מזמור ע"ד איז די קינה פון אסף אויפ'ן חורבן בית המקדש און אויף דער לאנגער גלות. אסף שילדערט די מעשים פון די שונאים אינעם קודש, די הסתר פנים אין וועלכער עס איז נישטא נישט קיין אות, נישט קיין נביא און נישט קיין רוח הקודש, און שרייט: עד מתי. אין דעם חלק וועלן מיר לערנען די פסוקים פון "שלחו באש מקדשך" ביז "אתה הובשת נהרות איתן", וואו עס איז דא אן איבערגאנג פון דער קינה אויפ'ן הווה צום דערמאנען די נפלאות פון אמאל - א טענה וואס קומט בעטן פונעם אויבערשטן אז ער זאל טון אזוי אויך יעצט.
שִׁלְחוּ בָאֵשׁ מִקְדָּשֶׁךָ לָאָרֶץ חִלְּלוּ מִשְׁכַּן שְׁמֶךָ׃ - זיי האבן געווארפן פייער אין דיין מקדש, צו דער ערד האבן זיי פארשוועכט דעם משכן פון דיין נאמען.
דער רד"ק ערקלערט אז דער פסוק דא איז ווי פארקערט: שלחו אש במקדשך, דאס הייסט זיי האבן געשיקט דאס פייער אינעם מקדש, אזוי ווי דער לשון "ואת העיר שלחו באש". הגאון הרב מאזוז שטעלט זיך אויף דער פראגע פארוואס שטייט "שִׁלחו" אן א דגש אין ל' און נישט "שִׁלְּחו" אין א בנין כבד, ווי עס וואלט געפאסט לויט די כללי הדקדוק. מען האט דאך שוין מסביר געווען עטליכע מאל אז דער חילוק צווישן א בנין קל און א בנין כבד איז אין דער באדייטונג: א פועל אין א בנין כבד ווייזט אז די פעולה ווערט געטאן מיט שווערקייט און כוח, און א פועל אין א בנין קל ווייזט אז זי ווערט געטאן מיט לייכטקייט. א מענטש קען זאגן "רוצח" און ער קען זאגן "מרצח"; "מרצח" איז א בנין כבד, ווייל ער איז מכביד אויף די מוצאי הלשון. אזוי אויך "הולך" קעגן "מהלך": "הולך" מיינט ער גייט זיין וועג גלאט און רואיג, בעת "מהלך" מיינט אז ער דארף מאכן כוח'דיגע פעולות כדי צו גיין. און אזוי איז ביי אלע פעלים - מען קען זיך אויסדרוקן מיט א פועל קל און מען קען מיט א פועל כבד.
אויף דעם סמך זאגט דער רב: עס שטייט "שִׁלחו" אין בנין קל, דיר צו זאגן אז די זאך איז געשען מיט לייכטקייט. דער שונא איז געקומען, האט נאר אונטערגעצינדן, און גלייך האט דער בית המקדש געברענט. און ווי מיר האבן מסביר געווען, זענען דא געווען אותות ומופתים אז דער אויבערשטער וויל יעצט חרוב מאכן זיין הויז - אזוי ווי די גמרא דערציילט אז שוין פיל יארן פריער האבן זיך די טירן פון דער עזרה געעפנט פון זיך אליין, כאילו זיי זאגן צו די שונאים: קומט אריין. "לארץ חללו משכן שמך" - ערקלערט דער מלבי"ם אז די כוונה איז אויפ'ן ארון און אויף די כלי הקודש, וואס רוהט דארט אינעווייניג אין בית המקדש; אויך דאס האבן זיי פארשוועכט ביז צו דער ערד, מבטל געווען, צעשטערט און פארדארבן.
אָמְרוּ בְלִבָּם נִינָם יָחַד שָׂרְפוּ כׇל מוֹעֲדֵי אֵל בָּאָרֶץ׃ - זיי האבן געזאגט אין זייער הארץ לאמיר זיך צוזאמענטון איבער זיי, זיי האבן פארברענט אלע הייליגע ערטער פון גאט אין לאנד.
וואס מיינט דאס ווארט "נינם"? ווי געווענליך, יעדעס ווארט וואס איז נישט קלאר - מערן זיך דערין די פירושים. רש"י ערקלערט אז "נינם" איז א לשון פון הערשער (מושלים), מלשון "יִנּוֹן שמו" און "ואחריתו יהי מנון", וואס זענען א לשון פון ממשלה. דאס הייסט אז אלע מושלים האבן איין מחשבה, די ערשטע אזוי ווי די לעצטע: זיך צו פארמעסטן קעגן דעם פטרון פון כלל ישראל. די הערשער ווילן קעמפן דירעקט קעגן דעם אויבערשטן, אזוי ווי די מענטשן פון דור הפלגה האבן געזאגט: לאמיר גיין און פירן מיט אים א מלחמה, ער איז נישט איינציג בעל הבית אויסצוזוכען פאר זיך די אויבערשטע וועלטן. קודם פארמעסט מען זיך מיטן פטרון פון ישראל, און ערשט דערנאך ווענדט מען זיך צום פאלק אליין.
א ראיה צו דער זאך: "שרפו כל מועדי אל בארץ" - אלע זיינע בתי וועד. לכאורה איז דאס נישט פארשטענדליך: אויב דאס פאלק האט רעבעלירט קעגן דיר, נעם זיך איבער'ן פאלק; וואס גייט דיר אן דער בית המקדש? נאר זיי זעען פאר זיך א ציל דווקא אינעם מקום הקודש. ברענגט רש"י: די פלשתים האבן חרוב געמאכט שילה וואו עס איז געווען דער משכן, נבוכדנצר האט חרוב געמאכט דעם בית ראשון, טיטוס און זיינע חברים האבן חרוב געמאכט דעם בית שני - אלע געבן זיך קודם אפ מיטן מקום המקדש. ווייל קודם כל ווילן זיי זיך פארמעסטן מיטן פטרון פון ישראל, און ערשט דערנאך מיט עם ישראל. דאס איז דער טייטש "אמרו בלבם נינם יחד": אלע מושלים צוזאמען זאגן אין זייער הארץ, קודם וועלן מיר פארברענען די מועדי אל אין לאנד, און דערנאך וועלן מיר מאכן א חשבון מיט זיין פאלק.
דער רד"ק ערקלערט "נינם" מלשון "נינה אותם", מיר וועלן זיי הרגענען, מלשון הונאה. עס איז פאראן אן אונאה אין געלט - "לא תונו איש את עמיתו", און עס איז פאראן אן אונאה אינעם גוף - "ולא יונו עוד נשיאי את עמי", "והאכלתי את מונייך". און אזוי אויך זאגן חז"ל אז די גוים זענען מונה ישראל, דאס הייסט זיי פייניקן און מאכן זיי צער. און לויט דעם איז "אמרו בלבם נינם יחד" - אלע וואס זענען געקומען קעגן כלל ישראל זאגן: מיר וועלן זיי פייניקן, מיר וועלן זיי הרגענען צוזאמען. און אזוי ווי "חרב היונה", וואס דארט מיינט נישט דאס ווארט "היונה" דעם פויגל טויב, נאר מלשון עינוי, צער און הונאה.
דער הייליגער אלשיך ערקלערט: דער כוח פון כלל ישראל איז אין זייער מויל, אלעס איז "הקול קול יעקב", און בפרט ווען זיי פאראייניגן זיך אין די בתי כנסיות. קול יעקב איז נאר מסוגל צו מנצח זיין ווען זיי זענען אין אחדות; ווען עס איז פאראן צווישן זיי א מחלוקת - "חלק לבם עתה יאשמו", אבער ווען עס איז פאראן צווישן זיי אחדות באזיגן זיי זייערע שונאים. דעריבער האט דער שונא זייער מורא געהאט טאמער וועלן זיי מיט זייער קול אים קענען באזיגן, און דערפאר "אמרו בלבם נינם" - מיר וועלן זיי פייניקן און זיי צעטיילן, כדי זיי זאלן נישט זיין פאראייניגט. און וואס האבן זיי געטאן דערפאר? "שרפו כל מועדי אל בארץ". זיי ווייסן דאך וואו כלל ישראל פאראייניגט זיך - אין די בתי כנסיות, דעריבער איז דאס דער ערשטער פלאץ וואו זיי האבן געטראפן. משכן שילה, בית ראשון, בית שני - דאס אלעס זענען געווען די ערשטע שריט פון די שונאים, ווייל דארט פאראייניגט זיך כלל ישראל, און כל זמן זיי זענען פאראייניגט האט דער שונא קיין שום כוח. דעריבער איז די ערשטע זאך: מבטל זיין די אחדות, און דורך דעם צו מנצח זיין.
דער מלבי"ם טייטשט א דריטן פירוש: "נינם" איז מלשון נין ונכד. ס'איז נישט גענוג וואס דער בית המקדש איז געבליבן חרוב אין זייערע טעג, נאר אפילו זייערע נינים און אייניקלעך זאגן אין זייער הארץ צוזאמען אז זיי האבן פארברענט אלע מועדי א-ל אין לאנד. דער חורבן ציט זיך ביז די טעג פון די נינים, ביז זיי בארימען זיך אויך: דער קדוש ברוך הוא האט נישט קיין פלאץ וואו משכין צו זיין זיין שכינה, מיר האבן אים פארברענט דאס הויז. און אין דעם ליגט א געשריי און א בקשה: רבונו של עולם, בוי שוין אויף דיין הויז, ווייל ס'שרייען שוין זייערע נינים אז זיי האבן חרוב געמאכט דעם מקדש און ער האט נישט קיין פלאץ דארט צו רוען, און כביכול מיר האבן פארטריבן דעם אויבערשטן פון רוען אויף דער ערד.
אוֹתֹתֵינוּ לֹא רָאִינוּ אֵין עוֹד נָבִיא וְלֹא אִתָּנוּ יֹדֵעַ עַד מָה׃ - אונזערע צייכענעס האבן מיר נישט געזען, ס'איז שוין מער נישט פאראן קיין נביא, און ס'איז נישטא ביי אונז איינער וואס ווייסט ביז ווען.
דער מלבי"ם זאגט אז לכאורה זעען זייערע ווערטער אויס ריכטיג. די שכינה אנטפלעקט זיך אויף דער ערד אויף דריי וועגן. דער ערשטער, דורך אותות ומופתים, ניסים ונפלאות - און אויף דעם שטייט "אותותינו לא ראינו". שוין אין בית שני האבן געפעלט פינף זאכן וואס זענען געווען אן אות ומופת אויף השראת השכינה, און חז"ל זאגן אז ס'האט נישט גערוהט קיין שכינה אין בית שני; און זינט דער בית המקדש איז חרוב געווארן זענען בכלל נישט פאראן קיין אותות, נישטא קיין ניסים און נישטא קיין נפלאות. דער צווייטער וועג איז השראת הנבואה - און אויף דעם שטייט "אין עוד נביא", מיר געפינען זיך אין א דור וואס האט נישט קיין נביאים. דער דריטער וועג איז רוח הקודש - און אויף דעם שטייט "ולא אתנו יודע עד מה", ס'איז נישטא ביי אונז איינער וואס ווייסט עפעס. ווער איז היינט פאראן וואס קען דיר זאגן א זאך ברוח קדשו? מיר האבן נישט אזא זאך.
ביז גאר האט רבי חיים וואלאזשינער געזאגט מיט מער ווי צוויי הונדערט יאר צוריק, אז עס וועט קומען א דור וואס דער הסתר פנים וועט דערין זיין אזוי גרויס, אז אפילו א דיבוק וועט אויך נישט זיין. א דיבוק איז געווען א זאך וואס האט זיך געמאכט אין יענע צייטן, און דערין האט מען נאך געזען א געוויסע אנטפלעקונג פון הימל - ער דערציילט די עבירות וואס ער האט געזינדיגט, די עונשים וואס ער באקומט, ווער עס רודפ'ט אים און וואס זענען זיינע יסורים. האט רבי חיים געזאגט: ס'וועט קומען א דור וואס אפילו אזא זאך וועט אויך נישט זיין, און דאס איז א פאלקאמער הסתר פנים. און דאס איז די טענה פון אסף: לכאורה קוקן די זאכן אויס ווי זיי זאגן, אז דער קדוש ברוך הוא איז כביכול שוין מער נישט דא - ווייל מיר האבן נישט קיין אותות, נישט קיין נביא, און נישטא ביי אונז איינער וואס ווייסט ביז ווען.
רש"י ערקלערט "אותותינו" - דאס וואס דו האסט אונז צוגעזאגט דורך די נביאים, און מיר זעען דאס נישט דורכאויס די פילע יארן וואס מיר זענען אין גלות. אסף נבוא'ט דא אויפן סוף פונעם גלות און פרעגט: "אין אתנו יודע עד מה" - ביז ווען וועט זיך דער גלות ציען, ביז ווען וועלן מיר ווייטער זיין אין דער צרה. מיר ווארטן און קוקן ארויס אויף אלץ וואס דער קדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט פאר אחרית הימים, אבער די צייכענעס זעען מיר נישט; און פרעגן א נביא ווען דאס וועט קומען - האבן מיר דאך אויך נישט קיין נביא.
און אזוי אויך ערקלערט דער רד"ק: די צייכענעס פון דער גאולה האבן מיר נישט געזען, און דער גלות ציט זיך לענגער. "אין עוד נביא" - פון דער צייט פונעם גלות אן, זינט חגי, זכריה און מלאכי זענען נסתלק געווארן, איז שוין נישט געווען קיין נביא וואס זאל אונז זאגן וואס עס וועט זיין אויף פאראויס. און נאך א פירוש: "אין עוד נביא" - עס איז נאכנישט פאראן קיין נביא, און די כוונה איז אויף אליהו הנביא, "הנה אנכי שולח לכם את אליה הנביא"; עס איז נאכנישט געקומען אליהו וואס דארף מבשר זיין די גאולה. "ולא אתנו יודע עד מה" - ביז ווען די גאולה וועט זיך פארזוימען, ווי דער לשון "עד מה ה' תאנף לנצח".
עַד מָתַי אֱלֹהִים יְחָרֶף צָר יְנָאֵץ אוֹיֵב שִׁמְךָ לָנֶצַח׃ - ביז ווען, ג-ט, וועט דער דריקער לעסטערן, וועט דער פיינט פארשעמען דיין נאמען אויף אייביג.
דער רד"ק ערקלערט: דער דריקער און דער שונא לעסטערן דיין נאמען, ווי זיי זאלן זאגן אז דו האסט נישט קיין כח אונז ארויסצונעמען פונעם גלות, און אויף דעם איז דאס געשריי "עד מתי". דער מלבי"ם לייגט צו אז די טענה איז אז עס פאסט אז דער אויבערשטער זאל שוין טוהן למען כבוד שמו: דו ביסט דאך א ג-ט א בעל היכולת, און ביז ווען שווייגסטו און הערסט זייערע לעסטערונגען ווען זיי שעלטן דיין נאמען אויף אייביג?
און פארוואס איז דא א כפל הלשון, און פארוואס ווערט בנוגע צר געזאגט "יחרף" און בנוגע אויב "ינאץ"? ערקלערט דער מלבי"ם, און אזוי אויך אין עטליכע פלעצער: דער צר איז דער וואס רודפ'ט אפן, און דער אויב איז דער שונא אין הארצן. דער צר לעסטערט ברבים בפרהסיא, דערפאר שטייט "יחרף צר"; און דער אויב פארשעמט און שעלט ביי זיך אין הארצן, דערפאר שטייט "ינאץ אויב".
דער אבודרהם ברענגט דא אן אינטערעסאנטע באמערקונג: "ינאץ אויב שמך לנצח" - זענען די אותיות שצ"ם חנכ"ל, ראשי תיבות שבתאי, צדק, מאדים, חמה, נוגה, כוכב, לבנה, די זיבן כוכבי לכת וואס די גמרא דערמאנט אין עטליכע פלעצער, און דאס זענען די מזלות. דער שונא גיט זיי די ממשלה אויף אייביג - לויט זיין מיינונג זענען זיי די מושלים, און זיי באשטימען די ווירקליכקייט אין דער בריאה, און מיט דעם פטר'ט ער דעם רבונו של עולם און לעסטערט זיין נאמען. ביז ווען וועט ער אזוי לעסטערן?
לָמָּה תָשִׁיב יָדְךָ וִימִינֶךָ מִקֶּרֶב חֵיקְךָ כַלֵּה׃ - פאַרוואָס ציסטו צוריק דײַן האַנט און דײַן רעכטע האַנט, מאַך אַ סוף [צו די שונאים] דורך זי אַרויסנעמען פון מיטן דײַן שויס.
רש"י טייטשט: וואַרף און צי אַרויס די האַנט פון דײַן שויס און קעמף קעגן דײַנע שונאים, און "כלה" איז ווי אין "כלה גרש יגרש". דער רד"ק לייגט צו: "ידך" איז די לינקע האַנט, ווײַל עס שטייט שטענדיק "ידך וימינך", און פון דעם זעט מען אַז "ידך" איז די לינקע און "ימינך" איז די רעכטע האַנט. און איין פשט איז: פאַרטיליק דעם שונא וואָס געפינט זיך אין מיטן דײַן שויס - און דער שויס פונעם הקב"ה איז דער בית המקדש, פּונקט ווי דער מענטשנס שויס איז אַ פאַרבאָרגענער אָרט.
און נאָך אַ פירוש, וואָס דאָס איז דער מהלך פון רש"י און אויך דער כיוון פונעם מלבי"ם: נעם אינגאַנצן אַרויס דײַן רעכטע האַנט פון דײַן שויס און נעם אונדזער נקמה. ווײַל אַ מענטש וואָס לייגט זײַן האַנט אין זײַן שויס - דאָס איז אַן אויסדרוק פון בטלנות און נישט טאָן קיין פעולות. זאָגט דער רד"ק: ווי דער שטייגער פונעם עצל וואָס לייגט זײַן האַנט אין שויס און טוט נישט קיין מלאכה. און דערויף איז די בקשה: צי אַרויס דײַן רעכטע האַנט פונעם שויס און זײַ נישט פּאַסיוו, נאָר פאַרטיליק די שונאים, און קער נישט מער צוריק דײַן האַנט אין דײַן שויס ביז דו וועסט משפט'ן די רשעים. און די זאַכן זענען דאָ געזאָגט געוואָרן בדרך משל.
דער מלבי"ם גייט נאָך טיפער: דו דאַרפסט גאָרנישט טאָן קיין פעולה קעגן דעם שונא, ס'איז גענוג אַז דו שטעלסט זיך נישט קעגן דער פעולה. לאָמיר געבן אַ משל: וואַסער וואָס רײַסט זיך דורך - איך האַלט עס אָפּ מע זאָל זיך נישט דורכברעכן, און אין דער רגע וואָס איך נעם אַוועק די מניעה ברעכט עס אויס פון זיך אַליין און איך דאַרף נישט עפענען קיין שום קראַן; ווידער בײַ אַ פאַרמאַכטן קראַן - פאָדערט זיך אַ מעשה עס צו עפענען. דאָס איז די טענה פון אסף: רבונו של עולם, דו דאַרפסט גאָרנישט טאָן קעגן דעם שונא, נאָר פאַרהאַלט נישט די פעולה, נעם אַוועק דעם מונע. דו האַלטסט צוריק דײַן האַנט און דײַן רעכטע האַנט און לאָזט זיי נישט אַרויסגיין קעגן אים, נאָר דו באַהאַלטסט זיי אין דײַן שויס זיי זאָלן גאָרנישט טאָן; אָבער אויב דו וועסט זיי נאָר אַרויסנעמען פון מיטן דײַן שויס - "כלה", וועלן זיי פאַרגיין פון זיך אַליין.
און פאַרוואָס וועלן זיי פאַרגיין פון זיך אַליין? ערקלערט דער מלבי"ם: אַמאָל איז דער שונא שטאַרק, און לויטן טבע קען מען אים נישט מנצח זײַן נאָר מיט אַ נס און מיט אַ שידוד מערכות הטבע, און דערצו פאָדערן זיך זכותים, די זכות הדור, ווײַל דער הקב"ה מאַכט דאָך נישט קיין ניסים אומזיסט און פאַר גאָרנישט. אָבער דאָ טענה'ט אסף: ס'איז נישט קיין שונא וואָס מע דאַרף קעגן אים אַ ספּעציעלע התגברות און ניסים, נאָר אַ שוואַכער שונא; אויב אַזוי איז גענוג אַז דו זאָלסט נישט האַלטן דײַן האַנט אין שויס כּדי ער זאָל פאַרטיליקט ווערן. דאָס הייסט, ס'איז גענוג די הנהגה הטבעית - לאָז די וועלט פירן לויט איר טבע און דער שונא וועט שוין אונטערגיין. ווען עס וואָלט געווען אַ מעכטיקער שונא וואָלט מען געדאַרפט ניסים און אַ שידוד מערכות הטבע, אַז דער אויבערשטער זאָל אַרויסגיין ווי אַן איש מלחמה, "יתגבר, יריע אף יצריח"; אָבער דאָ, אויב דו וועסט נאָר אַרויסנעמען דײַן האַנט פון שויס - וועט דער שונא בדרך הטבע פאַרטיליקט ווערן.
וֵאלֹהִים מַלְכִּי מִקֶּדֶם פֹּעֵל יְשׁוּעוֹת בְּקֶרֶב הָאָרֶץ׃ - און גאָט איז מײַן קעניג פון פריִער אָן, ער טוט ישועות אינעווייניק אין דער ערד.
דער רד"ק ערקלערט: ווי אַזוי האָט אונדז דער אויבערשטער איבערגעלאָזט אין גלות אַזאַ לאַנגע צײַט, בשעת פון שטענדיק אָן איז ער געווען מײַן קעניג און האָט געטאָן ישועות אין מיטן דער ערד, און דאָ איז ער כביכול נישט מײַן קעניג, היט נישט אויף מיר און ראַטעוועט מיך נישט פון די שונאים. און וואָס מיינט "בקרב הארץ"? ווי עס איז געזאָגט געוואָרן צו פרעה "למען תדע כי אני ה' בקרב הארץ" - כאָטש איך בין העכסט דערהויבן, פיר איך אַן השגחה אויף די אונטערשטע און איך טו מיט זיי ווי מײַן רצון. און נאָך מער: "בקרב הארץ" און נישט "בארץ", מרמז צו זײַן אַז אויך צווישן די אומות, אין מיטן די פײַנט אַליין און אין זייער אייגן לאַנד, האָבן זיי נישט קיין כוח זיך צו ראַטעווען פונעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם לייגט פאָר: פון אַמאָל אָן ביסטו געווען מײַן קעניג, און דעמאָלט נישט בלויז האָסטו נישט צוריקגעהאַלטן דײַן האַנט אין שויס, נאָר דו האָסט אויפגעדעקט דײַן אויסגעשטרעקטן אָרעם בדרך נס, ביז דו פלעגסט טאָן ישועות אין מיטן דער ערד. און דער באַדײַט דערפון איז: די ישועות וואָס דער אויבערשטער טוט לויטן טבע - זייער פעולה קומט פון הימל, ווײַל די הנהגה הטבעית קומט דורך די כוכבים ומזלות, און דער הקב"ה פירט זײַן וועלט דורך דער סיסטעם, און פון דאָרט פליסט דער שפע אַראָפּ. אָבער ווען דער אויבערשטער מאַכט ניסים שלא כדרך הטבע, ווערט דאָס נישט געטאָן דורך דעם הימל, ווײַל דאָס גייט דאָך נישט לויט די כוכבים ומזלות פון אויבן, נאָר כביכול דער אויבערשטער קומט אַראָפּ דאָ אונטן צו ענדערן די מציאות. דאָס איז דער חילוק צווישן פועל ישועות בשמים און פועל ישועות בקרב הארץ. און אויף דעם זאָגט ער: גאָט איז דאָך מײַן קעניג פון תמיד אָן - נישט בלויז מיט נאַטירלעכע פעולות, נאָר אויך מיט איבערנאַטירלעכע פעולות.
אַתָּה פוֹרַרְתָּ בְעׇזְּךָ יָם שִׁבַּרְתָּ רָאשֵׁי תַנִּינִים עַל הַמָּיִם׃ אַתָּה רִצַּצְתָּ רָאשֵׁי לִוְיָתָן תִּתְּנֶנּוּ מַאֲכָל לְעָם לְצִיִּים׃ אַתָּה בָקַעְתָּ מַעְיָן וָנָחַל אַתָּה הוֹבַשְׁתָּ נַהֲרוֹת אֵיתָן׃ לְךָ יוֹם אַף לְךָ לָיְלָה אַתָּה הֲכִינוֹתָ מָאוֹר וָשָׁמֶשׁ׃ אַתָּה הִצַּבְתָּ כׇּל גְּבוּלוֹת אָרֶץ קַיִץ וָחֹרֶף אַתָּה יְצַרְתָּם׃ - דו האָסט צעטיילט מיט דײַן שטאַרקייט דעם ים, דו האָסט צעבראָכן די קעפּ פון די גרויסע ים-באַשעפענישן אויפן וואַסער; דו האָסט צעקלאַפּט די קעפּ פונעם לויתן, דו האָסט אים געגעבן פאַר שפּײַז צום פאָלק אין דער מדבר; דו האָסט געשפּאָלטן אַ קוואַל און אַ טייך, דו האָסט אויסגעטריקנט מעכטיקע שטראָמען; דײַן איז דער טאָג, אויך דײַן איז די נאַכט, דו האָסט צוגעגרייט די לבנה און די זון; דו האָסט געשטעלט אַלע גרענעצן פון דער ערד, זומער און ווינטער האָסטו באַשאַפן.
"פוררת" איז א לשון פון צוברעכן און צעשמעטערן, ווי "פור התפוררה ארץ", "ויפרפרני". דאס הייסט: פריער האסטו דאך געטאן אזעלכע ישועות, האסט מיט דיין שטארקייט צעבראכן דעם ים און מיר זענען אריבערגעגאנגען דערין, און האסט צעבראכן די קעפ פון אונזערע שונאים אינעם וואסער - "ראשי תנינים על המים". און ווער זענען די תנינים? די מצריים, ווי עס שטייט אויף פרעה "התנין הגדול", וממילא ווערט זיין גאנץ פאלק געגליכן צו תנינים. דער מצודת דוד ערקלערט: מיט כוח האסטו צעבראכן דעם ים אויף צוועלף גזרים, כדי די צוועלף שבטים זאלן קענען דורכגיין אין אים; און "שיברת ראשי תנינים על המים" - אז דאס וואסער איז געווארן הארט ווי שטיינער, און די מצריים זענען געווארפן געווארן אויף זיי און זייער קאפ איז צעבראכן געווארן.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער נס פון קריעת ים סוף, אז דער ים איז געווארן טריקעניש פאר כלל ישראל, איז געווען א נס שלא על פי טבע - און דאס איז "בקרב הארץ" ווי מיר האבן געזאגט, און נישט לויט דעם טבע פון הימל און דער מערכת. "שיברת ראשי תנינים על המים" - אין דער זעלבער צייט אליין וואס דער ים איז פון איין זייט געווארן טריקעניש פאר ישראל, איז ער פון דער צווייטער זייט פארוואנדלט געווארן אין א ים וואס דערטרינקט די מצריים. עס איז דאך דא דא א טאפלטער נס: חוץ פון דעם וואס דער אויבערשטער האט פאר אונז געשפאלטן דעם ים, האט ער אין דער זעלבער צייט פארמאכט דעם ים אויף די מצריים. און די מצריים ווערן אנגערופן תנינים, "התנין הגדול הרובץ בתוך יאוריו", ווייל זיי האבן געגלייבט אז זייער כוח קומט פונעם כוח פון די וואסערן און פונעם נילוס, און זיי האבן געדינט אים און די תנינים וואס זענען דערין. און דערפאר איז די ערשטע מכה וואס פרעה האט געכאפט געווען אינעם נילוס זיין עבודה זרה, וואס איז פארוואנדלט געווארן אין בלוט, קעגן דעם וואס ער האט געזאגט "לי יאורי ואני עשיתיני".
דער מלבי"ם טייטשט: "ראשי לויתן" זענען די שרי מצרים און זייערע גרויסע לייט, "תתננו" - דו גיסט אים, דעם לויתן, אלס שפייז פארן פאלק צו די ציים, דאס איז דאס פאלק וואס זענען געגאנגען אין דער ציה אינעם מדבר, וואס האבן גענומען די ביזת מצרים און די שלל פונעם לויתן; דאס הייסט, דאס געלט פון די מצריים האסטו אונז געגעבן צום עסן. רש"י ערקלערט אז פרעה ווערט אנגערופן לויתן, ווי עס שטייט "יפקוד ה' בחרבו הקשה על לויתן נחש בריח", און דו האסט צעשמעטערט זיין קאפ און געגעבן זיין פארמעגן פאר עסן פאר די "ציים", דאס הייסט די מחנות און כתות וואס דו האסט ארויסגענומען פון מצרים, פארשידענע גרופעס, ווי דער לשון "וצים מיד כתים", און ווי דער תרגום זאגט "וסיען יצטרחן".
דער אבן עזרא ערקלערט אז דער אויבערשטער האט געגעבן דעם לויתן אלס שפייז פאר "עם לציים" - די וואס וואוינען אין שיפן, דאס זענען די ים-לייט. עס זענען דא פלעצער וואו עס איז באקאנט אז מען עסט דארט דעם לויתן; צווישן די אומות זענען דא וואס כאפן און עסן לויתן, און היינטיגע צייטן זענען דא אין דער וועלט געזעצן קעגן כאפן לויתנים ווייל זיי גייען אויס. איינער וואס כאפט א לויתן איז נישט ווי איינער וואס שעכט א קו - ער האט פלייש אויף א לאנגע צייט, און אין יענע פלעצער אין אנטארקטיקע דארף מען אפילו נישט קיין פריזער צו היטן דאס פלייש, מען לייגט עס ביים פענסטער און עס האלט זיך. און לויט זיין שיטה זענען "ציים" די מענטשן אויף די שיפן, ווי דער לשון "צי", "צים" - שיפן.
דער רד"ק טייטשט אויך אז די כוונה איז אויף פרעה, דער תנין הגדול, לויתן נחש בריח, נאר ער שטעלט זיך אויפן לשון "ראשי לויתן" - פרעה האט דאך נאר איין קאפ. נאר די כוונה איז אויף זיינע הויפט-לייט און גיבורים: דער לויתן איז דער קעניג, און זיינע קעפ זענען זיינע שרים, זיינע גיבורים און זיינע חשוב'ע לייט. "תתננו מאכל לעם לציים" - אזוי ווי דער פירוש פון רש"י און דעם מלבי"ם, די ביזת הים וואס זיי האבן גערויבט; נאר דער רד"ק טייטשט "ציים" נישט ווי כתות און נישט ווי די וואס פארן אויפן ים אין שיפן, נאר ווי די וואס גייען אין די מדבריות, פארן פאלק וואס וואוינט אין דער ציה (טריקעניש), וואס זייערע אלע נסיעות זינט זיי זענען ארויס פון מצרים זענען געווען אין מדבריות: מדבר איתם, מדבר סוף, מדבר פארן, מדבר קדש, מדבר סין, מדבר מואב. און דאס איז אויך דער מהלך פונעם מלבי"ם.
דער אלשיך הקדוש טייטשט אויף אן אנדערן אופן: חז"ל זאגן אז דער הקב"ה האט אנגעגרייט דעם לויתן צו פארטיילן פאר די צדיקים לעתיד לבוא - די סעודת שור הבר והלוויתן, און ער האט מסרס געווען דעם זכר און געהרג'עט די נקבה און איר איינגעזאלצן פאר די צדיקים לעתיד לבוא; ער האט מסרס געווען דעם זכר כדי זיי זאלן זיך נישט פילן און אנפילן די וועלט. און אויף דעם קומט אסף און זאגט: אויף דעם האב איך מיר באקלאגט און געזאגט "עד מתי אלהים יחרף צר" - רבונו של עולם, ביז ווען וועט דער שונא ממשיך זיין צו לעסטערן? אייל דיך צו און ברענג די גאולה און די ישועה אונז צו ראטעווען פונעם פיינט און מקרב זיין זיין סוף. ווארום "אתה רצצת ראשי לויתן" - דו האסט צעקלאפט דעם קאפ פון דער נקבה; און פארוואס שטייט א לשון רבים "ראשי", מען רעדט דאך ביים זכר פון סירוס? נאר דאס איז דער ראש הגוויה, וואס איז ווי באקאנט דער אבר פון פריה ורביה. איז דא דער קאפ פון דער נקבה און דער ראש הגוויה פונעם זכר.
און פון דא טענה'ט דער אלשיך: המתחיל במצוה אומרים לו גמור. פארוואס האסטו זיי פון אנפאנג צעשמעטערט - צי נישט כדי צו פארטיילן זייער פלייש פאר כלל ישראל, "תתננו מאכל לעם לציים"? פאר וועמען האסטו אנגעגרייט דעם דאזיגן מאכל, די נקבה פונעם לויתן, אויב נישט פאר דעם פאלק וואס אין זיי איז פאראן א לחלוחית פון עבודת שמים? און אויב אזוי האסטו דאס זיכער אנגעגרייט פאר אונז, און דערפאר אייל זיך צו - פארוואס זאלסטו פארשפעטיגן די ייעודים און די גוטע הבטחות, און פארוואס זאלסטו אונז נישט אויסלייזן גלייך. און אויף א טיפערן, אינעווייניגסטן פנים: די סעודת לויתן איז א סעודה וואס דארט וועלן מיר באגלייטן דעם אויבערשטן, "לויתן" איז מלשון לוויה. און בפרט אז עס רעדט זיך נישט פון עפעס א גשמיות'דיגע זאך, נאר פון א רוחניות'דיגע מציאות וואס כלל ישראל וועלן באגלייטן אים יתברך, און נישט פון א סעודה וואס מען עסט דארט גשמיות'דיג פלייש; דערפאר, ווען מען רעדט אין די ענינים, רעדט מען מער על דרך הרמז.
"אתה בקעת מעין ונחל" - אז דו האסט געשפאלטן פאר כלל ישראל קוואלן פונעם צור און פונעם פעלז; "אתה הובשת נהרות איתן" - דאס איז דער ירדן, ווען כלל ישראל זענען געקומען אריינצוגיין אין לאנד. דער רד"ק שטעלט זיך דא אויף א שוועריקייט אינעם לשון: וואס מיינט "בקעת מעין"? האט ער דען געשפאלטן דעם קוואל? ער האט דאך געשפאלטן דעם שטיין און פון דעם ארויסגעברענגט א קוואל. און ענליך צו דעם איז "וטחני קמח" - מאלט מען דען מעל? מען מאלט דאך ווייץ צו מאכן מעל. און אזוי אויך "אפיתי על גחליו לחם" - מען באקט דאך טייג, און דאס ברויט איז דער רעזולטאט.
נאר, זאגט דער רד"ק, דער פסוק רופט א זאך נאך איר סוף: איך האב געבאקן אויף זיינע קוילן טייג וואס איז געווארן ברויט, איך האב געמאלן ווייץ וואס איז געווארן מעל, איך האב געשפאלטן א פעלז וואס איז געווארן א קוואל. און דערפאר "בקעת מעין" - האסט געשפאלטן דעם צור אז צום סוף זאל ארויסקומען דערפון א קוואל, און דער פסוק ניצט א קורצן לשון.
און דער רד"ק לייגט צו: עס איז דא דא א דבר והיפוכו. דעם שטארקן צור החלמיש האסטו פארוואנדלט אין א קוואל, און דעם ארט פון וואסער האסטו פארוואנדלט אין יבשה - "אתה הובשת נהרות איתן". און אזוי וועלן מיר זען ווייטער אינעם קאפיטל אין עטליכע ענינים א דבר והיפוכו, אז דער הקב"ה טוט צוויי פארקערטע זאכן.
וואס מיינט "נהרות איתן"? דאס איז געזאגט געווארן אויפן ירדן, וואס ווען ער איז בשיא כוחו איז ער פול איבער אלע זיינע ברעגן, און דער אויבערשטער האט אים אויסגעטריקנט און כלל ישראל זענען אריבערגעגאנגען אינעווייניג אויף דער יבשה. און ווען איז דאס געווען? אין חודש ניסן, וואס דאס איז די צייט ווען די שנייען צעגייען, און דער ירדן פליסט מיט זיין פולער קראפט; דערפאר ווערט ער גערופן "איתן", ווייל ער איז געווען בחזקתו אנגעפילט איבער אלע זיינע ברעגן. און פארוואס שטייט "נהרות" בלשון רבים, עס איז דאך בלויז איין טייך? זאגט דער רד"ק: וויבאלד אנדערע טייכן ציען זיך אריין צו אים, און ער נעמט צוזאם אין זיך שטראמען פון אנדערע טייכן.
אויך דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויף דער נקודה, אז דער אויבערשטער טוט פארקערטע פעולות: פון איין זייט שפאלט ער דעם פעלז צו מאכן דערפון א טייך, און פון דער צווייטער זייט טריקנט ער אויס מעכטיגע טייכן צו מאכן פון זיי טרוקעניש - פון עפר מאכט ער וואסער, און פון וואסער מאכט ער עפר. און ווי דער ענין וואס עס שטייט "מה לך הים כי תנוס", "ההופכי הצור אגם מים": דעם שטיין פארוואנדלט ער אין א וואסער־קוואל, און דעם ים פארטרייבט ער און מאכט אים פאר יבשה.
אין דעם חלק פונעם קאפיטל באקלאגט אסף ווי די שונאים האבן אנגעצינדן פייער אינעם בית המקדש מיט אזא לייכטקייט, פארשוועכט די כלי הקודש, און פארברענט אלע מועדי אל - אנפאנגס כדי זיך אנצוהענגען אינעם פטרון פון כלל ישראל און מבטל זיין זייער אחדות, ביז אז אפילו זייערע שפעטערע דורות בארימען זיך מיטן חורבן. אויף דעם שרייט ער אויס אז מיר האבן מער נישט קיין אותות, קיין נביא, און קיינעם וואס ווייסט עד מה - א פולקאמער הסתר פנים, און ער פרעגט ביז ווען וועט דער צר לעסטערן בגלוי און דער פיינט זיין מנאץ אין זיין הארץ. פון דא וואקסט ארויס די בקשה: מען דארף נישט קיין שידוד מערכות, ס'איז גענוג אז דער אויבערשטער זאל ארויסנעמען זיין האנט פון בוזעם און לאזן דעם טבע טון דאס זייניגע, און דער שונא וועט שוין אונטערגיין פון זיך אליין. און כדי צו שטארקן די בקשה, רעכנט אסף אויס די וואונדער פון אמאל: קריעת ים סוף און דאס דערטרינקען די תנינים, צעברעכן די קעפ פון לויתן און צעטיילן זיין רויב, שפאלטן דעם פעלז צו א קוואל און אויסרוקענען מעכטיגע טייכן - פארקערטע פעולות וואס מיט זיי האט דער הקב"ה אנטפלעקט אז ער פועל'ט ישועות בקרב הארץ העכער פונעם טבע. און ווער עס האט אזוי געטון מקדם - אויף אים שטיצט זיך די תפילה אז ער זאל אויך יעצט אזוי טון, און אונז גאלן בקרוב.