קאפיטל ע"ב איז די תפילה פון דוד המלך אויף זיין זון שלמה - און אויף דער גאנצער מלכות בית דוד ביז מלך המשיח. דער רד"ק, ווי זיין שטייגער, טייטשט די זאכן סיי אויף די טעג פון שלמה אליין און סיי אויף די ימות המשיח, און דער מלבי"ם עקלערט דעם סדר ההנהגה פונעם מלך הצדיק: וויאזוי צדק און משפט ווערן איינגעשטעלט אויף שטענדיג ביים פאלק, און וויאזוי יראת השם ווערט איינגעווארצלט אין הארץ פון די מענטשן. לאמיר דורכגיין די פסוקים כסדרם.
יִשְׂאוּ הָרִים שָׁלוֹם לָעָם וּגְבָעוֹת בִּצְדָקָה׃ - די בערג וועלן טראגן שלום צום פאלק, און די בערגלעך דורך צדקה.
דער רד"ק מסביר אז דאס איז בדרך משל: די בערג זענען די מלכי האומות. אין די טעג פון מלך המשיח וועלן די מלכים ברענגען שלום פאר עם ישראל. היינט איז די מציאות פאַרקערט - מחרחרי מלחמה. אפילו די וואס גייען נישט ארויס קעגן אונז אין אן אפענער מלחמה, איז זיי באקוועם אז די פאלעסטינער און כעזבאלא און אלע די קעמפן קעגן אונז. פון וואו ווייסט מען דאס? ווייל זיי מאכן שטענדיג געזעצן וואס בינדן אונזערע הענט כדי מיר זאלן קענען געשלאגן ווערן. עס איז נישט "פאליטיקלי קארעקט" אונז צו באפאלן אן קיין סיבה, אבער זיי געפינען א וועג ארויסצוברענגען זייער שנאה: ווען מען רעאגירט - קלאגט מען אונז אינעם בית הדין אין האג, מען באגרענעצט אונזערע רעכטן און אזוי ווייטער, אלץ כדי מען זאל שלאגן אין אונז אן קיין מעגלעכקייט צו ענטפערן. אבער לעתיד לבוא - "ישאו הרים", די מלכים, "שלום לעם", פאר עם ישראל. און אזוי איז אויך געווען אין די ימי שלמה: יעדער איז געקומען שלום מאכן מיט אים, אלע האבן אים געברענגט א מנחה, און פון די עקן וועלט זענען זיי געקומען הערן זיין חכמה. אזוי וועט זיין אין די ימות המשיח: די מלכים וועלן זיך פירן מיט עם ישראל מיט צדקה און מיט יושר.
יָדִין עַמְּךָ בְצֶדֶק וַעֲנִיֶּיךָ בְמִשְׁפָּט׃ - ער וועט משפט'ן דיין פאלק מיט גערעכטיקייט, און דיינע ארימעלייט מיט משפט.
וויבאלד "ידין עמך בצדק" - וועט זיין זעטקייט אין דער וועלט, אזוי ווי עס שטייט "אם בחוקותי תלכו ונתתי גשמיכם בעתם". און דעמאלט "ישאו הרים שלום לעם" - די בערג וועלן כביכול געבן פרנסה, זיי וועלן שפראצן גידולים. פרעגט דער מדרש: צי טראגן דען בערג שלום? נאר אין א צייט ווען פירות זענען ווייניג, קומט א מחלוקת אויף דער וועלט: א מענטש גייט אריין אין זיין חבר'ס וויינגארטן, טרעפט אים דער חבר און זאגט אים "וואס טוסטו אין מיין וויינגארטן?", און זיי קריגן זיך איינער מיטן צווייטן. אבער ווען די פירות זענען פיל - קומט אן עין טובה און שלום אויף דער וועלט, שנאמר "תקראו איש לרעהו אל תחת גפן ואל תחת תאנה". א כלל איז: ווען עס איז פאראן צמצום זענען פאראן מריבות, אויף יעדן קליינעם ענין קריגט מען זיך און מען שלאגט זיך און יעדער כאפט; אבער ווען עס איז דא גענוג פאר יעדן - איז נישט פאראן קיין שום סיבה זיך צו קריגן. לעתיד לבוא וועט זיין א גרויסער שפע, די בערג וועלן טראגן זייערע פירות, און ממילא וועט נישט זיין קיין שום סיבה פאר קריגערייען - "ישאו הרים שלום לעם".
כדי דער צדק און משפט זאלן אנהאלטן ביים פאלק אויף א קבועות'דיגן אופן, פאדערט זיך צוויי זאכן. דאס ערשטע מצד פונעם שופט - אז ער זאל משפט'ן בצדק, און דאס איז "ידין עמך בצדק". אלעס הייבט זיך אן פון רשעות'דיגע שופטים, פון א פארדארבענעם בית דין; פון דארט נעמען זיך אלע צרות. ווי נאר דער שופט פסק'נט בצדק, איז פארזיכערט אז עס וועט זיין יושר אינעם פאלק. די צווייטע זאך קומט מצד פונעם פאלק: טיילמאל קומען די עניים אליין צו גזל און עושק, ווייל דער דוחק פון ארעמקייט שטופט זיי צו רויבן פון אנדערע. קעגן דעם שטייט "ישאו הרים שלום לעם" - עס וועט זיין א גרויסער ריבוי פון תבואה אויף די בערג, כלשון הפסוק ווייטער "יהי פסת בר בארץ בראש הרים", און ממילא וועט נישט זיין קיין חשש פון מחלוקת נאר א גרויסער שפע.
און פון דער צווייטער זייט, זאגט דער מלבי"ם, פירט מען אמאל פארקרומט דעם משפט צוליב דעם וואס עס זענען פאראן רשעים וואס האבן נישט קיין יראת השם אין הארץ. אויף דעם ווערט געזאגט "וגבעות בצדקה" - די גבעות וועלן זיי ברענגען שלום דורך דער צדקה. "צדקה" דא איז ווי מיר האבן מסביר געווען: דער ענין פון בין אדם למקום, בחינת צדיק. אלע וועלן זיין עובדי השם און יראים, און די בערג און גבעות וועלן זיי שענקען א גרויסן שפע, און דעמאלט וועט נישט זיין קיין שום הטיית משפט, און דער יושר וועט הערשן סיי מצד פונעם מלך און סיי מצד פונעם פאלק.
יִשְׁפֹּט עֲנִיֵּי־עָם יוֹשִׁיעַ לִבְנֵי אֶבְיוֹן וִידַכֵּא עוֹשֵׁק׃ - ער וועט משפט'ן די ארימעלייט פונעם פאלק, ראטעווען די קינדער פון די ארימע, און צוברעכן דעם דרוקער.
קודם א דקדוק ביים ליינען: מיר ליינען "וִידַכֵּא עוֹשֵׁק" (מיט א צירי) און נישט "עֹשֶׁק", ווייל דער מתג געפינט זיך אונטער דעם שי"ן. ווען דער מתג וואלט געווען אונטער דעם עי"ן, וואלטן מיר געליינט "עֹשֶׁק" - א שם דבר, אזוי ווי גזלה אדער גנבה. דער חילוק איז אזוי ווי דער חילוק צווישן "גונב" און "גנבה": גונב איז דער פועל (דער מענטש וואס באגייט די עולה), גנבה איז דער שם הענין (די זאך אליין). דא איז "עוֹשֵׁק" דער מענטש וואס באגייט דעם עושק, און דערפאר איז דער טייטש פון "וידכא עושק" אז ער וועט דערדריקן דעם מענטש דעם עושק.
און דער רד"ק שטעלט זיך אויף א קשיא: "ישפוט" באטייט אז ער וועט מאכן משפט - און פאר וועמען? פאר די עניים? מען דארף דאך געווענליך מאכן א משפט אויף די עשירים, וואס זיי זענען די וואס מיט זייער כוח און גבורה דריקן זיי אונטער די עניים, געוועלטיגן איבער זיי און פארקנעכטן זיי! ערקלערט דער רד"ק: די כוונה איז נישט אז ער וועט משפט'ן די עניים אויף זייערע מעשים, נאר אז ער וועט נעמען זייער משפט פון די הענט פון זייערע עושקים. דער עני ווערט געדריקט און באגנבעט פונעם עשיר, און עס קומט דער מלך און מאכט פארן עני א משפט אים צו ראטעווען פון די הענט פון זיין עושק. און אזוי זאגט דוד המלך "שופטני אלהים וריבה ריבי" - נישט אז מען זאל אים משפט'ן אויף זיינע מעשים, נאר אז דער הקדוש ברוך הוא זאל ארויסברענגען זיין גערעכטיקייט קעגן זיינע רודפים. און דער המשך פונעם פסוק באווייזט עס: "יושיע לבני אביון" - ער וועט זיי ישועה ברענגען פון יענע רשעים וואס האבן זיי געפייניקט.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די ענינים פון משפט צווישן אדם לחבירו נעמען אריין דריי זאכן. דאס ערשטע - משפטי ממונות: מקח וממכר, מלוה ולוה. איך טענה דו האסט פארקויפט און דו טענה'סט דו האסט נישט פארקויפט; איך זאג פאר אזא פרייז און דו זאגסט פאר א צווייטן פרייז; איך זאג איך האב דיר געבארגט און דו זאגסט דו האסט נישט געבארגט. אויף דעם שטייט "ישפוט עניי עם" - ער וועט נישט נאר פסק'ענען די דינים פון די עשירים, נאר אויך די דינים פון די עניים.
און דא ליגט דער באדייט פון די זאכן למעשה: אין דער צייט פון רבי ישראל סלנטר איז געווען א משפט וואס האט אויפגערודערט אלע גדולי ישראל אין אייראפע, און אלע האבן דערין נושא ונותן געווען ביז רבי עקיבא איגר - די פרשה פון דפוס סלאוויטא, דער סכסוך צווישן דער אלמנה און די ברידער ראם, וואס האט זיך געהאנדלט איבער גאר אסאך געלט. האט זיך רבי ישראל סלנטר אנגערופן מיט ווייטאג: פארוואס פארנעמען זיך אלע דערמיט? ווייל עס רעדט זיך פון אסאך געלט. אבער דאס איז דאך פארקערט פון דעת תורה, שהרי דין פרוטה כדין מאה! אפילו ווען איינער מאנט פונעם צווייטן צען שקלים, וואלט מען געדארפט פירן הלכה'דיגע דיונים און משא ומתן און שיקן בריוו צווישן גדולי ישראל. וואס איז דער חילוק? עס איז דא א גיהנם אויף א פרוטה פונקט ווי אויף הונדערט. ביי אונז ווערט די קליינע געלט כביכול פארזען, אבער על פי דין תורה איז עס נישט אזוי.
לויטן מלבי"ם קומט אויס אז "ישפוט עניי עם" מיינט נישט נאר צו ראטעווען די עניים פון די הענט פון די עשירים, נאר ער וועט דן זיין אויך די עניים וואס קריגן זיך צווישן זיך - איינער קריגט זיך מיטן צווייטן איבער א ציבל, איבער א גראשן, און דער מלך וועט דאס נישט אנקוקן ווי א קלייניקייט וואס לוינט זיך נישט צו רעדן, נאר דין פרוטה כדין מאה, און ער וועט משפט'ן אויך צווישן אן עני און אן עני. די צווייטע זאך - "יושיע לבני אביון": די קינדער פונעם אביון האבן נישט וואס צו עסן, און ער וועט זיי געבן שפייז און מחיה און זיי מושיע זיין. און די דריטע זאך - "וידכא עושק": צו מאכן א משפט אויף די גזלנים און חמסנים און זיך אפרעכענען מיט די עושקים.
און דער מלבי"ם לייגט צו: די דריי ענינים קומען פון דריי מידות. דאס ערשטע, עניני מקח וממכר און געלט-שטרייטן - מצד די ליבשאפט צו צדק און יושר. דאס צווייטע, צו געבן פארן אביון זיין חלק - מצד נדיבות און רחמנות, און דאס איז נישט קיין משפט אינעם זין פון א שיפוט נאר פון שטיצע און חסד. און דאס דריטע - מצד קנאה און גבורה צו שטראפן די עושי עול, אז ער וועט זיך אפרעכענען מיט יענע רשעים וואס דרוקן אונטער די וואס זענען אונטער זיי.
יִירָאוּךָ עִם־שָׁמֶשׁ וְלִפְנֵי יָרֵחַ דּוֹר דּוֹרִים׃ - זיי וועלן מורא האבן פאר דיר צוזאמען מיט דער זון, און פאר דער לבנה, דורות נאך דורות.
רש"י טייטשט: פון מיר וועלן כלל ישראל זיך לערנען מורא צו האבן פאר דיר אלע טעג פון דער זון. און וואס מיינט "ולפני ירח"? לכאורה וואלט מען געדארפט זאגן "ועם ירח". ערקלערט רש"י: "לפני ירח" מיינט כל זמן די לבנה עקזיסטירט, אזוי ווי מיר געפינען ביי חז"ל "בפני הבית" - כל זמן דער בית המקדש שטייט. דאס הייסט, זיי וועלן זיך לערנען פון מיר מורא צו האבן פאר דיר כל זמן די זון און די לבנה עקזיסטירן, אויף אייביג, לדור דורים.
"ייראוך" - גייט ארויף אויפן הקדוש ברוך הוא, ווי דער מלבי"ם זאגט: מען וועט האבן יראה פאר דיר, מען וועט ציטערן פאר דיר. און דער רד"ק זאגט אז אזוי איז טאקע געווען אין דער תקופה פון שלמה, ווען עם ישראל האט מורא געהאט פארן השם. דאס איז געווען די בליהונגס-צייט פונעם אידישן פאלק - נישט קיין לאנגע תקופה, די ימי שלמה: די צייט ווען אלע גוטע נבואות זענען מקוים געווארן אין אונז, ווען עם ישראל בכללות האט זיך געפירט אויפן גלייכן דרך, און א צייט פון אזא עשירות און שפע וואס עס איז נישט געווען איר גלייכן נישט פריער און נישט שפעטער. בלשון הזוהר הקדוש: "סיהרא באשלמותא", די לבנה אין איר פולקאמקייט. די לבנה איז די בחינה פון מלכות, און ווען זי איז בשלמות צייגט עס אז עס איז פאראן א זיווג עליון בשלמות און דער שפע קומט אראפ אן קיין שום מעכב. און אזוי איז געווען אין די צייטן פון שלמה. און דערפאר שטייט אז אין די טעג פון שלמה האט מען נישט מקבל געווען קיין גרים - ווייל יעדער גר וואס איז דעמאלט געקומען זיך מגייר זיין, איז געקומען צוליב דעם גרויסן וואוילטאג, נישט פון אהבת השם.
און דער רד"ק ערקלערט אז "עם שמש" און "לפני ירח" מיינט אויף אייביג, לנצח, און אזוי אויך "דור דורים": אין דער צייט פון שלמה וועט מען זיך לערנען צו האבן יראה פאר דיר, ביז מען וועט מורא האבן פאר דיר אלע טעג, כל זמן די זון און די לבנה עקזיסטירן. און אויב מיר טייטשן עס אויף מלך המשיח - שטייט דאך שוין קלאר אז אין זיין צייט וועט זיין "מלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים". דעמאלט וועט זיין "ייראוך עם שמש": עס וועט נישט זיין קיין מענטש אויף דער וועלט וואס וועט נישט אנערקענען אין מלכות השם, "וידע כל פעול כי אתה פעלתו ויבין כל יצור כי אתה יצרתו ויאמר כל אשר נשמה באפו". און די וואס וועלן איבערבלייבן - "והבאתי את השלישית באש וצרפתים כצרוף את הכסף ובחנתים כבחון את הזהב" - וועלן שוין זיין יראים ושלמים, און די ערד וועט ווערן אנגעפילט מיט דעת השם וואס וועט זיך קיינמאל נישט אויפהערן.
לויט דעם איז דאס נישט קיין דרך הפלגה, דאס הייסט קיין גוזמא. אויב רעדט מען פון שלמה המלכ'ס תקופה, איז דא א פלאץ צו זאגן אז דאס איז א לשון גוזמא, ווייל מיר האבן דאך געזען אז שפעטער האט מען נישט אנגעהאלטן די זעלבע מדריגה פון יראת שמים ביזן היינטיגן טאג. אבער אויב רעדט מען פון דער תקופה פון מלך המשיח - איז דאס דער אמת לאמיתה, אזוי וועט טאקע זיין די יראת השם. און וואס טוט זיך מיטן יצר הרע? "בלע המות לנצח" - עס וועט מער נישט זיין קיין יצר הרע, "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי", און ממילא וועט בלויז זיין יראת השם און דביקות אין השי"ת, און יעדער איינער וועט טון זיין רצון.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "ייראוך עם שמש" איז א ביאור אויף וואס ס'איז געזאגט געווארן ביים אנהויב קאפיטל "וצדקתך לבן מלך". צדקה, ווי מיר האבן מסביר געווען, מיינט זאכן וואס זענען בין אדם למקום - די בחינה פון א צדיק. דער מלך וועט פירן דאס פאלק מיט צדקות און אין ענינים שבין אדם למקום, ביז עס וועט זיין יראת השם איינגעווארצלט אין זייערע הערצער. און דער משל דערצו איז די זון און די לבנה, וואס פונקציאנירן אן קיין שום ענדערונג: איר זענט קיינמאל נישט אויפגעשטאנען איין אינדערפרי און געזען אז די זון האט געשטרייקט פון איר ארבעט. הגם זי האט איין מאל פרובירט דאס צו טון אין די צייטן פון קרח, אבער נאך עטליכע פיילן איז זי שנעל צוריקגעקומען צו איר ארבעט. פונקט ווי זיי טוישן נישט זייער תפקיד, אזוי וועט כלל ישראל זיין אין א מציאות וואס ענדערט זיך נישט, אן קיין הפסק: אזוי ווי די זון און די לבנה האבן מורא פונעם באשעפער, אזוי אויך "ייראוך עם שמש ולפני ירח".
און בכלל, ווען דער קעניג איז געווען א ירא שמים - זענען רוב פאלק אויך געווען יראים. עס זענען געווען איינצלנע פעלער וואו ס'איז געזאגט געווארן "ולא ידע שאין דורו דומה יפה", אזוי ווי דער דור פון יאשיהו. יאשיהו פלעגט שיקן קלוגע אינספעקטארן צו קאנטראלירן אז ס'איז נישטא קיין עבודה זרה, און זיי האבן געהאט טירן וואס אויף זיי פון אינעווייניג איז געווען אויסגעקריצט עבודה זרה. דער קאנטראליאר קומט אן, מ'עפנט אים אויף די טיר, און דער אינעווייניגסטער טייל ליגט יעצט צוגעשלאגן צו דער וואנט; ער קוקט איבער, קוקט גוט אריין, זוכט - און ס'איז גארנישט פאראן. שרייבט ער א באריכט: אין דעם הויז איז נישטא קיין עבודה זרה. און ווען מ'מאכט ווידער צו די טיר - שטעלט זיך די עבודה זרה צוריק אקעגן די אויגן. אבער דאס איז געווען אן אויסנאם, ווייל בכללות זענען די דורות געווען לויטן קעניג: א מלך רשע - א דור פון רשעים, א מלך צדיק - א דור פון צדיקים.
די גאנצע תקופה פון מלכי ישראל, צום ביישפיל, זענען אלע געווען רשעים, דערפאר איז די גאנצע מציאות פון די עשרת השבטים געווען א תקופה פון רשעות אן קיין אויפהער. לעומת זה, די תקופה פון מלכי יהודה איז געווען געוואנדן אינעם מלך אליין: יאשיהו איז געווען א צדיק און זיין פאטער אמון איז געווען א רשע; חזקיהו איז געווען א צדיק און זיין זון מנשה איז געווען א רשע, און אזוי ווייטער. אמאל צדיקים און אמאל רשעים - אלעס איז געווען תלוי אינעם מלך, וואס האט געפירט דאס פאלק אויפן גראדן וועג לויט זיין אמונה און זיין עבודת השם.
דא מתפלל דוד המלך פאר זיין זון, אז ס'זאל אים געגעבן ווערן "וצדקתך לבן מלך", און ער זאל זיין ראוי אז די מלוכה זאל אריבערגיין צו זיינע קינדער נאך אים זייענדיג א צדיק, און אז עס זאל זיין אין זיי יראת השם ווי די זון און די לבנה. און דער מלבי"ם מסביר אז דאס איז דער חילוק צווישן די בריות אין הימל און דעם מענטש: דער מענטש איז א בעל בחירה, ער האט אין דער האנט צו טון גוטס אדער צו טון שלעכטס, און מצד דער בחירה פאסירט אמאל אז ער פארקריכט פונעם גראדן וועג און טוט שלעכטס. אבער ביי די עליונים שטייט "ששים ושמחים לעשות רצון קונם" - ביי זיי איז נישטא אמאל א צדיק און אמאל א רשע, ביי זיי איז נישטא קיין בחירה חפשית. און אויף יענעם דור זאגט דער פסוק אז זיי וועלן זיין יראי השם ווי די זון און די לבנה, אז ס'וועט זיי אפילו נישט אויפקומען אויפן געדאנק צו טון פארקערט פונעם רצון השם. יראת השם וועט זיין איינגעקריצט אין זייער הארץ אן קיין שום נטיה צו פארלעצן זיין רצון, און דאס וועט אנהאלטן לדור דורים, כימי השמים על הארץ.
און אויב וועט מען פרעגן: וואו איז דען די בחירה חפשית? האבן מיר שוין געלערנט באריכות (און ווער ס'וויל קען דאס הערן אין די שיעורים איבערן מכתב מאליהו) אז דער תפקיד פונעם מענטש אויף דער וועלט איז צו מאכן זיך אין ווי מער ענינים פאר א "מוכרח" - איינער וואס ביי אים איז נישטא קיין הוה אמינא צו טון אנדערש. דרך אגב, אין אסאך ענינים זענען מיר טאקע אזוי: ביי שמירת שבת זענען מיר מוכרח'דיג; קיינער פון אונז טראכט נישט ביי זיך צו פארן שבת צום ים - מיר האבן בכלל נישט אזא נסיון, ווייל פון גרויס געוואוינהייט זענען מיר ווי מוכרחים, ס'איז נישטא קיין שום צד אז איך זאל חלילה מחלל שבת זיין. ווען מיר וואלטן אזוי געווען מוכרח אויך ביי שמירת הלשון, וואלט נישט געווען קיין שום צד אז איך זאל אמאל רעדן לשון הרע. דער חפץ חיים, למשל, איז אנגעקומען צו אזא מדריגה אז ער איז געווען ווי מוכרח אויך אין ענינים פון שמירת הלשון: די זאך איז געווען אזוי איינגעווארצלט אין אים און אין זיינע הנהגות, אז ס'איז שוין בכלל נישט געווען שייך ער זאל רעדן לשון הרע, ס'איז נישט געווען אין זיין מציאות.
און אויף וואס באקומט מען שכר? אויף דער ערשטער בחירה. מיר האבן געלערנט פונעם הייליגן גאון הרב דעסלער אז אויף דער ערשטער בחירה וואס מ'האט אויסגעוועלט איז דער שכר געוואלדיג גרויס, ווייל יעדער איינציגער נסיון וואס מ'שטייט דערנאך אויס צוליב דעם וואס מ'איז ווי מוכרח - באקומט מען אויך שכר דערפאר. און פונקט ווי א מענטש איז היינט ווי מוכרח ביי הנחת תפילין, וואס ס'איז נישטא קיין טאג וואס מ'שטייט אויף און מ'טראכט אפשר היינט נישט, אזוי דארף מען זיין אין דער גאנצער עבודת השם.
און דער הרב דעסלער ערקלערט נאך, און מיר האבן דאס באריכות געלערנט, אז דער עצם הוה אמינא פונעם מענטש צו טון שלעכטס - כאטש בסוף האט ער געטון גוטס - איז א חילול השם שאין כדוגמתו. לויט דער השקפה פון די מלאכים, אינעם העכערן רוחניות'דיגן בליק, איז דער עצם מחשבה פון א מענטש צו טון שלעכטס גאר שרעקליך און פחד'דיג. מיר האבן אמאל געגעבן א משל דערויף: א מענטש וואס זאגט פאר זיין ווייב "איך האב היינט געהאט א שווערן נסיון אין עניני צניעות, און ברוך השם איך האב זיך געשטארקט און געבליבן געטריי" - וואס וועט ער באקומען, א קאמפלימענט אדער א פאטש? "ווי אזוי פאלט דיר בכלל איין אזא זאך? פארוואס קוקסטו אויף אנדערע פרויען? וואס טראכסטו בכלל?" און בכוונה ברענגט מען דעם דאזיגן משל, ווייל צו זאגן פארקערט הערט זיך נאך פיל ערגער. מיר פארשטייען דאך אז דער הוה אמינא צו זינדיגן - אפילו אויב מ'האט זיך איבערגעקומען - איז נישט קיין סיבה פאר א פרייז: ווי אזוי האסטו געקענט טראכטן צו פארלעצן דעם רצון פון השי"ת? ווי אזוי האסטו געקענט האבן אזא הוה אמינא? אינעם הימלישן בליק איז דאס שוידערליך. און ווען א מענטש קומט אן צו א מציאות אז ער האט שוין נישט קיין קאמף, אז דער וועג איז אים קלאר פונקט ווי ער קעמפט נישט צי ער זאל היינט לייגן תפילין - דאס איז די גאנצע שלמות. ער איז ווי די זון און די לבנה וואס זענען ששים ושמחים לעשות רצון קונם; ער איז ווי אברהם אבינו וואס אפילו דער יצר הרע מאכט שלום מיט אים, ווייל ס'איז ביי אים נישטא קיין שום צד צו טון שלעכטס - און פונקט ווי די זון און די לבנה טוישן נישט זייער תפקיד, אזוי טוישט ער אויך נישט זיין תפקיד.
יֵרֵד כְּמָטָר עַל־גֵּז כִּרְבִיבִים זַרְזִיף אָרֶץ׃ - ער וועט אראפנידערן ווי רעגן אויף אפגעשארענער וואל, ווי רעגנס וואס באנעצן די ערד.
"גז" איז דער אפגעשניטענער גראז, מלשון גזיזה, ווי "אחר גזי המלך" אין עמוס. און "זרזיף" - זאגט דער רד"ק - איז א טראפן, א געטראפעל. און ווי דער לשון הגמרא אין יומא פ"ז: "מטא זרזיפי דמיא ארישיה", אז עס זענען געפאלן טראפנס וואסער אויף זיין קאפ. קומט דער פסוק זאגן אז דער מלך וועט זיין לטובת העם, ער וועט דאגה'נען פאר'ן פאלק און זיי זיין צו א ישועה: ווי רעגן וואס פאלט אויפ'ן אפגעשניטענעם גראז און מאכט אים ווידער וואקסן, און ווי רעגנס וואס זייערע טראפנס רינען אויף דער ערד און מאכן שפראצן די דארשטיגע ערטער.
און וואס איז דער דגש אין דעם? אמאל איז פארהאן א מלך וואס פירט דאס פאלק מיט יושר, אבער מיט א שטרענגער און כוח'דיגער האנט, מיט א דין און א משפט אויף יעדער זאך, אויפ'ן אופן פון פרעה וואס איז געווען הארט קעגן יעדן וואס האט פארלעצט זיין ווארט. כאטש ער איז מצליח צו האלטן דאס פאלק אין יראת שמים, אבער דאס פאלק ליידט, פאר'ן פאלק איז נישט גוט. און פון דער אנדערער זייט איז דא א מלך וואס האלט דאס פאלק אין עבודת השם און ער איז "ירד כמטר על גז, כרביבים זרזיף ארץ" - ער איז נישט קיין פארפלייצנדיגער רעגן וואס ווארפט אום און ברעכט, נאר א מטר וואס פאלט אויפ'ן אפגעשניטענעם גראז, רביבים וואס פאלן מיט נחת.
און אויך דא זאגט דער רד"ק: אויב די רייד גייען אויף דער תקופה פון שלמה המלך, איז דאך אין זיינע טעג געווען "איש תחת גפנו ותחת תאנתו", עס איז געווען א גרויסער עשירות, "אין שטן ואין פגע רע". ער האט זיי געפירט אין דרכי השם מתוך נחת, און עס איז נישט געווען קיין מציאות אז דאס פאלק זאל ליידן. הגם דאס פאלק האט געצאלט אסאך שטייערן, און פון דעם שטאנדפונקט איז פאר'ן פאלק נישט געווען גרינג, און דערפאר ווען עס איז געקומען נאך אים זיין זון רחבעם האבן זיי געוואלט מאכן מיט אים תנאים: "אביך הקשה את עולנו", מיט דיר ווילן מיר שוין תנאים. אבער בכלליות איז געווען גוט פאר'ן פאלק, ווייל אין דעם וועג פון שלמה האבן זיי געהאט א גרויסן שפע. און פון דעם זעט מען דעם שבח פון א מלך וואס פירט דאס פאלק בהשקט ובבטחה און נישט דורך יסורים.
און אויב דו ווילסט, זאגט דער רד"ק, קען מען דאס טייטשן אויף מלך המשיח: אין זיין צייט וועט זיין שלום, ער וועט קעניגן איבער זיי בנחת אזוי ווי מטר, און כלל ישראל וועלן זיין ווי דער אפגעשניטענער גראז וואס ווען דער רעגן פאלט אויף אים שפראצט ער ווידער אויף. וואס מיר זענען ביז איצט געווען אין גלות ווי אפגעשניטענער גראז - וועלן מיר אנהייבן ווידער צו שפראצן ווען מלך המשיח וועט קומען.
און דער מלבי"ם ערקלערט: ווען דאס הארץ פון פאלק איז גרייט צום דבר השם און אפן צו הערן, גייט דער דבר השם אריין אין אים און משפיע אויף אים לטובה. און דאס איז דער משל פון "גז" - דער גרינצייג וואס ווערט אפגעשניטן; דאס שניידן עפנט כביכול דאס מויל צו מקבל זיין דעם מטר, דער ארט פון שניידן שאפט אן ארט פון יניקה. אזוי וועט דאס פאלק האבן א תשוקה צו הערן מוסר, אזוי ווי די תשוקה פונעם גראז צום רעגן, אינעם זין פון "יערוף כמטר לקחי" - זיי וועלן האפן צו די דברי המלך פונקט ווי מען האפט צום רעגן. און מער פון דעם: "כרביבים זרזיף ארץ" - יענע ערטער וואס ביז איצט איז אין זיי נאך נישט געוואקסן קיין גראז, ברענגען די רביבים ארויס און די ערד שפראצט דורך זיי און גיט פירות. אזוי וועט דער מלך ברענגען אויך די אויסגעטריקנטע מענטשן, וואס האבן אין זיך קיין שום התעוררות צו רוחניות, וואס זענען נישט ווי דער אפגעשניטענער גראז וואס איז אפן צו מקבל זיין, נאר אזעלכע וואס מען האט גארנישט מיט וועמען צו רעדן - אויך אויף זיי וועט ער מצליח זיין משפיע צו זיין, און אויך די ערטער וואס האבן ביז איצט נישט פארשטאנען צו וויסן דעם אויבערשטן וועלן אנקומען צו "ייראוך עם שמש", און עס וועט זיין אין זיי יראת אלוקים.
מיר וועלן אויך דערמאנען די דרשת חז"ל אויף דעם פסוק, וואס האבן עס געדרש'נט אויפ'ן ענין פון די זמנים פון תפילה. "ייראוך עם שמש" - תפילת הנץ, גלייך ווען עס הייבט אן צו באשיינען. "ולפני ירח דור דורים" - אויפ'ן זמן פון תפילת מנחה, וואס איז פאר דער שקיעה, ווען מען שטעלט זיך דאווענען מנחה. און פונעם זוהר הקדוש איז משמע אז די כוונה איז אויף תפילת ערבית, וויבאלד עס זענען דא וואס ווילן זאגן אז מנחה דארף זיין פריער. עכ"פ עס זענען דא אין דעם פארשידענע דעות ווי אזוי אפצוטייטשן דעם פסוק, אבער לויט די אלע ביאורים רעדט מען דא פון די זמני התפילה.
אין די דאזיגע פסוקים בעט דוד אויף א מלכות פון צדק און פון שפע: "ישאו הרים שלום לעם" - א שפע וואס נעמט אוועק די קריגערייען, און אן ערליכער משפט סיי מצד דעם שופט און סיי מצד דעם פאלק. "ישפוט עניי עם" - א מלך וואס משפט'ט אפילו א דין פון א פרוטה, וואס דין פרוטה כדין מאה, ער העלפט דעם אביון מצד רחמים און דרוקט אונטער דעם עושק מצד גבורה. "ייראוך עם שמש" - א יראת שמים וואס איז קבוע און איינגעקריצט אין הארצן, אזוי ווי די זון און די לבנה וואס טוישן נישט זייער תפקיד, און דאס איז די עבודה פונעם מענטש: צו מאכן דאס גוטע פאר א מוכרח וואס עס איז נישטא קיין שום הוה אמינא אנדערש. "ירד כמטר על גז" - אן הנהגה פון נחת און נישט פון יסורים, וואס שפראצט ווידער אויף דעם אפגעשניטענעם גראז און טרונקט אן אפילו די טרוקענע ערד, ביז אלע הערצער וועלן זיין אפן צום דבר השם.