קאפיטל ס"ח איז א מזמור פון שירה און הודאה, און זיינע פסוקים זענען שווער און טיף. נאך דעם רוף "שִׁירוּ לֵאלֹהִים זַמְּרוּ שְׁמוֹ סֹלּוּ לָרֹכֵב בָּעֲרָבוֹת", קומט דער ענטפער אויף דער קשיא: וואס פונקטליך וועלן מיר זינגען און לויבן? אינעם פאלגנדן שטיקל וועלן מיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען ווי אזוי רש"י, אבן עזרא, דער רד"ק, דער אלשיך הקדוש און דער מלבי"ם טייטשן אפ יעדער לויט זיין דרך: דער רד"ק שטעלט דעם מזמור אויף די טעג פון חזקיהו און די מלחמה פון סנחריב, און דער מלבי"ם שטעלט עס אויף די מלחמות פון דוד אינעם מדבר.
אֲבִי יְתוֹמִים וְדַיַּן אַלְמָנוֹת אֱלֹהִים בִּמְעוֹן קׇדְשׁוֹ׃ - דער פאטער פון יתומים און דער ריכטער פון אלמנות, איז גאט אין זיין הייליגן וואוינארט.
רש"י טייטשט: מיר האבן געזאגט "שירו לאלוקים זמרו שמו" - און וואס וועט איר זינגען? דאס איז דער שבח: "אבי יתומים ודיין אלמנות". דער קדוש ברוך הוא ווערט א פאטער פאר כלל ישראל וואס זענען יתומים, אזוי ווי מיר זאגן "יתומים היינו ואין אב" - און ווער איז אונדזער פאטער? דער קדוש ברוך הוא. און "דיין אלמנות" - ווער איז געווען ווי אן אלמנה? ירושלים. דער אויבערשטער וועט משפט'ן דעם דין פון ירושלים וואס איז געווען ווי אן אלמנה און וועט זיך נוקם זיין פון אירע שונאים, פון די וואס האבן איר געמאכט ווי אן אלמנה. און לויט רש"י, איז דער גאנצער מזמור ביזן סוף למעשה א פירוט פון דער זעלבער שירה.
דער אבן עזרא פרעגט: ווי אזוי פארבינדט זיך "אבי יתומים ודיין אלמנות" מיט "שירו לאלוקים זמרו שמו"? און זיין ביאור איז סיי דער מהלך פונעם רד"ק און סיי פונעם מלבי"ם: ס'איז דא דא א דואליטעט וואס מען געפינט נישט ביי בשר ודם, אבער ביים קדוש ברוך הוא יא. כאטש דער אויבערשטער איז "רוכב בערבות" - רם ונישא העכער אלעס - דאך איז ער אן אבי יתומים און דיין אלמנות. ביי אונדז, דער וואס איז גרויס און דערהויבן גיט זיך נישט אפ מיט קלייניקייטן, און מיר האבן שוין מאריך געווען דערין אין די פריערדיגע מזמורים. ביים אויבערשטן אבער איז נישטא קיין גרויס און קליין, און ער גיט זיך אפ מיט אלעס. און דעריבער, דוקא צוליב דעם וואס ער איז רוכב בערבות - "רם ה' ושפל יראה": ער איז דערהויבן, און מיט דעם אלעם זעט ער דעם שפל, דעם יתום וואס קיינער העלפט אים נישט. און אזוי אויך אין אן אנדער פסוק: "אלוקי האלוקים" - און מיט וואס גיט ער זיך אפ אויף דער וועלט? "עושה משפט יתום ואלמנה". און דאס איז "אלוהים במעון קודשו": כאטש ער געפינט זיך אין זיין מעון קדשו אין די העכסטע הויכן, און די יתומים און אלמנות געפינען זיך אין די טיפענישן פון דער ערד, אינעם שפל פון דער געזעלשאפט - קוקט ער אראפ פון זיין הייליגן וואוינארט אויף די וואס זענען דא אונטן און זארגט פאר זיי.
אזוי גייט אויך דער רד"ק: היות ער האט דערמאנט "רוכב בערבות", הויך איבער הויך, קומט ער און זאגט דיר - זע אז דער קדוש ברוך הוא איז דער פאטער פון די יתומים און אלמנות, און כאטש ער איז אין זיין מעון קדשו אין הימל, זענען זיינע אויגן געוואנדן צום לאנד. און לויט זיין שיטה רעדט דער מזמור איבער דער מלחמה פון סנחריב מלך אשור. ווען ס'איז געקומען אויף זיי דער "מלך הגדול", און ער איז פאררעכנט געווארן צווישן די גרעסטע מלכים, זענען כלל ישראל געווען ווייניג און דערנידערט. האט רבשקה געזאגט צו חזקיהו: "איך וועל דיר געבן צוויי טויזנט פערד" - און דו וועסט קענען שטעלן פאר זיי רייטערס? אויף אונדזער שפראך: איך וועל דיר פארזארגן קאמף-עראפלאנען און טאנקען, אבער האסטו בכלל טאנקיסטן זיי צו פירן? דאס הייסט: זע ווי דערנידערט דו ביסט, און וואס פאר א מוט האסטו צו קעמפן קעגן מיר? הייב אויף די הענט און ס'איז פארטיג די מעשה. און חזקיהו האט זיך נישט צוגעהערט צו אים. און דאס ווייזט דיר פונקטליך אז "אבי יתומים ודיין אלמנות" - די וואס זעען יעצט אויס דערנידערט, "יתומים היינו ואין אב", איז דער אויבערשטער זייער פאטער. דו קומסט מיט א גרויסער גאווה, מלך אשור, אבער קום און זע אז דער קדוש ברוך הוא איז אונדזער פאטער און דו האסט נישט קיין כח צו שטיין קעגן דעם בורא יתברך.
ביים מלבי"ם איז דא אן אינטערעסאנטער פירוש. מיר פארשטייען אויפן פשוט'ן אופן אז דער אויבערשטער ווערט א טאטע פאר יתומים וואס האבן נישט קיין טאטן, און פירט דעם משפט פון די אלמנות וואס קיינער נעמט זיך נישט אן פאר זייער משפט. זאגט דער מלבי"ם: נישט אזוי. "אבי יתומים" - דער אויבערשטער קומט מאנען דעם משפט פונעם טאטן פון די יתומים. ווי אזוי זענען די קינדער געווארן יתומים? ווייל איר, די גוים, האט זיי געשלאגן און געהרגעט זייער פאטער. און דער אויבערשטער קומט מאנען דעם משפט פונעם פאטער און פירן די מלחמה פון דעם וואס איז שוין נישט דא. און אזוי אויך "דיין אלמנות" - דער אויבערשטער מאנט דעם משפט פון די מענער פון די אלמנות. ווי אזוי זענען זיי געווארן אלמנות? ווייל איר האט געהרגעט זייערע מענער. און מיט דעם ראטעוועט ער די אלמנות פון זייער צער, און מאנט דעם משפט פון די נפטרים פאר דעם וואס איר האט געטאן שלא כהוגן.
אֱלֹהִים מוֹשִׁיב יְחִידִים בַּיְתָה מוֹצִיא אֲסִירִים בַּכּוֹשָׁרוֹת אַךְ סוֹרְרִים שָׁכְנוּ צְחִיחָה׃ - גאט זעצט די איינציגע אין א הויז, ער פירט ארויס געפאנגענע מיט הצלחה אין א פאסיגער צייט, אבער די ווידערשפעניגע בלייבן וואוינען אין א טרוקענער מדבר-ערד.
רש"י טייטשט: כלל ישראל וואס זענען געווען צעשפרייט - האט ער צונויפגענומען צוזאמען, יעדן איינעם פון וואו ער איז פארשטויסן געווארן, און ער האט זיי געזעצט אלס א גאנצער הויזגעזינד און א גאנצע קהילה, דאס הייסט איין גאנצע פארזאמלונג. רש"י איז נישט קלאר וועלכע תקופה ער מיינט, אבער אין מצודות זענען די זאכן קלארער: ווען איר זענט געווען אין מצרים זענט איר געווען יחידים, צעווארפן איבערן גאנצן לאנד, איינער אהין און איינער אהער, און ווען די גאולה איז געקומען האט אייך דער אויבערשטער צונויפגענומען אין איין שעה קיין רעמסס און אייך געזעצט אין איין הויז - נישט ממש איין בנין, נאר איין קיבוץ. "מושיב יחידים ביתה": דעם גאנצן עם ישראל האט ער אין איין מאמענט צונויפגענומען צום פונקט פון וואו זיי דארפן ארויסגיין פון מצרים.
"מוציא אסירים בכושרות" - און דעמאלט האט דער אויבערשטער ארויסגענומען כלל ישראל פון מצרים. ווען? זאגט רש"י לויט דעם מדרש חז"ל: אין א חודש וואס איז כשר און באקוועם פאר די וואס גייען אין וועג. ער האט אונדז ארויסגענומען אין חודש ניסן. אויב ער וואלט אונדז ארויסגענומען אין יולי-אויגוסט - איז הייס און אומבאקוועם; אין די ווינטער-חדשים - איז פאררעגנט. ער האט אונדז ארויסגענומען אין א כשר'ן און באקוועמען חודש, אין די געשמאקע טעג פון ניסן, וואס מ'דארף אפילו נישט אנצינדן קיין לופט-קילונג פאר זיי.
און מען דאַרף פרעגן: וואָס מאַכט עס אויס, מען איז דאָך סיי ווי פערציק יאָר געווען אין מדבר, און מען איז דאָרט אַריבער סיי דעם ווינטער און סיי דעם זומער? איז דער ענטפער פּשוט: יענע פערציק יאָר זענען נישט געווען אינעם פּלאַן, איר האָט זיי פאַראורזאַכט. האָט דער אויבערשטער געזאָגט: איך האָב בכוונה געהאַט אייך באַלד אַריינצוברענגען אין לאַנד, אָבער איר האָט אָנגעמאַכט פּראָבלעמען און איר זענט געווען געצוואונגען צו בלייבן דאָרט זומער און ווינטער.
אויב אַזוי, "מוציא אסירים בכושרות" - אין אַ כשר'ן זמן, אַ גוטע צייט אַרויסצוגיין דערין. "אך סוררים שכנו צחיחה" - לויט דעם זענען די סוררים די מצרים, און זייער לאַנד איז געבליבן אַ ציה ושממה. און דאָס שטימט זייער גוט מיטן פסוק "הטרם תדע כי אבדה מצרים": זייער לאַנד איז אינגאַנצן חרוב געוואָרן און איז געוואָרן אַ וויסטעניש. די סוררים זענען די סוררים'דיקע קינדער - דאָס זענען די מצרים, און זיי האָבן געוואוינט אין דער טריקעניש. און עס קומט אויס אַז דער גאַנצער פסוק רעדט ביים זמן פון יציאת מצרים.
דער רד"ק, לויט זיין שיטה אַז דער קאַפּיטל רעדט וועגן דער תקופה פון סנחריב, טייטשט אָפּ: "אלוקים מושיב יחידים ביתה" - יענע יחידים, אַ מאַן און זיין ווייב וואָס האָבן נישט געהאַט קיין קינדער, זעצט זיי דער אויבערשטער אַוועק אין אַ הויז, ער דערהייבט זיי און איז זיי מזכה מיט קינדער, ווי עס שטייט "ויעש להם בתים", וואָס די כוונה איז קינדער. און ער ברענגט אַן אַנדער פּירוש: נישט אַז ער האָט זיי געבוירן קינדער, נאָר אַז ער האָט זיי באַהאַלטן און באַשיצט, ווי עס שטייט "מושיבי עקרת הבית אם הבנים שמחה". כלל ישראל וואָס זענען געווען ווי יחידים - האָט דער אויבערשטער זיי געהאָלפן פונעם שונא, זיי געבענטשט און געמערט. ווען? ווען דער שונא איז געקומען זיי צו שלאָגן, האָט ער זיי באַשיצט און באַהאַלטן ווי אינעווייניק אין שטוב און זיי געראַטעוועט. יחידים האָבן שטענדיק ווייניקער כוח זיך צו פאַרטיידיקן; אַ גרופּע האָט כוח, אַ מיליטער האָט כוח - אָבער דאָ זענען זיי נישט אַרויס ווי אַן אַרמיי אין מלחמה קעגן סנחריב, נאָר זיי זענען געווען יחידים, און דער אויבערשטער האָט די דאָזיקע יחידים געזעצט אין שטוב, זיי באַשיצט, זיי מזכה געווען מיט קינדער און זיי געמערט - פאַרקערט פון דעם וואָס סנחריב האָט געוואָלט, זיי צו טייטן און אומברענגען.
"מוציא אסירים בכושרות" - די וואָס זענען געווען געבונדן אין אייזערנע קייטן, האָט זיי דער אויבערשטער אַרויסגענומען "בכושרות", גלייך ווי עס וואָלט געשטאַנען "מכושרות". און וואָס איז כושרות? זאָגט דער רד"ק אַז כ' און ק' טוישן זיך אויף, ווי עס שטייט אין ישעיהו "בזיקים יעבורו" וואָס די כוונה איז אזיקים (קייטן); און דאָ מיינט עס פונעם קישור אין וואָס זיי זענען געווען געבונדן, ווייל זיי זענען געווען אונטער אַ באַלאַגערונג, און דער אויבערשטער נעמט אַרויס די געפאַנגענע פונעם אָרט וואו זיי זענען פאַרבונדן. און וואונדער דיך נישט אויפן אויפבייט פון כ' און ק' - ווי "מתקן" מיט אַ ק' און "תיקן" מיט אַ כ' - דער ענין איז איינס. "אך סוררים שכנו צחיחה": די געפאַנגענע גייען אַרויס צו ברייטקייט און ישועה, בעת די סוררים, מלך אשור און זיינע כוחות, האָבן געוואוינט אין טריקעניש - ווי אין אַ דאָרשטיקן אָרט, זיי זענען אויסגעגאַנגען פון דאָרשט. און וואָס זאָגט דאָס דיר? אַז זיי זענען געשטאָרבן אָן אַ שווערד און אָן אַ שפּיז. עס זענען דאָ עטלעכע דעות אויף וואָס פאַראַ אופן דער אויבערשטער האָט זיי געטייט, אָבער זיכער נישט מיט אַ שווערד און אַ שפּיז. סנחריב און זיינע חילות, זיי זענען די סוררים, זענען געשטאָרבן נישט אויפן וועג פון מלחמה נאָר ווי מענטשן וואָס שטאַרבן פאַר דאָרשט, אָן דעם וואָס קיינער זאָל זיי אָנרירן.
דער הייליקער אלשיך ערקלערט דעם פסוק לויט די ווערטער פון חז"ל. האָט אַ געוויסע מטרוניתא געפרעגט רבי יוסי'ן: אין וויפיל טעג האָט דער הקדוש ברוך הוא באַשאַפן זיין וועלט? האָט ער איר געזאָגט: אין זעקס טעג. האָט זי געפרעגט: און זייט דעמאָלט אָן וואָס טוט ער? אויף אונדזער שפּראַך: איז אים נישט לאַנגווייליק? דאָס איז אַ קשיא פון אַ גויה, וואָס האָט געמאָסטן דעם הקדוש ברוך הוא אונטער דעם ראַם פון צייט. האָט ער איר געזאָגט: ער שטעלט צו שידוכים, בת פלוני לפלוני. און בדרך אגב, זאָגן די מקובלים אַז די כוונה איז נישט אויף שידוכים כפשוטו נאָר אויף זיווגי מדות עליונות, אָבער מיר וועלן לערנען לויטן פשט. און פונוואַנען נעמט מען דאָס? ווייל עס שטייט "אלוקים מושיב יחידים ביתה" - מענטשן וואָס זענען געווען איינציק, זעצט ער זיי צוזאַמען אין איין הויז. און די גמרא פרעגט: מאי "בכושרות"? בכי ושירות - האָבן זיי זוכה געווען, זינגען זיי; האָבן זיי נישט זוכה געווען, וויינען זיי. דאָס הייסט, אויב זיי האָבן זוכה געווען, זינגען ער מיט זיין ווייב אין זייער שטוב; און אויב נישט, השם ירחם. און "זכו" האָבן מיר שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז עס איז אַ לשון פון זיכוך - זיי האָבן אויסגעלייטערט זייערע מעשים און פאַרראָכטן זייערע מעשים.
אַן אַנדער ענטפער האָט ער איר געענטפערט: ער מאַכט לייטערס, ער מאַכט רייך דעם דאָזיקן און מאַכט אָרעם יענעם, ווי עס שטייט "ה' מוריש ומעשיר". דאָס הייסט דאָס געלט גייט אַרויף צו דעם און גייט אַראָפּ פונעם אַנדערן; ווער עס איז געווען אויבן גייט אַראָפּ, און ווער עס איז געווען אונטן גייט אַרויף - דאָס הייסט "עושה סולמות". און דער הייליקער אלשיך זאָגט אַז עס קען זיין אַז ביידע זאַכן זענען אמת, און דאָס איז "בכושרות" כפשוטו, אָן צעטיילן דאָס וואָרט אין צווייען. און אַלץ גייט לויט ווי מיר האָבן מסביר געווען: כאָטש "אלוקים במעון קודשו", הויך און דערהויבן, און מען וואָלט געקענט זאָגן אַז ער האָט נישט קיין עסק מיט די תחתונים און אינטערעסירט זיך נישט אין אונדז - קום און זע וואָס ער טוט כסדר: ער שטעלט צו שידוכים, ער זעצט יחידים אין שטוב. אויך די וואָס זענען נישט קיין פּאָר נאָר יחידים און צעטיילטע, ברענגט דער הקדוש ברוך הוא צוזאַמען.
און ווי די מעשה וואָס די גמרא ברענגט דאָרט מיט יענער מטרוניתא וואָס האָט צוזאַמענגעשטעלט טויזנט קנעכט און טויזנט דינסטן - האָט זי געזאָגט: וואָס איז די גרויסע קונץ צו מאַכן שידוכים, מען דאַרף דערצו דעם הקדוש ברוך הוא? איך קען דאָס אַליין טאָן. און אינדערפרי זענען אירע קנעכט געווען צעשלאָגן, דער האָט געשלאָגן יענעם און יענער דעם. בקיצור, צעשלאָגענע מענער און צעשלאָגענע פרויען; עס איז נישט געווען קיין אָנגענעמער שידוך, און דאָס נאָך כאָטש זי איז אַ מטרוניתא און עס רעדט זיך בלויז פון טויזנט אייגענע קנעכט אויף וועמען זי האָט געהאַט אַ דעה - און עס האָט גאָרנישט געהאָלפן. אַמאָל האָט אַ מענטש געזאָגט אַז ער באַקומט שלעק פון זיין ווייב, האָט מען אים געזאָגט אַז ער איז ווי אדם הראשון. וואָס איז דער שייכות? "היא נתנה לי מן העץ ואוכל" - און חז"ל זאָגן: זי האָט אים געגעבן פונעם בוים, דאָס הייסט זי האָט אים געשלאָגן מיט אַ שטעקן פונעם בוים.
און קעגן דער צווייטער זאַך, אַז דער אויבערשטער מוריש ומעשיר, שטייט "מוציא אסירים בכושרות": כושרות זענען קייטן, וואָס די בעלי חובות האָבן געבונדן דעם בעל חוב און אים אַריינגעזעצט אין תפיסה מיט קייטן ווייל ער האָט נישט באַצאָלט, אָדער האָבן אים פאַרכאַפּט אין געפאַנגענשאַפט - וואָס דאָס איז די גרעסטע אָרעמקייט, און באמת איז גאָרנישט ערגער פון געפאַנגענשאַפט, ווייל דער געפאַנגענער האָט אין זיך אַלע היזקות. און דער הקדוש ברוך הוא נעמט אַרויס די וואָס זענען געבונדן מיט קייטן אויף די פיס: ווער עס איז געווען אָרעם - מאַכט ער רייך, און ווער עס איז געווען געראָדפט דורך בעלי חובות - דערהייבט ער אים. "אך סוררים שכנו צחיחה" - ערקלערט דער אלשיך אַז דאָס זענען די וואָס זענען פריער געווען זאַט און רייך און האָבן געהאַט כל טוב, נאָר זיי זענען געווען סוררים און האָבן מורד געווען אינעם אויבערשטן; און דער אויבערשטער, וואָס ער איז מוריש ומעשיר, מאַכט זיי אָרעם ביז זיי וואוינען אין אַן אויסגעטריקנט אָרט - אַ טריקענער אָרט וואָס האָט אין זיך קיין שום גוטס, וואָס פון גרויס אָרעמקייט זענען זיי ווי אַ מענטש וואָס וואוינט אין אַ דאָרשטיקן מדבר. און ווי מיר האָבן געזען אין ספר שמואל: "ה' מוריש ומעשיר משפיל אף מרומם". און עס שטייט "אך", ווייל נישט צו אַלע סוררים טוט ער אַזוי, נאָר בלויז צו אַ טייל פון די סוררים - זיי מאַכט ער אָרעם און לאָזט זיי אַראָפּ פון זייער רייכטום.
דער מלבי"ם טייטשט לויט זיין וועג, אַז דער קאַפּיטל רעדט וועגן די יאָרן פון הונגער און וועגן דעם שונא וואָס איז געקומען ביים עק פון עבר הירדן. יענע יחידים וואָס זענען געזעסן אין די אָפענע דערפער און שטעטלעך זענען אַנטלאָפן פאַר שרעק פון די שונאים, ווי דער מלבי"ם האָט פריער מסביר געווען אַז אין יענער צייט זענען געקומען שונאים איינצונעמען דאָס לאַנד; און איצט "אלוקים מושיב יחידים ביתה" - ער ברענגט צוריק די יחידים וואָס האָבן זיך צעשפּרייט און זענען אָנגעקומען אין די דערפער, צוריק צו זייערע הייזער. "מוציא אסירים בכושרות" - יענע וואָס זענען געפאַלן אין שונא'ס געפאַנגענשאַפט און זענען געבונדן געוואָרן אין קייטן, נעמט דער הקדוש ברוך הוא אַרויס. זע ווי דער אויבערשטער האָט איבערגעקערט אַלץ לטובה: די וואָס זענען איינגעזעצט געוואָרן - באַפרייט ער, און די וואָס האָבן געמוזט פאַרלאָזן און אַנטלויפן פון זייערע הייזער - ברענגט ער צוריק. "אך סוררים שכנו צחיחה" - כלל ישראל זיצט נישט אין אויסגעטריקנטע מדבריות זיך צו באַהאַלטן פאַר די שונאים, נאָר זיי זיצן אין זייערע הייזער, און בלויז די סוררים, דאָס זענען די שונאים, זיי וועט דער אויבערשטער שטראָפן אַז זיי זאָלן וואוינען אין אַן אויסגעטריקנט אָרט, אין אַ מדבר און וויסטעניש - און נישט עם ישראל.
און וואס מיינט "בכושרות"? דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז מלשון "ידיה שלחה בכישור וכפיה תמכו פלך" - כישור איז א האלץ, א האנט-שפינדל (עץ האורג). און לויט דעם איז די כוונה אויף די דיקע העלצער צו וועלכע מען פלעגט אנבינדן די געפאנגענע, און דער אויבערשטער נעמט ארויס פון זייער תפיסה די וואס זענען צוגעבונדן צו יענע העלצער. און נאך אן אופן: "כושרות" איז אזוי ווי "קושרות" מיט א ק', אז די וואס זענען געווען ארעסטאנטן און געבונדן מיט שטריק - נעמט זיי דער אויבערשטער ארויס פון דארט.
אֱלֹהִים בְּצֵאתְךָ לִפְנֵי עַמֶּךָ בְּצַעְדְּךָ בִישִׁימוֹן סֶלָה׃ - גאט, ווען דו ביסט ארויסגעגאנגען פאר דיין פאלק, ווען דו ביסט געשפרייזט אין דער מדבר-וויסטעניש, סלה.
"בצאתך לפני עמך" - זאגט דער רד"ק, אזוי ווי עס שטייט אין שופטים "הלא ה' יצא לפניך": ווען מען פלעגט מנצח זיין די שונאים, גייט כביכול דער אויבערשטער ארויס פאר זיי און מאכט גלייך דעם וועג צו זיגן אין דער מלחמה, און דער ארון ברית ה' גייט ארויס פאר זיי. און דא דערמאנט ער די נצחונות פון די מלחמות וואס זענען געווען אין מדבר: דער נצחון אויף סיחון מלך האמורי און עוג מלך הבשן. און דעמאלט "ארץ רעשה" - דאס איז א משל אויפן שרעק וואס איז געפאלן אויף די מלכי הגוים וועלכע האבן געזען ווי מען האט מנצח געווען סיחון און עוג, און עס איז געפאלן אויף זיי אן אימה און פחד. און אזוי ווי דו האסט דעמאלט געטאן - אזוי זאלסטו טאן פאר אונז אויך היינט, ראטעווע אונז פון די שונאים און פיר אונזער מלחמה. "בצעדך בישימון" - ישימון איז מלשון שממה, וואס דער מדבר איז א וויסטער מדבר, ווי עס שטייט "המוליכך במדבר הגדול והנורא ההוא"; פונקט ווי דו ביסט געטראטן פאר זיי און אויסגעגליכן דעם וועג פאר זיי און געפירט זייערע מלחמות, אזוי זאלסטו טאן אויך פאר אונז.
דער מלבי"ם איז מדייק אז עס שטייט דא "סלה" ביים סוף פונעם פסוק, און ווי זיין שטייגער אומעטום - באדייט "סלה" אז דער ענין האט זיך געענדיגט. און וואס האט זיך דא געענדיגט? די צייט ווען "יפוצו אויביו" און דער אויבערשטער "מושיב יחידים ביתה" איז געווען "בצאתך לפני עמך" - ווען די מחנות פון דוד המלך זענען ארויס אין מלחמה, "בצעדך בישימון" - וואס דארט, אין דער מדבר-וויסטעניש, איז פארגעקומען די מלחמה. ווען דו האסט דארט געשפרייזט א טריט, זענען צעשפרייט געווארן די שונאים און ישראל האט מנצח געווען זייערע פיינט. "סלה" - מיט דעם האט זיך געענדיגט דער ענין אויף וואס ער האט גערעדט ביז אהער, און פון דא הייבט זיך אן דער צווייטער חלק פונעם קאפיטל.
אֶרֶץ רָעָשָׁה אַף שָׁמַיִם נָטְפוּ מִפְּנֵי אֱלֹהִים זֶה סִינַי מִפְּנֵי אֱלֹהִים אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל׃ - די ערד האט געציטערט, אויך דער הימל האט געטריפט פון פאר גאט, דאס איז סיני, פון פאר גאט, דעם גאט פון ישראל.
"ארץ רעשה" - ערקלערט דער רד"ק אז די כוונה איז נישט אז די ערד אליין האט געציטערט, נאר די איינוואוינער פון דער ערד האבן געציטערט, אז די גוים האבן זיך דערשראקן פאר עם ישראל. "אף שמים נטפו" איז א משל: דער הימל איז פארטונקלט געווארן. ווייל אין דער צייט פון רעגן זענען פאראן וואלקענעס און עס איז א טונקעלער טאג, און עס קומט דיר זאגן אז עס איז געווען פינסטער פאר די אומות, אז די וואלקענעס האבן פארטונקלט פאר די שונאים. און אזוי האט דוד געזאגט אין זיין שירה "חשרת מים עבי שחקים", וואס דאס קומט צו באצייכענען די צרות וואס זענען געקומען אויף די שונאים. און וואס האט סיני צו טאן אהער? פונקט ווי סיני האט געציטערט ווען הקדוש ברוך הוא האט זיך אראפגעלאזט אויף אים - דער בארג האט געציטערט און דער גאנצער בארג האט גערייכערט - אזוי האט די ערד געציטערט, און "ארץ" מיינט דא די אומות העולם. און ווען האט דער בארג געציטערט? ביי מתן תורה: "ויחרד כל העם אשר במחנה", "ויחרד כל ההר מאד". און לויטן רד"ק רעדט זיך דא וועגן דער תקופה ווען סנחריב מלך אשור האט באלאגערט ירושלים, און דער אויבערשטער האט כביכול דערציטערט און דערשראקן די פעלקער. און עס זענען דא מפרשים, ברענגט דער רד"ק, וואס טייטשן דעם גאנצן פסוק בלויז אויף מתן תורה: "זה סיני" - אז דעמאלט, ביים מעמד הר סיני, איז געווען א ביסל רעגן און עס איז געווען א וואלקן איבערן בארג.
דער מלבי"ם ערקלערט אז יעצט באשרייבט דער פסוק די פרטים פון דער מלחמה, און לויט זיין שיטה רעדט זיך עס אין דער תקופה פון דוד און נישט אין דער תקופה פון חזקיהו און סנחריב ווי די מיינונג פונעם רד"ק. ווען דער אויבערשטער איז ארויסגעגאנגען אנטקעגן די שונאים צו קעמפן מיט זיי, האט די ערד געציטערט און די הימלען האבן געטריפט "מפני אלקים זה סיני". און וואס איז "זה סיני"? דער אייבערשטער איז געווארן דערקענט אין מדבר זינט ער האט זיך אראפגעלאזט אויף הר סיני - פון ווען אן האט מען דערקענט דעם אויבערשטן? "זה סיני", זינט ער האט זיך אנטפלעקט ביים הר סיני. און דערפאר האבן יעצט ווידער די הימלען און די ערד געציטערט פון פאר אלקים אלקי ישראל, ווייל אין דעם זעלבן מדבר וואו דוד האט געקעמפט קעגן זיינע שונאים, האט דער אויבערשטער אנטפלעקט זיין געטליכקייט אז ער איז דער אלקי ישראל.
און מען האט שוין מסביר געווען אז דער מלבי"ם איז שטענדיג מחלק צווישן "אלקים" און "אלקי ישראל": "אלקים" איז מצד דער מאכט פונעם הקדוש ברוך הוא אויפן אלגעמיינעם אופן, און "אלקי ישראל" איז די השגחה פרטית אויף אונז - אז דער אויבערשטער ראטעוועט אונז פון די שונאים און טוט פאר אונז ניסים ונפלאות, פונקט ווי ער האט געטאן פאר אונז אין מדבר. כביכול קומט דאס צו זאגן: דער זעלבער אלקים וואס האט זיך אנטפלעקט ביי סיני און געטאן ניסים ונפלאות פאר עם ישראל, קומט צוריק און אנטפלעקט זיך נאכאמאל און טוט וואונדער פאר דוד אין זיין מלחמה קעגן די שונאים.
און אגב, איז כדאי צו זען וואס פאר א שולחן ערוך מען האט דא: אין סימן ה' שרייבט דער שולחן ערוך וואס מען דארף מכוון זיין אין די נעמען - "ה'" אדון הכל היה הוה ויהיה, און "אלקים" תקיף ובעל היכולת ובעל הכחות כולם. דאס איז א שולחן ערוך, דאס איז אן הלכה למעשה און נישט עפעס וואס איז אין הימל: יעדן מאל ווען מען זאגט "אלקים" דארף מען מכוון זיין תקיף ובעל היכולת ובעל הכחות כולם.
גֶּשֶׁם נְדָבוֹת תָּנִיף אֱלֹהִים נַחֲלָתְךָ וְנִלְאָה אַתָּה כוֹנַנְתָּהּ׃ - א רעגן פון נדבות האסטו געשאקלט און געגאסן, ג-ט, דיין נחלה ווען זי איז געווען מיד, האסטו איר אויפגעשטעלט און באפעסטיגט.
ווי שווערער דער פסוק איז צו פארשטיין, אלץ מער מאמץ פארלאנגט זיך צו דערקלערן. רש"י טייטשט אז עס רעדט זיך פון דעם חסד השם וואס ער האט געטאן מיט אונז: ווען מיר האבן געדארפט רעגן, פלעגסטו שטענדיג אויפשאקלען און אראפווארפן אויף אונז גשמי נדבה. "נחלתך ונלאה אתה כוננתה" - ווען דיין נחלה איז געווען נלאה, א לשון פון מיד און דארשטיג נאך רעגן, האסטו איר געשטארקט און באפעסטיגט; "כוננת" איז א לשון פון איר אוועקשטעלן אויף איר פלאץ, אראפברענגען אויף איר רעגן ווי געהעריג, כדי זי זאל ארויסגעבן אירע גידולים ווי עס באדארף צו זיין.
דער רד"ק דערקלערט, אז וויבאלד ער האט פריער דערמאנט "שמיים נטפו", וואס דאס איז א רמז אויף די צרות וואס זענען געקומען אויף די גוים און אויף די וואלקנס וואס האבן זיי פארטונקלט, קומט דער פסוק קעגן דעם און זאגט: פאר כלל ישראל "גשם נדבות תניף אלוקים". אויף די שונאים זענען געווען טראפנס פון כעס, און אויף כלל ישראל טראפנס פון נדבה - א רעגן פון נדבות. ווארום א רעגן קען קומען אויף צוויי אופנים: אויף אן אופן וואס טויט און פארלענדט, און אויף א גוטן און באלעבנדיגן אופן, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי חוני המעגל און נאך. "נחלתך" - אזוי ווי "עמך ונחלתך", כלל ישראל זענען דיין נחלה, און זיי האסטו באפעסטיגט אפילו ווען זיי זענען אויסגעמאטערט.
דער מלבי"ם לייגט עס אויס לויט זיין שיטה: ווען די מחנה פון דוד המלך איז געווען אין מדבר אין זיין מלחמה קעגן די שונאים, זענען זיי אנגעקומען צו א מצב אז זיי זענען געווען דארשטיג און פארמאטערט פון דארשט, און דעמאלט האט זיי דער אויבערשטער אראפגעלאזט רעגן - ווי קאלטע וואסער אויף א מידע נשמה. עסן האבן זיי אויך נישט געהאט, און דער הקדוש ברוך הוא האט זיי צוגעגרייט די בהמות פון די שונאים וואס האבן דארט געפאשעט זייערע פי, און זיי האבן געהאט פונעם שלל וואס צו עסן. און אויף דעם זינגט און לויבט דוד המלך: דו האסט געשאקלט א גשם נדבות.
און פארוואס הייסט עס "גשם נדבות"? דא ערקלערט דער מלבי"ם אויף א געוואלדיגן אופן. געווענליך ווען דער הקדוש ברוך הוא גיט רעגן איז דאס נישט קיין נדבה נאר א מחויבות, ווארום אויב דער באשעפער האט באשאפן א מענטש - מוז ער אים מפרנס זיין, און עס קען נישט זיין אז ער זאל באשאפן א מענטש און אים נישט שפייזן. אבער צי איז דער אויבערשטער מחויב צו געבן רעגן אין מדבר? ניין. הקדוש ברוך הוא האט דיר דאך נישט געהייסן גיין אין מדבר; ער האט באשאפן זיין וועלט און אוועקגעשטעלט דעם מענטש אין ישוב. א מענטש וואס איז געגאנגען אין מדבר - איז דער אויבערשטער נישט מחויב אים דארט צו געבן קיין רעגן. און אויב איינער וועט זאגן: איך וועל ארויפגיין אויף דער לבנה, צי איז ער דארט אויך מחויב? איך האב דיך דאך נישט געשטעלט אויף דער לבנה. אין א באזעצטן און פאסיגן ארט - איז דער אויבערשטער כביכול מחויב צו זארגן פאר זיין פרנסה.
און דאס פארבינדט זיך מיט וואס מיר האבן פריער מסביר געווען: פארוואס זאגן מיר "נברך אלוקינו שאכלנו משלו"? ווייל דאס עסן וואס מיר באקומען קומט אונז מצד דעם דין, ווארום דער אויבערשטער איז כביכול מחויב אונז צו געבן שפייז - ער האט באשאפן דעם מענטש, מוז ער אים שפייזן. און דער שם "אלוקים" איז דאך מידת הדין, דערפאר זאגט מען "אלוקינו שאכלנו משלו": וואס ער האט אונז געגעבן איז מצד מידת הדין, אז פאר א מענטש קומט זיך עסן - ווייל אויב נישט, פארוואס האט ער באשאפן א מענטש און ער זאל אים נישט געבן צו עסן? אבער אין מדבר איז דער אויבערשטער נישט מחויב, נישט מיט עסן און נישט מיט וואסער. און אזוי ווי עס איז אזוי, אויב ער האט דארט אראפגעלאזט רעגן - איז דאס "גשם נדבות תניף אלוקים": א רעגן וואס ער איז נישט מחויב מצד דער בריאה פונעם מענטש. "נחלתך ונלאה אתה כוננתה" - דעם רעגן האסטו געגאסן אויף דיין נחלה, און מיט דעם האסטו באפעסטיגט די אויסגעמאטערטע: דעם וואס איז געווען מיד האסטו אויפגעשטעלט אויף זיין פלאץ, דו האסט אונז געגעבן לעבן און האסט אונז געגעבן חיות.
חַיָּתְךָ יָשְׁבוּ בָהּ תָּכִין בְּטוֹבָתְךָ לֶעָנִי אֱלֹהִים׃ - דיין עדה האט זיך באזעצט אין איר, דו גרייטסט צו מיט דיין גוטסקייט פאר דעם ארעמאן, ג-ט.
"חייתך" באטייט דיין עדה, ווי אין "ויאספו פלשתים לחיה". און בדרך אגב, אין רש"י דא איז אריינגעפאלן א טעות: אין אלע גרסאות שטייט "ויאספו פלשתים את מחניהם לחיה", אבער אינעם פסוק שטייט נישט "את מחניהם", נאר "ויאספו פלשתים לחיה". עס איז זייער מעגליך אז דער וואס האט צוגעלייגט "את מחניהם" האט געמיינט א באזונדערן פירוש אין קלאמערן, אבער דאס איז נישט דער לשון הכתוב. און ווי עס זאל נישט זיין, מיינט "חיה" א מחנה, און "חייתך ישבו בה" - דיין מחנה, דיין עדה האט זיך דארט באזעצט. און רש"י ברענגט נאך א פירוש: "חייתך" - כנסת ישראל ווערט אנגערופן די בהמה און חיה פונעם הקדוש ברוך הוא, מיר זענען כביכול זיין חיה.
"תכין בטובתך לעני אלוהים" - זאגט רש"י: ווען כלל ישראל זענען ארויס פון מצרים האסטו זיי ארומגעפירט אין מדבר פערציג יאר, ווייל די כנענים זענען אויפגעשטאנען און האבן אפגעהאקט די ביימער, און אין דער צייט וואס כלל ישראל האבן זיך פארזוימט אין מדבר, זענען די כנענים געגאנגען און האבן אלעס פארראכטן. א וואונדערליכן חסד האט דער באשעפער געטאן מיט אונז. ווען מיר זענען ארויס פון מצרים האבן די כנענים גלייך באקומען די ידיעה אז כלל ישראל איז ארויס פון מצרים, און זיי האבן ארויסגעגעבן א באפעל צו חרוב מאכן אלעס - אלע ביימער, אלע וויינשטאקן, אלעס וואס זיי האבן געארבעט און אריינגעלייגט. זיי האבן געזאגט: וואס, כלל ישראל וועט קומען און דאס באקומען בחנם? בשום אופן נישט! זענען זיי געגאנגען און האבן אלעס חרוב געמאכט. וואס האט הקדוש ברוך הוא געטאן? ער האט זיי ארומגעדרייט פערציג יאר אין מדבר. מען ווארט אויף כלל ישראל איין יאר, צוויי יאר, דריי יאר - האבן זיי זיך בארואיגט און אנגעהויבן פלאנצן אלעס פון פריש. און נאך פערציג יאר קומען מיר אן צו א לאנד וואס איז געבויט, אויפגעשטעלט און באזעצט. און דאס איז "תכין בטובתך לעני אלוהים": דו האסט זיי ארומגעדרייט פערציג יאר אין מדבר, און דאס איז געווען מיט דיין גוטסקייט פאר אן ארעם פאלק, כדי זיי זאלן האבן די וויינשטאקן און די פירות און די פעלדער און די כרמים - אזוי ווי די תורה זאגט צו: "בתים טובים אשר לא בנית וכרמים אשר לא נטעת". און כדי די הבטחה זאל מקוים ווערן האט זיי הקדוש ברוך הוא ארומגעדרייט אין מדבר. און זיכער שלאגט דאס נישט אפ דעם עצם ענין פון חטא המרגלים און "ארבעים שנה... במדבר הזה יפלו פגריכם" - מיר האבן דאך שוין מסביר געווען אז עס זענען דא עטליכע מדרשים, און אלע שטעלן זיך צו איינער צום צווייטן, ווייל אלע זענען טעמים פאר דער זעלבער זאך.
דער רד"ק טייטשט "חייתך" - דיין עדה, ווי רש"י האט מסביר געווען, און אזוי ווי "חיית פלשתים", "חיית קנה". "ישבו בה" - מיינט מען ירושלים. און לויט זיין שיטה אז עס רעדט זיך אין דער תקופה פון חזקיהו: "תכין בטובתך לעני אלוהים" - פאר כלל ישראל וואס זענען פארבליבן ארעם און דל. און פארוואס ווערן זיי אנגערופן עניים? ווייל אין דער צייט פון חזקיהו זענען שוין די עשרת השבטים פארטריבן געווארן אין גלות, און פון יהודה און בנימין זענען פיל געפאנגען געווארן אין די שטעט וואס דער מלך אשור האט איינגענומען, און עס איז אים בלויז פארבליבן ירושלים; און אפילו די וואס זענען שוין איינגענומען געווארן געפינען זיך נישט דא. דו וועסט צוגרייטן מיט דיין גוטסקייט פאר דעם פאלק וואס איז איבערגעבליבן, וואס דאס איז אן ארעם פאלק - דער איבערבלייב פונעם גרויסן ציבור וואס איז געווען דא און זענען שוין פארטריבן געווארן.
דער מלבי"ם, לויט זיין שיטה אז דער פסוק רעדט פון דער תקופה פון דוד אין מדבר, דערקלערט: "חייתך ישבו בה" - די חיות און בהמות וואס האבן זיך געפונען אין דעם מדבר, די בהמות וואס האבן דארט געפאשעט. "תכין בטובתך לעני אלוהים" - מיט דיין גוטסקייט האסטו זיי צוגעגרייט פארן ארעמאן. ווארום דוד איז געגאנגען אין מדבר אין מלחמה קעגן די שונאים און ער האט נישט געהאט קיין עסן און קיין וואסער; וואסער האבן מיר שוין געזען אינעם פריערדיגן פסוק, "גשם נדבות תניף", און דאס עסן - די שאף און רינדער פון די שונאים, וואס דוד האט גענומען אלס שלל און פון דעם האט ער געהאט צו עסן. דאס איז "חייתך ישבו בה": די חיות וואס זענען דארט געווען אין מדבר, זיי האסטו צוגעגרייט מיט דיין גוטסקייט פאר דעם וואס איז געווען אן עני, פאר דעם וואס איז געקומען קעמפן אין מדבר און האט נישט וואס צו עסן, וואס ער איז ווי אן ארעמאן - דאס זענען דוד און זיינע מענטשן, וואס זענען געווען געפייניגט אן קיין שפייז און לעבנסמיטלען - און דאס האסטו אונז צוגעגרייט דארט אין מדבר. און דער מלבי"ם לייגט צו, אז דאס שטימט אויך מיט דער היסטאריע, אז אויך פאר כלל ישראל ווען זיי זענען ארויס פון מצרים האט דער אויבערשטער געגעבן וואסער און פלייש: וואסער - בארה של מרים, און פלייש - דער שלו וואס זיי האבן באקומען אלע טעג וואס זיי זענען געווען אין מדבר. און אזוי טוט דער אויבערשטער יעצט פאר דוד ווי אמאל, ער לאזט אים אראפ רעגן און ער זארגט פאר אים פאר בהמות.
אין די דאזיגע פסוקים לייגט דוד המלך פאר דעם תוכן פון דער שירה: דער הקדוש ברוך הוא איז רוכב בערבות און זיצט אין זיין מעון קדשו, און צוזאמען מיט דעם אלעם איז ער אן אבי יתומים און א דיין אלמנות - רם ושפל יראה, און ביי אים איז נישטא קיין גרויסער און קליינער. ער איז מושיב יחידים ביתה און מוציא אסירים בכושרות: סיי ביי יציאת מצרים, סיי ביים געראטעוועט ווערן פון סנחריב, סיי ביי זיווגים און ביים איבערדרייען דעם ראד פון עשירות און עניות, און סיי ביים צוריקקערן די אנטלאפענע צו זייערע היימען און באפרייען די געפאנגענע אין די מלחמות פון דוד; ווידעראום די סוררים שוכנים צחיחה. און אזוי ווי ער איז ארויסגעגאנגען פאר זיין פאלק אין מדבר און האט אויפגעציטערט ערד און הימל ווי אין די טעג פון סיני, אזוי אויך האט ער געלאזט פאלן א גשם נדבות אין אן ארט וואו ער איז נישט מחויב, און האט צוגעגרייט מיט זיין גוטס שפייז פארן עני - אונז צו לערנען, אז די השגחה פון אלוקי ישראל, תקיף ובעל היכולת ובעל הכוחות כולם, באגלייט זיין פאלק אין יעדן ארט און אין יעדן דור.