה און די ישועה נאנט צו קומען. און אויף דעם דאווענען מיר און בעטן: רבונו של עולם, עד מתי?
וָאֹמַר חַלּוֹתִי הִיא שְׁנוֹת יְמִין עֶלְיוֹן׃ - און איך האב געזאגט: דאס איז מיין קראנקהייט, די ענדערונג פון דער רעכטער האנט פונעם עליון.
רש"י טייטשט: "חלותי" - מיין מחשבה זאגט מיר אז דאס איז נאר כדי מיך קראנק צו מאכן און אנשרעקן כדי איך זאל תשובה טון צו אים. אלע צרות וואס קומען אויף מיר זענען ווי א מחלה וואס דער אויבערשטער ברענגט אויף מיר כדי מיך אויפצומונטערן, אזוי ווי דער סדר איז אז אלע צרות קומען צו ברענגען א מענטש צו התעוררות און תשובה. און "חלותי" איז א לשון פון חולי (קראנקהייט) און חיל, אזוי ווי חיל ורעדה (ציטערניש). און "שנות ימין עליון" - דאס איז נישט א לשון פון יארן, און אויך נישט א לשון פון שינון (וואס א יאר ווערט אזוי גערופן צוליב דעם וואס זי חזר'ט זיך איבער), נאר א לשון פון שינוי: ס'האט זיך געביטן די רעכטע האנט פונעם עליון. "ימינך ה' נאדרי בכח" - אבער יעצט זענען מיר פארטריבן און פארשטויסן אין אונזער גלות, און מיר זעען נישט ווי די רעכטע האנט פונעם עליון ראטעוועט אונז אזוי ווי אמאל. און ווי ס'שטייט אין איכה "השיב אחור ימינו": ווען דער שונא קומט, כביכול שלאגט אים דער הקדוש ברוך הוא מיט זיין רעכטער האנט, "ימינך ה' תרעץ אויב"; אבער ווען מען וויל באשרייבן אז ער קעמפט נישט פאר אונז - ציט ער כביכול צוריק זיין האנט אויף הינטערוויילעכס, און דעמאלט טוען די שונאים מיט אונז וואס זיי ווילן.
דער רד"ק טייטשט "חלות" אויפן משקל פון "חנות", נאר זיין שורש איז חל"ל - א לשון פון א חלל און א מת, ווי "כי ימצא חלל באדמה". און "ואמר חלותי היא" - דאס איז מיין טויט: די לאנגע יארן פון גלות זענען מיין טויט, איך זע נישט קיין שום שאנס ארויסצוקומען פון דעם, דא בין איך עתיד צו בלייבן א חלל. און די ווערטער "שנות ימין עליון" פארבינדט דער רד"ק צום קומענדיגן פסוק - "אזכור מעללי י-ה כי אזכרה מקדם פלאך" - וואס דאס ווארט "אזכור" דינט פאר פאר דעם און נאך דעם, כאילו ס'שטייט: "שנות ימין עליון אזכור", און אויך "אזכור מעללי י-ה". דאס הייסט: איך געדענק די פארגאנגענע יארן, ווען דער אויבערשטער האט אויפגעוועקט זיין רעכטע האנט און אונז ארויסגענומען פון גלות מצרים און פון גלות בבל; דאס אלעס געדענק איך - און אט יעצט זענען מיר כביכול פארגעסן געווארן אין אונזער גלות. (און אסאך פסוקים ווערן אזוי געטייטשט, אז א ווארט גייט ארויף סיי אויף וואס ס'שטייט פארדעם און סיי אויף וואס ס'שטייט נאכדעם.)
דער מלבי"ם טייטשט: "ואמר" - איך האב מחליט געווען ביי מיר, איך בין געקומען צום באשלוס. "שנות ימין עליון" - ימין עליון איז די בחינה פון די נוראות השם און די מעשים וואס ער האט אויפגעטון אויף דער וועלט אין די פריערדיגע צייטן, און לכאורה האט זיך דאס געביטן, ווייל מיר זעען דאך מער נישט קיין ניסים ונפלאות. אבער ס'שטייט דאך "אני ה' לא שניתי", און ביים הקדוש ברוך הוא איז נישט פאראן קיין שינוי אין דער הנהגה. וויאזוי איז דען שייך צו זאגן "שנות ימין עליון"? מוז איך צוקומען צום אויספיר: "חלותי היא" - מיין אייגענע קראנקהייט איז די סיבה. נישט אין אים איז פארגעקומען א שינוי, נאר אין אונז; נישט דער אויבערשטער האט געביטן זיין הנהגה, נאר מיר האבן געביטן אונזערע מעשים.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז שוין פריער האט דער בעל המזמור באשריבן די אומה ווי א חולה: "ידי לילה נגרה ולא תפוג" - די האנט איז פארוואונדעט און רינט מיט אייטער צוליב דער מחלה, "ולא תפוג" - אן קיין אפשטעל און אן א גרענעץ. און "ידי" סתם - מיינט די לינקע האנט, ווייל איבעראל וואו ס'שטייט סתם "יד" מיינט עס די לינקע, און ווען מען מיינט די רעכטע זאגט מען קלאר "ימין". און אזוי אויך כביכול כלפי מעלה: "ימינך ה' נאדרי בכח", בעת וואס סתם "יד ה'" - מיינט די לינקע האנט, ווייל ביים הקדוש ברוך הוא ווערט דאך נישט דערמאנט קיין לינקס. און אזוי אויך "אם אשכחך ירושלים תשכח ימיני" - און ער זאגט נישט "תשכח ידי", ווייל ער מיינט דווקא די רעכטע האנט.
און פארוואס איז דווקא די לינקע האנט אויסגעוועלט געווארן אראפצומאלן אונזער קלאפ? ווייל ווען מיר שטייען פארן הקדוש ברוך הוא, איז אונזער רעכטע זייט קעגנאיבער זיין לינקע זייט, און אונזער לינקע זייט קעגנאיבער זיין רעכטע. און דערפאר ביים סוף פון דער תפילה, ביי "עושה שלום", בויגן מיר זיך קודם צו דער לינקער זייט - כאטש לכאורה פאנגט מען אלעמאל אן צו רעכטס, נאר דא איז אונזער לינקס דאס רעכטס פון דער שכינה הקדושה. און אזוי אויך וואס ס'שטייט אז א מענטש זאל זיך פארשטעלן ווי איינער וואס שטייט פאר א מלך - חלילה זיך פארצושטעלן דעם אויבערשטן מיט א געשטאלט, נאר מען זאל טראכטן אין הארצן אז מען שטייט פאר א מלך - און די דאזיגע כוונה איז מעכב; דער רמב"ם זאגט אז אויב מען האט נישט אזוי געמיינט אין דער תפילה איז עס כאילו מען האט נישט מתפלל געווען, און דעריבער שטייט אין די סידורים "יכוון כעומד לפני מלך". לויטן בריסקער רב דארף מען דאס אינזין האבן ביי יעדע ברכה, און דער חזון איש האלט אז ס'איז גענוג איין מאל אין דער תפילה. ווי ס'זאל נישט זיין איז דער יסוד: איך שטיי פארן מלך, מיין פנים קעגן זיין פנים, און מיין לינקע האנט קעגנאיבער זיין רעכטע האנט.
און לויט דעם: ימין עליון שטייט קעגנאיבער מיין לינקער האנט - און די דאזיגע לינקע האנט איז די געשלאגענע האנט וואס באשרייבט כלל ישראל אין גלות, פון וועלכער די קראנקהייט רינט א גאנצע נאכט אן קיין אויפהער. און אין דער צייט וואס איך ווארט אז דער עליון זאל טון נוראות, ווייזט זיך אויס אז אונזער לינקע האנט איז נישט מסוגל מקבל צו זיין. כביכול דער הקדוש ברוך הוא וויל זיך מתלבש זיין אין אונז און טון מיט אונז נוראות ונפלאות, און כביכול ער קען נישט, ווייל אונזער האנט איז קראנק - מיר האבן נישט גענוג זכותים, מיר האבן נישט דעם כח און דעם זכות פאר אזעלכע געוואלדיגע ניסים ווי אין יענע צייטן. און וויבאלד די האנט וואס דארף מקבל זיין איז אפגעשוואכט און קראנק, טייטש איך עס אויס ווי "שנות ימין עליון", כאילו ס'האט זיך געביטן די רעכטע האנט פונעם מקום און זי גיסט מער נישט קיין השפעה. אבער דער אמת'ער פארשטאנד איז "חלותי היא" - מיין אייגענע קראנקהייט איז עס, דער פגם ליגט ביי מיר. מיין לינקע האנט, וואס דארף מקבל זיין דעם שפע פון דער ימין עליון וואס שטייט קעגנאיבער איר, זי איז די קראנקע - און דאס גורם'ט אז דער הקדוש ברוך הוא משפיע נישט אויף אונז קיין ניסים ונפלאות ווי ס'איז פאסיג און נויטיג, און ווי ער האט געטאן אין די פריערדיגע צייטן.
דער מלבי"ם לייגט צו אז "חלותי" שטאמט פונעם שורש חל"ה אינעם בניין הכבד. און מיר האבן שוין מסביר געווען דעם חילוק צווישן בניין קל און בניין כבד: דער קל איז גרינגער ארויסצוברענגען אויף די מוצאי הלשון, און דער כבד איז שווערער אויף זיי. "שובר" - איז בניין קל; "משבר" - איז בניין כבד, און ס'איז טאקע שווערער עס ארויסצוזאגן. און דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער אז דער דאזיגער לשון-חילוק ווייזט אויפן מהות פון דער פעולה: א בניין קל באדייט א זאך וואס ווערט געטון מיט לייכטקייט, און א בניין כבד באדייט א פעולה וואס ווערט געטון מיט כח, מיט א שטארקייט און מיט שווערקייט. "רוצח" - האט גע'הרג'עט לייכטערהייט; "מרצח" - האט אנגעווענדעט גרויס כח און שטארקייט. "שובר" - האט צובראכן מיט לייכטקייט; "משבר" - האט אריינגעלייגט פיל כח ביים צוברעכן, אדער האט עס צעברעקלט אויף קלענערע שטיקלעך. און דעריבער שטייט עס דא אינעם בניין כבד.
מיר האבן ביז אהער געזען צוויי וועגן אין פירוש: א לשון פון מחלה (רש"י, און אזוי אויך דער מהלך פונעם מלבי"ם), און א לשון פון א חלל (דער רד"ק). און דער מדרש ברענגט א דריטן פירוש: "חלותי" איז מלשון לחלות פנים (בעטן און מתפלל זיין). (און בדרך אגב, מען דארף זייער נזהר זיין ביים אויסדרוק "אתאנו לחלות פניך" עס ארויסצוזאגן כראוי, ס'זאל חלילה נישט קלינגען ווי אן אנדער ווארט.) "חלותי היא שנות ימין עליון" - צוליב דעם וואס מיר האבן נישט מחלה געווען דיין פנים מיט תשובה, האט זיך געביטן די ימין עליון. און דער מדרש פרעגט: האסטו אמאל געהערט אין דיין לעבן אז די זון איז קראנק און קען נישט אויפשיינען? די לבנה איז קראנק און קען נישט ארויפקומען? צו דיינע דינער (די זון און לבנה) זענען נישט פאראן קיין קראנקהייטן, און פאר אים אליין זענען יא פאראן קראנקהייטן? נאר על כרחך ליגט די סיבה פארן שינוי אין דער ימין עליון נישט נאר אין אונז - צוליב דעם וואס מיר האבן נישט מחלה געווען זיין פנים.
און לויט דעם איז דער טײַטש פונעם פסוק: ואומר - איך האב געפונען די סיבה. צוליב וואסערע סיבה איז "שנות ימין עליון"? "חלותי היא" - די תפילה איז די סיבה, דאס הייסט דער פעלן פון תפילה; ווייל איך האב נישט איינגעבעטן דיין פנים. "חלותי" דא איז ווי א שם עצם: די סיבה איז די תפילה - וואס איז מיט דער תפילה? אז איך האב נישט מתפלל געווען. און מיט פשוט'ע ווערטער: די שולד ליגט אין אונז. ווען מיר וואלטן זיך געפירט ווי עס פירט זיך כראוי און איינגעבעטן דעם אויבערשטנס פנים, וואלטן מיר נישט אנגעקומען דערצו.
פינף שטארקע טענות האט דער בעל המזמור אויפגעברענגט - מצד דעם רצון האלוקי וואס ענדערט זיך נישט, מצד דעם חסד העליון וואס האט נישט קיין גבול, מצד דער אייביגער הבטחה, מצד דעם חן וואס מיר האבן שוין געפונען פאר אים, און מצד מידת הרחמים - און אלע פון זיי ווייזן אויף אז עס איז גארנישט מעגלעך אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אונז האבן פארלאזט מצד זיינע מדות. "סלה" - די טענות האבן זיך געענדיגט, און דער אויספיר איז א מוכרח: אויב עס איז פאראן אן הסתר, ליגט די סיבה אין אונז. דער רצון פונעם אויבערשטן איז געווען אנגעהאנגען אין פארבעסערן אונזערע מעשים, און דערפאר איז דאס נישט קיין מצב אן קיין צוריקקער; און אונטער דער אפענער הנהגת המשפט ארבעט שטענדיג די הנהגת היחוד, וואס אלעס פירט בסופו של דבר צו "והיה ה' למלך על כל הארץ". און פון דא נעמט זיך "ואמר חלותי היא": מיין קראנקייט איז עס, מיין לינקע האנט וואס איז מקבל איז די קראנקע - סיי צוליב אונזערע מעשים און סיי צוליב דעם וואס מיר האבן נישט איינגעבעטן זיין פנים מיט תפילה און תשובה. און וויבאלד דער שליסל ליגט אין אונזערע הענט, דארפן מיר ענדערן אונזערע וועגן, איינבעטן זיין פנים און צוריק ווערן רצויים פאר אים, און דעמאלט וועט די ימין עליון צוריק נתגלה ווערן אויף אונז ווי אין די אמאליגע צייטן.