קאפיטל ס"ח איז א קאפיטל פון שירה און נצחון, און עס איז פאראן אין דעם א יסודות'דיגע מחלוקת צווישן די מפרשים איבער דעם מאורע אויף וועלכן ער רעדט. לויטן רד"ק באשרייבט דער מזמור די מלחמה פון חזקיהו און סנחריב און דאס פאלן פונעם מחנה אשור ארום ירושלים; און לויטן מלבי"ם רעדט זיך דא פון א מלחמה וואס איז פארגעקומען אין די טעג פון דוד אינעם געגנט פונעם בשן, און ביי יעדער ישועה וואס דער משורר באשרייבט אין דער געגנווארט, שטעלט ער דערנעבן א פאראלעלע "בילד" פון דער פארגאנגענהייט - פון מתן תורה, פון יציאת מצרים און פון די מלחמות פון סיחון ועוג. אינעם קומענדיגן שטיקל וועלן מיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים, מיר וועלן ברענגען רש"י, דעם רד"ק און דעם מלבי"ם, און די דרשות חז"ל און דעם מוסר השכל וואס קומען ארויס פון זיי.
לָמָּה תְּרַצְּדוּן הָרִים גַּבְנֻנִּים, הָהָר חָמַד אֱלֹהִים לְשִׁבְתּוֹ, אַף ה' יִשְׁכֹּן לָנֶצַח׃ - פארוואס טאנצט איר און שפיאנירט, איר הויכע בערג? דער בארג וואס גאט האט באגערט צו זיין וואוינונג, אויך וועט דארט דער אויבערשטער רוען אויף אייביג.
דער רד"ק ברענגט צוויי פשטים אין דעם ווארט "תרצדון". טייל ערקלערן מלשון ריקוד, טאנצן - פארוואס טאנצט איר און בארימט זיך און זענט שטאלץ? איר זענט גארנישט ווערט קעגן דעם בארג וואס דער אויבערשטער האט באגערט צו זיין וואוינארט, דאס איז הר הבית און דער מקום המקדש. און רבנו האי גאון ערקלערט אז "תרצדון" איז מלשון קוקן און האפן, און עס איז פאראן אן ענליך ווארט אין דער אראבישער שפראך, און דער באדייט איז: פארוואס האפט איר אויף כבוד? איר האפט אז מען זאל אייך לויבן פאר אייער מעלה, אז איר זענט די הויכע און אויסגעצייכנטע בערג? דער גאנצער כבוד געהערט דאך בלויז צום בארג וואס גאט האט באגערט פאר זיין וואוינונג, דער בארג אויף וועלכן דער אויבערשטער האט געבויט דעם בית המקדש, דער כבוד פון ירושלים, און ער איז דער וויכטיגער און מכובד'יגער ארט פון וואו עס גייט ארויס א שפע פון ליכטיגקייט פאר דער גאנצער וועלט.
און קוקט דעם באווייז: אין גאנץ ארץ ישראל האבן די שונאים געהערשט און איינגענומען, אבער אויף ירושלים שטייט אין ישעיהו ל"ז "לא יורה שם חץ ולא יקדמנה מגן ולא ישפוך עליה סוללה" - א "סוללה" איז ערד וואס מען פלעגט אנשיטן נעבן דער מויער אויף א שרעגנדיקן אופן כדי ארויפצוקלעטערן דערויף - און דארט שטייט "וגנותי על העיר הזאת להושיעה", איך וועל באשיצן די דאזיגע שטאט זי צו ראטעווען. אויב אזוי, למה תרצדון הרים גבנונים? דער בארג וואס דער אויבערשטער האט פאר זיך אויסגעוועלט איז פיל מער חשוב פון דער גאנצער מעלה פון יענע בערג, מיט דעם אלעם וואס זיי זענען אויסגעצייכנטע, הויכע און פעטע בערג.
און נישט נאר דאס, נאר הר הבית איז נאך מער דערהויבן ווי הר סיני אליין, ווייל אויף הר הבית רוהט דער אויבערשטער לנצח, בעת אויף הר סיני האט דער אויבערשטער נישט גערוהט לנצח - עס איז געווען דערויף א צייטווייליגע קדושה און זי האט זיך געענדיגט. און א ראיה דערצו: "במשוך היובל המה יעלו בהר", און היינט ווער עס גייט ארויף אויף הר סיני איז דא גארנישט קיין פראבלעם, און אפילו אויב ער מאכט דארט מי רגלים - במחילה פון אייער כבוד - וועט מען אים נישט זאגן וויי געשריי, דו האסט פארשוועכט א הייליגן ארט. מען ראט עס טאקע נישט, ווייל צום סוף האט זיך דארט באוויזן די שכינה, אבער עכ"פ קיין קדושה איז דארט נישטא. ווידעראום היינט, א מענטש וואס גייט ארויף אויף הר הבית איז חייב מיתה, חייב כרת - א סימן אז דער מקום איז מקודש לנצח. דאס איז וואס דער פסוק דרוקט אונטער: דער בארג וואס גאט האט באגערט צו זיין וואוינונג, דארט וועט דער אויבערשטער רוען אויף אייביג. נישט ווי הר סיני, וואס טראץ זיין גרויסער מעלה אז דער אויבערשטער האט זיך אנטפלעקט דערויף אין א וואלקן, איז די התגלות דארט געווען א צייטווייליגע. אבער דא איז עס אויף אייביג, און דערפאר האט אין גאנץ ארץ ישראל די האנט פון די שונאים געהערשט, אבער נישט אין ירושלים אין די טעג פון חזקיהו. פארשטייט זיך אז שפעטער איז ירושלים אויך איינגענומען געווארן, אבער דער פסוק מיינט יענע תקופה און דעם נס וואס איז געווען אין דער צייט פון חזקיהו.
רש"י ערקלערט אז דאס אלעס איז א חלק פון וואס מיר האבן פריער געזען, "ה' יתן אומר המבשרות צבא רב", דאס הייסט אז דאס איז דער רבור פונעם אויבערשטן. און דער אויבערשטער זאגט זיי כביכול: למה תרצדון הרים גבנונים, פארוואס לאקערט איר צו פארניכטן דעם בארג וואס דער אויבערשטער האט באגערט צו זיין וואוינונג, דאס איז הר הבית? די אומות העולם ווערן געגליכן צו הויכע שפיציגע בערג, און עם ישראל צו הר הבית. איר, די בערג, טאנצט און זוכט וויאזוי אומצוברענגען הר הבית - "אף ה' ישכון לנצח", אויך דארט וועט זיין שכינה רוען אויף אייביג און זיין קדושה איז א קדושת עולם. און רש"י ברענגט אויך צוויי פשטים אין דעם ווארט: בשם רבי משה הדרשן אז "רצד" איז א לשון פון לאקערן - איר שטעלט זיך כביכול אין א מארב קעגן הר הבית; און בשם מנחם ברענגט ער אז "תרצדון" מיינט טאנצן, און וואס רש"י ערקלערט שטימט אויך מיט דעם לשון: איר טאנצט גלייך ווי און פרייט זיך אויף אייער וועג, בשעת דער בארג וואס גאט האט באגערט איז הר הבית, און פארוואס דען שפרינגט און טאנצט איר כדי אונטערצואווארפן עם ישראל וואס זיצן אין ירושלים?
דער מלבי"ם ערקלערט צו וועמען דער פסוק ווענדט זיך: צו די מלכי צבאות. ווי געדענקט, לויטן מלבי"ם רעדט דער גאנצער מהלך דא וועגן דער מלחמה וואס איז פארגעקומען אינעם ראיאן פון בשן. איר מלכי צבאות, פארוואס שפרינגט איר אויף הויכע בערג כדי אראפצוקומען פון די בערג און מלחמה האלטן מיט ישראל? ווי באקאנט, דער וואס געפינט זיך אויפן בארג האט א סטראטעגישן מעלה, און עס איז שטענדיג שווערער איינצונעמען א בארג ווי איינצונעמען א טאל. אבער צי איז דען נישט דער בארג וואס דער אויבערשטער האט באגערט צו זיין וואוינונג - דער פלאץ וואס דער אויבערשטער האט געהייליגט מיט דער קדושה פון ארץ ישראל דערויף משכין צו זיין זיין שכינה - דער אויבערשטער וועט דארט רוען אויף אייביג, און אויב אזוי וועט איר זיי נישט קענען פארטרייבן פון דארט.
און ווי דער מלבי"ם פירט זיך, ווען ער רעדט פונעם הווה שטעלט ער בילדער פון דער פארגאנגענהייט: דא שילדערט ער די מציאות וואס איז געווען אין פריערדיגע צייטן ביי דער מלחמה פון סיחון ועוג, וואס ישראל האט געהאט די אויבערהאנט איבער די שונאים און זיי געזיגט, און אזוי וועט אויך זיין אין דוד'ס מלחמה קעגן זיינע שונאים. קומט אויס אז לויטן רד"ק רעדט זיך דא פון דער מלחמה פון חזקיהו און סנחריב, און לויטן מלבי"ם פון דער מלחמה וואס איז פארגעקומען אין די טעג פון דוד; און דער משורר דערמאנט זיך גלייך ווי אין דער מלחמה פון סיחון ועוג וואס אונזער האנט איז געווען שטארק איבער זיי, און זאגט זיי: זעט, עם ישראל וועט בייקומען אייך אויך יעצט.
רֶכֶב אֱלֹהִים רִבֹּתַיִם אַלְפֵי שִׁנְאָן, אֲדֹנָי בָם סִינַי בַּקֹּדֶשׁ׃ - דעם אייבערשטנ'ס רכב זענען צוויי רבבות, טויזנטער מלאכים; דער אייבערשטער איז צווישן זיי, ווי אין סיני בקודש.
רש"י טייטשט אז דאס גייט אויך ארויף אויף "ה' יתן אומר", דאס הייסט עס איז א חלק פונעם ג-טליכן דיבור, וואס דער קדוש ברוך הוא קומט דערמאנען ווי שטארק ער האט ליב עם ישראל: ווען עס האט זיך באוויזן דעם אייבערשטנ'ס רכב, צוויי רבבות פון טויזנטער שנאנים - "שנאנים" מיינט מלאכים, און עס איז א לשון פון שארפע און שנונים - און אלפי שנאן מיינט טויזנטער מלאכים, און דער אייבערשטער איז געווען צווישן זיי אין סיני בקודש, וואו ער האט זיך באוויזן צו עם ישראל.
דער רד"ק ערקלערט: עס איז אראפגעקומען דעם אייבערשטנ'ס רכב, צוויי רבבות, צו העלפן ישראל. ווי עס שטייט אין יואל "שמה הנחת ה' גיבוריך", און אזוי ווי "רכב אש סביבות אלישע" - מען זעט אז מען שילדערט דעם קדוש ברוך הוא מיט רכב און פערד וואס זיי זענען כביכול זיינע מלחמה-פערד. "אלפי שנאן" - טויזנטער פון די מלאכים וואס ווערן אנגערופן שנאנים; און טייל ערקלערן שנאן ווי "שניים", דאס הייסט אנדערע טויזנטער, צוויי טויזנט. "ה' בם" - דער אייבערשטער איז געווען מיט זיי אזוי ווי ער איז געווען אין סיני בקודש. און לויטן רד"ק אז עס רעדט זיך דא פון חזקיהו'ס מלחמה, איז דער אייבערשטער אראפגעקומען מיט זיין רכב צו הרגענען דעם גאנצן חיל פון סנחריב וואס האט באלאגערט ירושלים, און פונקט ווי ער איז אראפ אויף הר סיני, אזוי איז ער אראפגעקומען דא צו ראטעווען עם ישראל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ווענדט דער משורר זיין פנים און רעדט צום רכב אליין. נאכדעם וואס ער האט געשילדערט דעם אייבערשטן אלס רוכב בערבות וואס קומט מלחמה האלטן פאר אונז דארט אין בשן, שילדערט ער יעצט אז דער אייבערשטער גייט ארויף צום שפיץ פון הר הבשן כדי פארטרייבן די שונאים, כאילו ער גייט ארויף מיט רכב און פערד - וואס דאס איז די באשרייבונג פון אן איש מלחמה. דו, רכב אלוקים, "עלית למרום" - צו די הויכקייטן פון הר הבשן; און ער באשרייבט דעם רכב אלס "ריבותיים אלפי שנאן", וואס גייט ארויף מיט א חיל פון פילע רבבות תקיפ'דיגע און שטארקע גיבורים. "שנאן" לויטן מלבי"ם מיינט שרים, אלופים, שטארקע; און כאטש עס איז אויך אן אויסדרוק אויף מלאכים, איז זיין כוונה דא אז עס איז דארט געווען א גאר מעכטיגער כוח וואס איז געגאנגען און געקעמפט קעגן דוד'ס שונאים אויף די שפיצן פון הר הבשן.
און וואס איז דער דאזיגער רכב? א רכב מיט וועלכן דער אייבערשטער איז ארויפגעגאנגען "סיני בקודש" - דא קומט ווידער צוריק דער ענין פון סיני, וואס ער איז שוין ארויפגעגאנגען מיט אן ענליכן רכב ביי סיני; נאר דארט איז דאס ארויפגיין נישט געווען פאר מלחמה נאר "בקודש", ארויפגיין כדי אונז צו געבן די תורה, בעת וואס דא גייט דער אייבערשטער ארויף אויף די בערג צו קעמפן קעגן די שונאי ישראל.
עָלִיתָ לַמָּרוֹם שָׁבִיתָ שֶּׁבִי, לָקַחְתָּ מַתָּנוֹת בָּאָדָם, וְאַף סוֹרְרִים לִשְׁכֹּן יָהּ אֱלֹהִים׃ - ביסט ארויפגעגאנגען צום הויכן, האסט געפאנגען געפאנגענע, האסט גענומען מתנות פארן מענטש, און אויך די ווידערשפעניגע, כדי עס זאל רוען דארט דער אייבערשטער ג-ט.
רש"י טייטשט עס אויף משה רבינו: דו ביסט ארויפגעגאנגען אין הימל, שבית שבי - די הייליגע תורה; לקחת מתנות באדם - ווי חז"ל האבן געדרש'נט אז ער האט גענומען מתנות פון די מלאכים, און דער מלאך המות האט אים געגעבן פאר א מתנה די קטורת; "ואף סוררים לשכון יה אלוהים" - האסט גורם געווען אז דער קדוש ברוך הוא זאל רוען אינעם משכן בתוכנו פון א פאלק וואס זענען סוררים (ווידערשפעניג). ווארום ווען האט דער אייבערשטער גערוהט אינעם משכן? נאכדעם וואס מיר האבן געמאכט דאס עגל: משה רבינו איז ארויפגעגאנגען מתפלל זיין, ער איז אראפגעקומען, האט אנגעזאגט איבערן בויען דעם משכן, און אינעם קומענדיגן ניסן איז עס אויפגעשטעלט געווארן - דאס אלעס איז געווען נאכן חטא העגל. קומט אויס אז דער קדוש ברוך הוא איז געגאנגען און גערוהט צוזאמען מיט די סוררים.
דער רד"ק ערקלערט דעם גאנצן פסוק אויף א וועג פון שלילה, אלס א באשרייבונג פונעם מצב ביז דער ישועה, איידער עס איז אויסגעגאנגען דער גאנצער חיל צבא פון סנחריב: ביז יעצט איז ארץ ישראל געווען אין א שרעק, עס איז געווען א לאנגער מצור, און דאס פאלק איז פארטריבן געווארן אין גלות. כביכול "עלית למרום" - ווען דו ביסט ארויפגעגאנגען האסטו אונז איבערגעלאזט הפקר און אונז איבערגעגעבן אין די הענט פון די שונאים, און דער שונא איז געקומען און אונז פארכאפט און איינגענומען גאנץ ארץ ישראל. און מיר טארן נישט פארגעסן: אין דער תקופה פון חזקיהו זענען שוין די עשרת השבטים פארטריבן געווארן אין גלות, און עס זענען בלויז פארבליבן די צוויי שבטים, יהודה און בנימין. "לקחת מתנות באדם" - די מתנות וואס דו האסט געגעבן אינעם מענטש, אין די בני ישראל, וואס דאס איז דיין שכינה אויף אונז און דיין השגחה און שמירה ביי אונז - האסטו זיי אוועקגענומען און צוריקגעהאלטן פון עם ישראל. ביז "ואף סוררים לשכון יה אלוהים" - אפילו די סוררים, דער מלך אשור און זיינע שלוחים, ערלויבן זיך צו קומען און באלאגערן ירושלים, דעם פלאץ פון משכן ה', און מלחמה האלטן קעגן דעם קדוש ברוך הוא'ס הויז, וויבאלד זיי האבן געזען אז דער אייבערשטער איז ארויפגעגאנגען למרום און האט אונז כביכול פארלאזט און פארגעסן.
דער מלבי"ם, ווידעראום, פירט ווייטער דעם פסוק מיטן רכב אלוקים פון וועלכן ער האט פריער גערעדט, און דער גאנצער פסוק ביי אים דרוקט אויס אונזער טובה: "עלית למרום" - צו די שפיצן פון הר הבשן; דו, רכב אלוקים, ביסט ארויסגעגאנגען מיט אונזערע מחנות צו פירן אונזער מלחמה, און "שבית שבי" פון די שונאים. "לקחת מתנות באדם" - וואס אין די פריערדיגע צייטן, ווען דו ביסט ארויפגעגאנגען צום הויכן, דאס הייסט אויף הר סיני, האסטו גענומען עם ישראל אלס א מתנה, ווייל ביי "נעשה ונשמע" האבן זיי זיך איבערגעגעבן צום אייבערשטן פון אייגענעם רצון און מקבל געווען די תורה - יעצט האסטו זיי גענומען אויף אן אופן פון שביה, ווייל דורך דעם וואס דו האסט זיי געראטעוועט פון די שונאים זענען זיי ווי דיינע געפאנגענע. דאס הייסט, וואס מען האט דעמאלט גענומען אלס מתנה, נעמט מען יעצט בדרך שביה, און פון יעצט אן זענען מיר שוין מחויב. און ענליך צו דעם וואס די גמרא זאגט לגבי פורים, אז ביז פורים איז ביי אונז געווען א גדר פון "מודעא רבה לאורייתא", כביכול מיר זענען געווען אנוסים און מיר האבן נישט געהאט קיין ברירה, און ווען פורים איז געקומען, צוליב דעם גרויסן נס, זענען מיר געווארן מחויב. אזוי אויך דא: דער קדוש ברוך הוא האט אונז געראטעוועט און ווי פארכאפט פאר זיך, און פון יעצט אן זענען מיר מחויב אים צו דינען נישט בלויז בדרך מתנה און התנדבות, נאר בדרך שביה.
און נישט נאר ישראל האסטו געפאנגען צו זיין א פאלק פאר דיר, נאר "ואף סוררים לשכון יה אלוהים" - אויך די סוררים, דאס זענען די גוים וואס זענען געקומען קעמפן קעגן עם ישראל, האסטו געפאנגען, כדי דער אייבערשטער זאל קענען רוען אויפן בארג. זיי האבן געוואלט דיך פארטרייבן אז דו זאלסט דארט נישט רוען, און דערפאר זענען זיי געקומען מלחמה האלטן אין די בערג קעגן אונז, און דו האסט זיי געפאנגען אין געפענגעניש כדי דו זאלסט דארט בלייבן רוען און עם ישראל זאל רוען אינעם זעלבן פלאץ. און פארוואס רופט ער דאס אן "לשכון יה אלוהים"? וויבאלד דער קדוש ברוך הוא געפינט זיך מיט אונז און רוהט צוזאמען מיט אונז, און ווען מען פארטרייבט עם ישראל פון זייער לאנד, פארטרייבט מען כביכול די שכינה פון איר לאנד. און ווען דער קדוש ברוך הוא נעמט געפאנגען די שונאים אויף די בערג, רוהט דארט עם ישראל, ווייל ווען דער אייבערשטער געפינט זיך אויפן בארג לאזט ער נישט די גוים אונז פארטרייבן פון דארט, כביכול ער לאזט זיי נישט פארטרייבן די שכינה - קודשא בריך הוא וישראל חד הם.
בָּרוּךְ אֲדֹנָי יוֹם יוֹם יַעֲמָס־לָנוּ, הָאֵל יְשׁוּעָתֵנוּ סֶלָה׃ - געבענטשט איז דער אויבערשטער, יעדן טאג לאדנט ער אן פאר אונז, ג-ט פון אונזער ישועה אויף אייביג.
רש"י ערקלערט אז דאס איז א חלק פונעם געזאנג וואס איז פריער דערמאנט געווארן, "שירו לאלוקים". און וואס איז דער געזאנג? אז איר זאלט זינגען צום אויבערשטן און דאנקען, אז ברוך ה' יום יום יעמוס לנו, דאס הייסט ער וועט אונז געבן א גרויסע ישועה פון יעדער לאסט, אזוי פיל ווי מיר קענען נאר טראגן. "יעמוס לנו" איז ווי די שפראך פון מענטשן היינט "ער וועט אנלאדענען פאר אונז" - ער וועט אנלאדענען אויף אונז א גרויסע ישועה וויפיל מיר קענען נאר פארנעמען.
דער רד"ק טייטשט: ער וועט טראגן צו אונז זיינע ברכות; דער אויבערשטער וואס איז אונזער ישועה, דער וואס האט אונז געראטעוועט פונעם גרויסן און מעכטיגן חיל פון סנחריב וואס האט באלאגערט ירושלים, ער וועט טראגן צו אונז זיינע ברכות און אנלאדענען פאר אונז זיינע טובות. און אויב דו וועסט פרעגן, עס שטייט דאך נישט וואס ער וועט אנלאדענען - ענטפערט דער רד"ק אז מ'דארף זיך נישט וואונדערן, אסאך מאל איז דער פסוק מקצר. דער הקדוש ברוך הוא וועט יעדן טאג אנלאדענען פאר אונז זיינע טובות און ברכות, און דער פסוק שפארט אפ און ענדיגט נישט; פונקט ווי עלי האט געזאגט צו שמואל "אל תכחד ממני" (באהאלט נישט פון מיר), און אויב דו וועסט יא באהאלטן - וואס וועט פאסירן? ער האט אים נישט געזאגט. אזוי אויך דא: יעדן טאג וועט ער אנלאדענען פאר אונז טובה, ברכה און שפע, און דער פסוק האט נישט אויסגעפירט. אדער א צווייטע מעגליכקייט: יעמוס לנו די ישועה וואס שטייט ביים סוף פונעם פסוק - יעדן טאג לאדנט דער אויבערשטער אן אויף אונז פון זיין ישועה.
דער מלבי"ם ערקלערט: דורך דעם וועט דער אויבערשטער זיין געבענטשט פאר דאס וואס ער טוט יעדן טאג, סיי וואס ער האט געטאן אין די פריערדיגע צייטן און סיי וואס ער האט געטאן אין די לעצטע טעג אין דוד'ס מלחמה מיט די שונאים וואס זענען געקומען אויף ארץ ישראל. "יעמוס לנו" - ער לאדנט אן און טראגט די ישועות פאר אונז. און ווי מיר האבן מסביר געווען, אז יעדע ישועה וואס ער באשרייבט דא ברענגט ער א ביישפיל פון די פריערדיגע דורות, אזוי אויך איז דא די כוונה: די זעלבע ישועות וואס דער אויבערשטער האט געטאן אין די פריערדיגע צייטן זענען ווי אנגעלאדנט מיט אים, זיי זענען נאך אלץ ביי אים אין זיין כלי-קאסטן צו משפיע זיין אויף אונז פון פריש; ער טראגט זיי מיט זיך, יעדן טאג לאדנט ער אן פאר אונז די זעלבע משאות פון ישועות, און ער ברענגט ווייטער אויף אונז די זעלבע ישועות נאכאמאל און נאכאמאל. און "סלה" באדייט דעם סוף פונעם ענין, ווי דער מלבי"ם איז שטענדיג מסביר.
און די גמרא דרש'נט דעם פסוק "ברוך ה' יום יום יעמוס לנו" בנוגע צום שפע און ברכה וואס מיר האבן געזען ביי שמאי: יעדן טאג פלעגט ער קויפן א בהמה לכבוד שבת, און אויב ער האט געטראפן א בעסערע פון איר פלעגט ער נעמען די בעסערע און זי צוגרייטן אויף שבת און די ערשטע פלעגט ער אויפעסן, און צומארגנס אויב ער האט געטראפן נאך א שענערע - האט ער יענע צוגעגרייט אויף שבת און די צווייטע אויפגעגעסן. אזוי אויך "ברוך ה' יום יום יעמוס לנו" - יעדן איינציגן טאג לאדנט ער אן און איז משפיע אויף אונז טובה.
הָאֵל לָנוּ אֵל לְמוֹשָׁעוֹת, וְלֵיהוִה אֲדֹנָי לַמָּוֶת תֹּצָאוֹת׃ - דער אויבערשטער איז פאר אונז א ג-ט פון ישועות, און ביים אויבערשטן ג-ט זענען פאראן די וועגן צום טויט.
אַךְ־אֱלֹהִים יִמְחַץ רֹאשׁ אֹיְבָיו, קָדְקֹד שֵׂעָר מִתְהַלֵּךְ בַּאֲשָׁמָיו׃ - נאר ג-ט וועט צעשמעטערן דעם קאפ פון זיינע שונאים, דעם האריקן שייטל פונעם וואס גייט ארום אין זיינע זינד.
רש"י טייטשט: דער אויבערשטער ברענגט אונז ישועה, און עס זענען דא פאר אים אסאך "תוצאות" - וועגן - מיני מיתה. ער האט אסאך אופנים צו ברענגען טויט, אבער ער ברענגט זיי נישט אויף אונז, נאר ער גיט אונז ישועות. און אויף וועמען ברענגט ער דעם טויט? "אך אלהים ימחץ ראש אויביו, קדקד שער מתהלך באשמיו" - די דאזיגע פילע מיני מיתה ברענגט ער אויפן קאפ פון זיינע שונאים. און ווער זענען זיי? "קדקד שער" - א באצייכענונג אויף עשו, וואס ער איז אן איש שעיר; "מתהלך באשמיו" - ער גייט שטענדיג ארום אין זיינע זינד, ער טוט נישט קיין תשובה און ער פארריכט נישט זיינע וועגן. אויף אים וועט דער אויבערשטער ברענגען די תוצאות פונעם טויט, בעת פאר אונז וועלן זיין בלויז ישועות.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא הייבט זיך אן דער דריטער טייל פונעם קאפיטל, און ער דערציילט אז דער אויבערשטער איז פאר אונז דער באשעפער און די ישועות. "אל" איז א לשון פון כוח און שטארקייט, ווי דער אויסדרוק "יש לאל ידי", און די כוונה איז אז די שטארקייט און די מעכטיגקייט פון די ישועות געפינען זיך ביים אויבערשטן - אבער דאס איז נאר פאר אונז, זיינע ישועות זענען פאר אונז. בעת פאר אונזערע שונאים, "וליהו-ה אדנ-י למות תוצאות". און אין דער באדייט פון "תוצאות" קריגט ער זיך אויף רש"י און ערקלערט עס מלשון א סוף און א גרעניץ, ווי "והיו תוצאותיו הימה" - אז דארט איז געווען זיין גרעניץ. דאס הייסט, די גרעניצן פונעם טויט זענען אין די לענדער פון די פעלקער, און דער הקדוש ברוך הוא לאזט אים נישט אריינגיין קיין ארץ ישראל; ער האט אים באגרעניצט, און פאר אים זענען נאר די לענדער וואס זענען חול, אבער אין ארץ ישראל האט ער קיין שליטה נישט, ווייל די גרעניצן דא געהערן צום אויבערשטן, "ארץ אשר עיני ה' אלקיך בה" - דא קומט דער מלאך המות נישט אן.
און אויב אזוי וועסטו פרעגן, ווער וועט דען הרגענען די שונאים וואס זענען אנגעקומען צום בארג בשן, אויב דער מלאך המות קען דארט נישט געוועלטיגן? אויף דעם קומט דער פסוק: "אך אלהים ימחץ ראש אויביו" - דארט וועט זיי דער טויט נישט צעקלאפן, נאר דער אויבערשטער אליין וועט זיי צעשמעטערן. און וויבאלד דער טויט האט נישט קיין אריינגאנג אהער, איז ער נישט דער וואס וועט הרגענען דעם קאפ פון די שונאים, נאר דער הקדוש ברוך הוא בכבודו ובעצמו וועט צעשמעטערן דעם קאפ פון איש שעיר, דעם שייטל פון די בני אדום וואס גייען ארום אין זייערע זינד. און די באדייט דערפון איז, אז זיי זענען דארט נישט אויסגעגאנגען אויף א נאטירלעכן אופן, נאר אויף א נסימ'דיגן שטייגער.
עס איז דאָ אַ וואונדערבאַרער ביאור פונעם ארי חיון, און דער "מעם לועז" ברענגט עס: "האל לנו למושעות" - דער הקדוש ברוך הוא, וואָס ער איז דער כולו יכול, ער איז צו אונדז צו ישועות און נישט צו אַנדערע, און דעריבער "ולה' למוות תוצאות" - אַז אפילו אויב מיר וועלן זיין גאָר נאָענט צום טויט, וועלן פון ה' קומען פאַר אונדז אויסגאַנגען ("תוצאות") און ער וועט אונדז אַרויסנעמען פונעם טויט. דאָס הייסט, דערשרעק זיך נישט: אפילו חרב חדה מונחת על צווארו של אדם, אל ימנע עצמו מן הרחמים. דער וואָס ראַטעוועט דיך און עס איז אין זיין כוח דיך צו ראַטעווען איז ה' יתברך, און אפילו אויב דו וועסט זען אַז דו ביסט שוין אָנגעקומען ביזן טויט - "תוצאות", אויך פון דאָרט קען ער דיך אַרויסנעמען און דיך מושיע זיין. זאָלסט זיך נישט מייאש זיין פון רחמים, הרבה פתחים למקום. און חז"ל האָבן געזאָגט: "על זאת יתפלל כל חסיד אליך לעת מצוא" - זו מיתה.
און אַזוי זאָגט די ברייתא: תתק"ג מיני מיתה זענען באַשאַפן געוואָרן אויף דער וועלט, און פון וואַנען ווייסט מען דאָס? שנאמר "למוות תוצאות", און "תוצאות" איז בגימטריא ניין הונדערט און דריי. קשה שבכולם אסכרה, נוחה שבכולם נשיקה. מיתת אסכרה, רחמנא ליצלן, איז אַז אַ מענטש ווערט מער און מער דערשטיקט ביז זיין טויט, וואָס דער האַלדז געשוואָלצט זיך אויף און ער קען נישט אָטעמען. מ'דערציילט אַז אין דער צייט פון קאָראָנע, האָבן די וואָס זענען אָנגעקומען צו זייער שווערע מצבים פון גוואַלדיקע אָטעם-שוועריקייטן געזאָגט אַז דאָס איז אסכרה - און פון דאָ קען מען אָנהייבן פאַרשטיין אין וואָס פאַראַ זאַך עס רעדט זיך; אין אַ געוויסן שלב טוט מען זיי שוין פאַרשלעפערן, אָבער דער מענטש קומט אָן צו אַ מצב וואָס עס איז אים גאָר שווער צו אָטעמען, און די גמרא פאַרגליכט דאָס ווי אַרויסצוציען וואָל פון דערנער, ביז אַזאַ מאָס איז די מציאות שווער. און קעגן דעם, די לייכטסטע פון זיי אַלע איז נשיקה, וואָס כביכול הקדוש ברוך הוא לייגט זיין ליפן אויף זיינע ליפן און ציט אַרויס זיין נשמה דערמיט.
דער רד"ק מסביר: "אך אלוקים ימחץ ראש אויביו" - בלויז אלוקים אַליין וועט טאָן די דאָזיקע זאַך, וואָרום אין איין נאַכט זענען געשטאָרבן הונדערט פינף און אַכציק טויזנט ראשי גייסות. "אך אלוקים" - בלויז אלוקים קען טאָן אַזאַ זאַך, צו צעשמעטערן דעם קאָפּ פון זיינע שונאים אין איין רגע, אָן אַ שווערד און אָן אַ שפּיז.
און וואָס איז "קדקד שער"? ערקלערט דער רד"ק אַז דער קָדְקֹד איז דאָס העכסטע אָרט אינעם קאָפּ, און פון דאָרט טיילט זיך די האָר אויס אויף רעכטס און אויף לינקס, און ער דעפינירט עס ווי דער "מקצוע הראש" - און א מקצוע אין לשון חז"ל איז אַ ווינקל, ווי לשון רש"י "במקצוע דרומי". דער קאָפּ פונעם מענטש איז ווי אַ ווינקל פון וואַנען עס גייט אַראָפּ אויף רעכטס און אויף לינקס, און דאָס איז אַ משל צו די שלעכטע און גוטע גזרות: אויף רעכטס גוטע גזרות און אויף לינקס שלעכטע גזרות, און די גזרות וואָס קומען אַראָפּ אויפן מענטש גייען גלייך ווי אַראָפּ פונעם קדקד אויף רעכטס און אויף לינקס. און ווי דער לשון "על קדקד נזיר אחיו", "ועל קדקדו חמסו ירד". און "מתהלך באשמיו" - ער וועט צעשמעטערן דעם קדקד פון דעם וואָס גייט אין זיין רשעות, וואָס ציט ווייטער מיט זיינע שולדן און פאַרריכט נישט זיינע וועגן.
אָמַר אֲדֹנָי מִבָּשָׁן אָשִׁיב, אָשִׁיב מִמְּצֻלוֹת יָם׃ - דער האַר האָט געזאָגט: פֿון בשן וועל איך צוריקקערן, איך וועל צוריקקערן פֿון די טיפֿענישן פֿונעם ים.
רש"י טייטשט אַז ה' האָט צוגעזאָגט אונדז צוריקצוברענגען פון צווישן די שטאַרקע פון בשן און פון די חיות הים, אַז ה' וועט אונדז אויסלייזן - און דאָס איז לויטן גאַנג פון דעם גאַנצן קאַפּיטל וואָס רעדט וועגן מתן תורה, און דער הקדוש ברוך הוא זאָגט אויך וואָס ער וועט טאָן לעתיד לבוא, אַז כלל ישראל וועלן אין דער צוקונפט צוריקקערן אפילו פון די ווייטע ערטער. און אַזוי אויך האָבן חז"ל געדרשנט "אשיב ממצולות ים" אויף די וואָס האָבן מוסר נפש געווען און זיך אַראָפּגעוואָרפן פון דער שיף ווען זיי האָבן פאַרשטאַנען אַז מ'האָט זיי פאַרגוואַלטיקט צו שאַנד און קלון - זאָגט הקדוש ברוך הוא: זיי אַלע וועל איך צוריקברענגען פון די מצולות ים.
דער רד"ק ערקלערט אַז דער פּסוק רעדט צוריק אויף די שונאים, און עס איז דאָ דאָ אַן אינטערעסאַנטער ביאור - די ווערטער ווערן געזאָגט כביכול מיט ציניזם: זאָגט דער הקדוש ברוך הוא, פון בשן וועל איך צוריקקערן די שונאים פּונקט ווי איך האָב צוריקגעקערט מצרים פון די טיפענישן פונעם ים. איז דען פון די מצולות ים עמיצער צוריקגעקומען? פּונקט ווי פון דאָרט איז קיינער נישט צוריקגעקומען, אַזוי אויך פון דאַנען וועט קיינער נישט צוריקקומען. אַזוי ווי מצרים זענען "צוריקגעקומען", אַזוי וועלן צוריקקומען די מחנה פון אשור - און מיט פּשוטע ווערטער: אַלע וועלן שטאַרבן. און פאַרוואָס דערמאָנט ער דעם בשן? ווייל דער בשן איז אין ארץ הגלעד, און דאָרט איז געווען דער אָנהייב פונעם קריג פון אשור; פול מלך אשור האָט גענומען דאָס גאַנצע לאַנד, און דער סוף פון דער מלחמה איז געווען ווען ער איז אָנגעקומען קיין ירושלים, וואו אַלע זענען אויסגעגאַנגען און געוואָרן פגרים מתים. אָבער דער אָנהייב פון דער מלחמה איז געווען פֿון בשן, און דערפאַר "מבשן אשיב" - די וואָס זענען געקומען מלחמה האַלטן אין בשן וועלן זיך צוריקקערן אַזוי ווי עס האָבן זיך צוריקגעקערט די וואָס זענען געווען אין מצולות ים.
דער אלשיך הקדוש זאָגט: זאָל דיר נישט אַרויפגיין אויפן געדאַנק אַז הקדוש ברוך הוא איז אַ וותרן פאַר דעם וואָס האָט געפּלאָגט זיינע קינדער, פאַר דעם וואָס האָט געפּייניקט כלל ישראל במשך די דורות, און אַז ער מוחל אים און פאַרזעט זיינע זינד. כאָטש דו זעסט אַז אַמאָל שטאַרבט ער אויף זיין בעט, אָן קיין יסורים, און האָט נישט געליטן לויט דאָס שלעכטס וואָס ער האָט אָנגעטאָן פאַר עם ישראל - זאָגט ה': איך וועל אים צוריקברענגען פֿון בשן, איך וועל אים צוריקברענגען פֿון מצולות ים, און איך וועל זיך אָפּרעכענען מיט אים. און אַלס אַ משל, טיטוס האָט געוואָלט זיכער מאַכן אַז קיינער זאָל אים נישט זוכן, און האָט פאַרלאַנגט אַז מ'זאָל פאַרברענען זיין גוף און צעשפּרייטן זיין אַש איבער זיבן ימען און טייכן כדי מ'זאָל אים גאָרנישט קענען טאָן. זאָגט הקדוש ברוך הוא: פון מצולות ים וועל איך אים צוריקקערן, איך וועל אים צונויפנעמען און אים צוזאַמענשטעלן, און דערנאָך וועט ער באַקומען זיין עונש. אפילו אויב דו וועסט זיין צעשפּרייט אין די מצולות ים, וועט דיר גאָרנישט העלפן - "פון בשן וועל איך צוריקקערן און זיך אָפּרעכענען מיט דיר ווי עס פּאַסט דיר, פון די טיפענישן פונעם ים וועל איך צוריקקערן און זיך אָפּרעכענען ווי עס קומט דיר".
און ווי אַזוי וועט דאָס זײַן? דאָס איז דער מאמר הזוהר אין פרשת בשלח: לעתיד לבוא וועט דער הקדוש ברוך הוא ברענגען אַלע די וואָס האָבן געפּלאָגט און גערודפֿט כלל ישראל אין יעדן גלות און גלות, און ער וועט אונדז ווײַזן אין זיי נקמות. און פֿון וואַנען לערנט מען דאָס? פֿון דעם וואָס שטייט געשריבן: "וזאת תהיה המגפה אשר ייגוף ה' את כל העמים אשר צבאו על ירושלים, המק בשרו והוא עומד על רגליו ועיניו תימקנה בחוריהן ולשונו תימק בפיהם". די נבואה איז געזאָגט געוואָרן אויף מלחמת גוג ומגוג, און לכאורה באַשרײַבט עס דאָ די וואָס קומען קריגן אויף ירושלים - פֿאַר וואָס זאָגט דער פּסוק אַ לשון עבר, "אשר צבאו" (וואָס האָבן געקעמפֿט), בשעת עס וואָלט געדאַרפֿט שטיין "אשר צובאים" (וואָס קעמפֿן איצט)? דאַריבער דײַקט דער זוהר אַז אויך אַלע די וואָס האָבן באַלאַגערט און געקעמפֿט קעגן ירושלים דורכאויס דער גאַנצער היסטאָריע וועלן אַלע געבראַכט ווערן און צוריקקומען אין אַ גלגול, און דער אויבערשטער וועט זיך אָפּרעכענען פֿון יעדן איינעם ווי עס קומט זיך זיי. און דאָס איז וואָס דער אויבערשטער זאָגט "אשיב ממצולות ים" - אויך די וואָס זענען פֿאַרזונקען אין די טיפֿענישן פֿונעם ים וועל איך צוריקברענגען אויף דער וועלט צום יום הדין, כּדי זיך פֿון זיי אָפּצורעכענען.
דער גאון רבי מאַזוז ברענגט אין ספר "אמת קנה", אַז "מִבָּשָׁן אָשִׁיב" זענען ראשי תיבות: אין שום ייאוש בעולם. און דער באַווײַז דערצו איז - "ממצולות ים": קוקט וואו יונה הנביא איז אָנגעקומען, ביז די טיפֿענישן פֿונעם ים, און פֿון דאָרט האָט אים דער הקדוש ברוך הוא געראַטעוועט, ווען ער האָט אָנגעגרייט אַ פֿיש וואָס האָט אים אײַנגעשלונגען און אויסגעשפּיגן אויף דער טרוקעניש. פֿון דאַנען זעט מען אַז עס איז נישטאָ קיין שום ייאוש אויף דער וועלט, מען טאָר קיינמאָל נישט פֿאַרצווייפֿלן, וואָרעם אַפֿילו ווער עס איז אָנגעקומען צו די טיפֿסטע מצולות ים האָט פֿון דאָרט אַ ישועה.
און נאָך אַן הסבר: "ממצולות ים" - אַפֿילו ער איז פֿאַרזונקען געוואָרן אין די פֿופֿציק שערי טומאה, ווײַל "ים" איז בגימטריא פֿופֿציק; אַפֿילו ער איז אַרײַנגעפֿאַלן אין די טיפֿענישן און תהומות פֿון די נ' שערי טומאה, פֿונדעסטוועגן זאָגט דער הקדוש ברוך הוא "אשיב" - איך וועל אים צוריקברענגען. און פֿאַר וואָס איז דאָס וואָרט געדאָפּלט, "מבשן אשיב, אשיב ממצולות ים"? דיר צו זאָגן: סײַ אין גשמיות און סײַ אין רוחניות. סײַ אין גשמיות, ווי יונה וואָס איז פֿאַרטרונקען געוואָרן, און סײַ אין רוחניות, ווער עס איז פֿאַרזונקען אין די מצולות ים פֿון נ' שערי טומאה - אויך פֿון דאָרט וועל איך אים צוריקברענגען.
און מיר האָבן שוין פֿריִער גערעדט וועגן דעם, אַז ווען אַ מענטש קומט אָן צו די נ' שערי טומאה האָט ער מער נישט קיין כּוח פֿון זיך אַליין תשובה צו טאָן, און בלויז דער הקדוש ברוך הוא קען אים צוריקברענגען. און מען לערנט דאָס פֿונעם מאמר חז"ל: "אשריכם ישראל, לפני מי אתם מטהרים ומי מטהר אתכם? אביכם שבשמיים": כּל זמן מען איז נישט אָנגעקומען צו "מי" - און "מי" איז בגימטריא פֿופֿציק - קענט איר זיך אַליין מטהר זײַן; אָבער אַז מען איז שוין אָנגעקומען צו פֿופֿציק, דאַן "מטהר אתכם אביכם שבשמיים", נאָר דער הקדוש ברוך הוא קען דיך אַרויסנעמען פֿון דאָרט, ווײַל דאָס איז אַ בלאָטע פֿון וועלכער מען קען נישט אַרויס גיין אויסער מיט זײַן כּוח יתברך. און דאָס איז וואָס דער אויבערשטער זאָגט: "אשיב ממצולות ים" - אַפֿילו דער וואָס איז אָנגעקומען צום "ים", צום "מי", צו די פֿופֿציק, פֿון דאָרט בין איך בכוח אים צו ראַטעווען און אויסלייזן.
דעריבער טאָר מען קיינמאָל נישט פֿאַרצווייפֿלן: עס איז קיין שום ייאוש נישטאָ אויף דער וועלט, נישט אין גשמיות און נישט אין רוחניות. סײַ דער וואָס איז געבראָכן גשמיות'דיק און סײַ דער וואָס איז געבראָכן רוחניות'דיק - עס איז נישטאָ קיין ייאוש, און דער הקדוש ברוך הוא קען אים אַרויסנעמען פֿון יעדער מצב און לאַגע אין וועלכער ער געפֿינט זיך. און דאָס איז אַזוי ווי מיר האָבן פֿריִער געזען "לַמָּוֶת תּוֹצָאוֹת": אַפֿילו דער וואָס איז שוין אָנגעקומען צום ראַנד פֿונעם טויט און שטייט שוין ממש דערפֿאַר, זאָגט דער אבן עזרא, דער אייבערשטער האָט די מאַכט - "הָאֵל לָנוּ לְמוֹשָׁעוֹת", דער אויבערשטער ראַטעוועט אונדז, און "תּוֹצָאוֹת" - ער וועט דיך אַרויספֿירן אַפֿילו פֿון אַזאַ מצב פֿון טויט.
אין דעם דאָזיקן אָפּשניט האָבן מיר געלערנט וועגן דער אייביקער גרויסקייט פֿונעם "הָהָר חָמַד אֱלֹקִים לְשִׁבְתּוֹ", אַז אַלע הרי גבנונים זענען גאָרנישט קעגן אים, און אַפֿילו הר סיני וועמענס קדושה איז געווען צײַטווײַליק איז נישט פֿאַרגליכן צו הר הבית וואו דער אויבערשטער רוט אויף אייביק. מיר האָבן געזען דרײַ וועגן אין די פּסוקים: רש"י טײַטשט אויף מתן תורה און אויפֿן דיבור פֿונעם הקדוש ברוך הוא; דער רד"ק טײַטשט אויף דער מלחמה פֿון חזקיהו מיט סנחריב; און דער מלבי"ם טײַטשט אויף דער מלחמה פֿון דוד אין די הרי הבשן, וואו "רֶכֶב אֱלֹהִים" גייט אַרויף קעמפֿן פּונקט ווי עס איז אַרויפֿגעגאַנגען אין סיני בקודש, און וואו כלל ישראל איז גענומען געוואָרן אויפֿן אופֿן פֿון געפֿאַנגענשאַפֿט נאָכדעם ווי זיי זענען אין סיני גענומען געוואָרן אויפֿן אופֿן פֿון אַ מתנה. מיר האָבן געלערנט אַז "יוֹם יוֹם יַעֲמָס לָנוּ" - דער הקדוש ברוך הוא טראָגט מיט זיך די ישועות פֿון די פֿריִערדיקע צײַטן און שפּאַנט זיי אויס אויף אונדז פֿונדאָסנײַ יעדן טאָג, און אַז די ישועות זענען אָפּגעהיט פֿאַר אונדז, בשעת פֿאַר די שונאים איז "לַמָּוֶת תּוֹצָאוֹת". און מיר האָבן געענדיקט מיט דעם גרויסן יסוד פֿון "מִבָּשָׁן אָשִׁיב, אָשִׁיב מִמְּצֻלוֹת יָם": פֿון איין זײַט אַז דער הקדוש ברוך הוא איז נישט קיין וותרן פֿאַר ווער עס האָט געפּלאָגט זײַנע קינדער און ער וועט זיך אָפּרעכענען פֿון אַלעמען; און פֿון דער צווייטער זײַט - עס איז קיין שום ייאוש נישטאָ אויף דער וועלט, נישט אין גשמיות און נישט אין רוחניות, און אַפֿילו אַ שאַרפֿע שווערד ליגט אויפֿן מענטשנ'ס האַלדז, זאָל ער זיך נישט צוריקהאַלטן פֿון רחמים.