מזמור ס"ח אין תהלים איז א גאר חשוב'ער און טיפער קאפיטל, און די מפרשים זענען מחולק אויף וואס ער איז געזאגט געווארן. די שיטה פונעם רד"ק איז אז דער מזמור איז געזאגט געווארן אויפן חיל פונעם מלך סנחריב וואס איז געקומען באלאגערן ירושלים אין די טעג פון חזקיהו המלך, און דער רד"ק גייט מיט זיין שיטה דורכאויס דעם גאנצן מזמור און טייטשט לויט דעם דעם גאנצן מהלך. חזקיהו איז געווען ארומגערינגלט אין א באלאגערונג, סנחריב מיט זיינע חיל האבן באלאגערט ירושלים, הונדערט פינף און אכציג טויזנט ראשי גייסות, און א מלאך ה' איז געקומען און אלעמען געקלאפט אין איין נאכט - און אויף דער דאזיגער מעשה, לויטן רד"ק, איז דער מזמור געזאגט געווארן.
דער אבן עזרא שרייבט אז דער מזמור איז זייער חשוב, און רוב מפרשים האבן אים מפרש געווען אויף מתן תורה, וויבאלד עס שטייט דערין "ה' בָם סִינַי בַּקֹּדֶשׁ" - איז משמע אז עס רעדט זיך פון מעמד הר סיני. און צוליב דעם געהערט דער מזמור אויך צו חג השבועות, צוליב דעם ענין פון "ה' בם סיני בקודש". נאר דער אבן עזרא בלייבט געטריי צום פשוטן פשט און זאגט: "רק לא יוכלו לדבק הטעמים". דאס הייסט, ווען מען קוקט אריין טיפער אינעם מזמור איז שווער צו זאגן אז ער גייט אינגאנצן אויף מעמד הר סיני, וואו נאכדעם וואס ער באשרייבט די ביאה לארץ קערט ער זיך צוריק צו קריעת ים סוף און יציאת מצרים. וואס פאר א סברא איז דא צו זאגן אז ער רעדט פון מעמד הר סיני, און נאכדעם וואס מען איז שוין אריין אין לארץ ישראל נעמט ער אונז צוריק פריער אין דער היסטאריע? דאס איז נישט קיין ריכטיגער וועג, און דערפאר איז דאס נישט דער גייסט פונעם מזמור.
נאר וואס דען? דער אבן עזרא לייגט פאר א מהלך וואס דער מלבי"ם גייט אין זיינע טריט, כאטש ער דערמאנט אים נישט בפירוש: דוד המלך האט מחבר געווען דעם מזמור אויף דער מלחמה וואס ער האט געהאט מיט די ערלים, און דער גרעסטער חלק פון זיין מחנה איז געווען פון די שבטים יהודה, בנימין, זבולון און נפתלי, און דעמאלט האט זיך ארויסגעוויזן זייער גבורה אין דער מלחמה. און טאקע ווייטער אינעם מזמור וועלן מיר זען בנימין, שרי יהודה רגמתם, שרי זבולון און שרי נפתלי - ווייל זיי זענען געווען די וואס האבן דארט געטון גבורות אין דער מלחמה.
אויך דער מלבי"ם גייט אין דעם זעלבן וועג. ער הייבט אן און זאגט אז נאכן זיך גוט מתבונן זיין אין די פרטים פונעם שיר, זיין סדר און זיין אויסשטעל - דאס הייסט, ער האט אויך געדארפט גוט מעיין זיין כדי צו דערגיין דעם ענין דערפון - זעט אים אויס אז דער מזמור איז געבויט אויף די פילע מלחמות וואס דוד המלך האט געהאט מיט מואב, פלשתים, ארם צובא, ארם דמשק און אדום, אלע יענע מלחמות וואס ווערן אויסגערעכנט אין ספר שמואל ב' פרק ח'. א ראיה דערצו איז, אז דער מזמור דערמאנט א מלחמה אין עבר הירדן נעבן הר בשן, וואו עס געפינט זיך דער גבול פון מואב און דער גבול פון אדום, און אהין האבן זיך די שונאים צונויפגעקליבן. אין יענעם מדבר איז פארגעקומען די שלאכט, ביים מזרח-ברעג נעבן די הויכע בערג, און די גוים האבן זיך געפרואווט ארויפצודראפענען אויף די בערג און דארט איז געווען זייער מפלה.
און וויבאלד אין די זעלבע פלעצער האט דער אויבערשטער געהאלפן כלל ישראל אין די פריעריגע דורות מיט אותות ומופתים - מעמד הר סיני, די מלחמות מיט מלכי האמורי, די וואונדערליכע ניסים אין די צייטן פון משה רבינו - דערפאר, זאגט דער מלבי"ם, "הלביש המשורר את השיר מחלצות מניסי קדם" (האט דער משורר באקליידעט דעם שיר מיט פראכטיגע קליידער פון די פריעריגע ניסים). ווען דוד קומט דאנקען דעם אויבערשטן פאר די ניסים וואס ער טוט פאר אים יעצט אין די מלחמות פון מואב און אדום, באנוצט ער זיך מיט אויסדרוקן וואס זענען געזאגט געווארן ביי יענע פריעריגע מלחמות אין די זעלבע געגנטער. אזוי פירט זיך א מענטש, אז ווען ער וויל עפעס זאגן ניצט ער א מליצה'דיגן אויסדרוק וואס איז געזאגט געווארן אויף יענעם ארט און יענעם ענין - און זיין כוונה איז נישט צו באשרייבן יענע תקופה, נאר די איצטיגע מלחמה, נאר ער באהעלפט זיך מיט די לשונות פון דעמאלט. און דערפאר, ווי דער מלבי"ם שרייבט, האט דער משורר געוואנדערט אין זיין געדאנק צווישן דער פארגאנגענהייט און דער קעגנווארט, און ער מאלט עס אראפ כאילו די פריעריגע ניסים רוען נאך אלץ אין די דאזיגע ערטער - חסדי ה' לא תמו, און די זעלבע ניסים חזר'ן זיך איבער. און מיט דעם צעטיילט ער דעם שיר אין פיר פערטלעך, לויטן שטייגער פונעם מלבי"ם אז יעדעס פלאץ וואו עס שטייט "סֶלָה" ענדיגט זיך איין ענין און עס הייבט זיך אן א נייער ענין.
יָקוּם אֱלֹהִים יָפוּצוּ אוֹיְבָיו וְיָנוּסוּ מְשַׂנְאָיו מִפָּנָיו׃ - זאל דער אויבערשטער אויפשטיין, זאלן זיינע פיינט צעשפרייט ווערן, און זיינע שונאים זאלן אנטלויפן פון פאר אים.
רש"י ערקלערט אז די ווערטער גייען אויף עמלק און אויף זיינע גלייכן. דער רד"ק טייטשט "יקום אלהים" אין דער באדייטונג פון "קומה ה' ויפוצו אויביך" וואס שטייט אין ספר במדבר, אין דער צייט ווען דער ארון הקודש פלעגט באגלייטן כלל ישראל. און וואס מיינט "יקום"? די כוונה איז אז דער אויבערשטער זאל ווייזן זיין גבורה. און מען דארף פרעגן: איז דאס א לשון פון א ציווי (א באפעל) צי א לשון עתיד? זאגט דער רד"ק: עס קען זיין אויפן אופן פון א תפילה - אנא ה', זאל דער אויבערשטער אויפשטיין און ווייזן זיין גבורה קעגן די שונאים; און עס קען זיין אויפן אופן פון נבואה - וויסן זאלסטו אז איך האב געזען אין נבואה אז דער אויבערשטער וועט אויפשטיין און צעשפרייטן זיינע פיינט.
און דער רד"ק, לויט זיין שיטה, פירט דאס צו דער מלחמה פון סנחריב: אזוי איז דאך טאקע געווען, א מלאך ה' איז ארויסגעגאנגען און געשלאגן אין זיי הונדערט פינף און אכציג טויזנט ראשי גייסות. הגם לכאורה שטימט דאס נישט מיט די ווערטער "יפוצו" און "ינוסו", וואס באדייטן צעשפרייטן און אנטלויפן, ווייל דארט זענען דאך אלע געשטארבן. נאר מען קען ערקלערן אז די ווערטער גייען אויף סנחריב און זיינע קינדער וואס זענען אנטלאפן - סנחריב און אסרחדון, און צום סוף האבן אים זיינע צוויי זין געהרג'עט. דאס הייסט, די חשוב'סטע און גרעסטע פון די שונאים, וואס זענען געקומען מיט פילע מחנות, זענען די וואס האבן זיך צום סוף צעשפרייט.
דער מלבי"ם טייטשט לויט זיין וועג: ווען דער אויבערשטער איז געקומען ראטעווען כלל ישראל ביי דודס מלחמות, האט די זאך דערמאנט די טעג אינעם מדבר - "וַיְהִי בִּנְסֹעַ הָאָרֹן וַיֹּאמֶר מֹשֶׁה קוּמָה ה' וְיָפֻצוּ אֹיְבֶיךָ". אזוי אויך יעצט האט דער אויבערשטער געטון ווי יענע אותות ומופתים, אז דער אייבערשטער זאל אויפשטיין, עס זאלן זיך צעשפרייטן זיינע פיינט און זיינע שונאים זאלן אנטלויפן פון פאר אים. און מיר דארפן געדענקען אז לויטן מלבי"ם גייט דאס נישט אויף דער מלחמה פון סנחריב, נאר אויף די מלחמות מיט אדום, פלשתים, מואב, ארם דמשק און ארם צובא.
וואס איז דער חילוק צווישן "יפוצו אויביו" און "וינוסו משנאיו"? דער מלבי"ם ערקלערט אין פיל פלעצער, און אויך אין קאפיטל י"ח פסוק י"ח, אז דער שונא איז ווייניגער ווי אן אויב. דער שונא טוט אסאך מאל נישט פארלאנגען זיין שלעכטס בפועל נאר ער האסט אין הארץ, בעת דער אויב פרובירט ביי יעדע געלעגנהייט אים צו טון שלעכטס בפועל. אויב מיר ווילן א משל: די פעלקער פון אייראפע קען מען רופן שונאים, און די פאלעסטינער אויבים. די פעלקער פון אייראפע האסן אונז שוין לאנג און וואלטן געוואלט מיר זאלן פארמעקט ווערן, און זיי טוען דאס אויף אומדירעקטע וועגן, זיי בינדן אונזערע הענט כדי מיר זאלן כאפן קלעפ און נישט קענען רעאגירן, אבער זיי וואשן זיך די הענט אין אומשולד און טוען אליין גארנישט - זיי זארגן נאר אז אנדערע זאלן קענען טון. דערפאר וועלן די אויבים, וואס האבן זיך פארזאמלט צו מלחמה בפועל, "יפוצו" - צעשפרייט ווערן; בעת די שונאים וואס זענען געשטאנען פון ווייטן צו זען אונזער מפלה - "ינוסו", וועלן אנטלויפן.
כְּהִנְדֹּף עָשָׁן תִּנְדֹּף כְּהִמֵּס דּוֹנַג מִפְּנֵי אֵשׁ יֹאבְדוּ רְשָׁעִים מִפְּנֵי אֱלֹהִים׃ - אזוי ווי רויך ווערט פארטריבן זאלסטו זיי פארטרייבן, אזוי ווי וואקס צעגייט פאר פייער, זאלן די רשעים אומקומען פון פאר גאט.
רש"י טייטשט: אזוי ווי דער רויך צעגייט, אזוי זאלסט דו, ה', פארטרייבן די פיינט. און "מפני אלהים" - פון פאר דעם ארון וואס איז געווען אין די צייטן פון משה, אזוי ווי ער האט דערמאנט אינעם פריערדיגן פסוק "יפוצו אויביו".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א ביאור אויפן פריערדיגן מליצה פון "בנסוע הארון קומה ה' ויפוצו אויביך": ווען דער ארון איז געפארן אינעם מדבר, איז געגאנגען פאר זיי דער עמוד הענן בייטאג און דער עמוד האש ביינאכט. און אזוי אויך יעצט - פונקט ווי דעמאלט האסטו געפירט דיין פאלק מיט א וואלקן בייטאג, אזוי קערט זיך יעצט די זאך איבער אויף די פיינט צו ווערן פאר זיי א זייל פון רויך וואס פארלעשט די אויגן און פארטרייבט זיי, "כהנדוף עשן". וואס פאר אונז איז געווען אן עמוד ענן, ווערט פאר זיי א רויך-זייל וואס בלענדט זייערע אויגן. און וויבאלד דעמאלט האסטו געפירט דיין פאלק מיט אן עמוד אש, זאגט ער "כהמס דונג מפני אש" - פונקט ווי דונג, וואס איז וואקס, צעגייט פאר פייער, אזוי וועלן די רשעים אומקומען מפני אלוקים, וואס דער אויבערשטער וועט זיין פאר זיי ווי פייער. קומט אויס אז עס איז דא דא דער עמוד הענן און עמוד האש אין א באנייטער פארם, און ווי עס שטייט "וברא ה' על מכון הר ציון ענן יומם ועשן ונוגה אש להבה לילה", אזוי ווי ער האט דארט מפרש געווען.
וְצַדִּיקִים יִשְׂמְחוּ יַעַלְצוּ לִפְנֵי אֱלֹהִים וְיָשִׂישׂוּ בְשִׂמְחָה׃ - און צדיקים וועלן זיך פרייען, זיי וועלן יובלען פאר גאט, און זיי וועלן פרייליך זיין מיט שמחה.
רש"י ערקלערט אז דאס ווארט "ישישו" מיינט שירה - אז זיי וועלן זאגן א שירה צום אויבערשטן, ווי מיר וועלן זען אינעם קומענדיגן פסוק. דער רד"ק, ווי זיין שטייגער, פירט דאס צו דער תקופה פון חזקיהו: די צדיקים וואס פרייען זיך זענען חזקיהו און ישראל, און די דאפלטע לשון "וישישו בשמחה" ווייזט אויף גרויס שמחה, און ווי ישעיהו האט געזאגט (ל', כ"ט): "השיר יהיה לכם כליל התקדש חג ושמחת לבב כהולך בחליל". און דאס שטימט זייער מיט וואס חז"ל האבן געדרשנט, אז דער נצחון איבער סנחריב און זיינע חילות דורך דעם מלאך ה' איז געווען אין ליל הסדר. קומט אויס ממש "השיר יהיה לכם כליל התקדש חג" - אין דער נאכט ווען דער יום טוב הייליגט זיך וועט ביי אונז זיין געזאנג און הלל, אז מיר וועלן לויבן און דאנקען דעם אויבערשטן אויפן מפלה פון די פיינט וואס האבן באלאגערט ירושלים. און לויט דעם איז פארשטענדליך די דאפלטע לשון: "ישמחו" - אויף דער עצם הצלה פון די פיינט יעצט, "וישישו בשמחה" - צוגאב צו דער שמחה פונעם יום טוב און דער גאולה פון מצרים וואס מען לויבט דערויף אין יענער נאכט.
דער מלבי"ם ערקלערט: די הארת השכינה, וואס פאר די רשעים איז זי ווי פארטרייבנדער רויך און ווי א פלאם וואס צעלאזט ווי וואקס, איז פאר די צדיקים א וואלקן און א ליכטיגקייט און שמחה און ששון. און די שמחה וואס זיי וועלן זיך פרייען אינעם אויבערשטן וועט ערוועקן אין זיי פרייד בגלוי, ווען זיי וועלן זען אז דער אויבערשטער איז מיט זיי. און דער יסוד פון די זאכן ליגט אינעם חילוק צווישן די לשונות "ישמחו", "יעלצו" און "ישישו". עס זענען דא פיל אויסדרוקן אויף שמחה, און יעדער פון זיי דרוקט אויס אן אנדער ענין, און אין דעם זענען דא פארשידענע מיינונגען צווישן די מפרשים. לויטן מלבי"ם ווייזט דאס ווארט "עלץ" שטענדיג אויף א נפשי'דיגע שמחה - נישט קיין גופני'דיגע שמחה - און מערסטנס איז עס א פרייד אינעם אויבערשטן, "עלצה נפשי בה'", און עס איז פארבונדן מיט עבודת ה'. און דער חילוק צווישן שמחה און ששון איז, אז ששון גייט ארויף אויף די דרויסנדיגע ערשיינונגען פון שמחה: א מענטש הייבט אן טאנצן - זאגט מען אויף אים "ער פרייט זיך", מען זעט אים פרייליך, דאס איז עפעס דרויסנדיג. בעת שמחה איז מער אינעווייניג. דערפאר: די צדיקים וועלן זיך פרייען אן אינעווייניגסטע שמחה, זיי וועלן יובלען פאר גאט א נפשי'דיגע פרייד אינעם אויבערשטן, און דאן "וישישו בשמחה" - די שמחה וועט אנפילן זייער אינעווייניג און זיך ארויסווייזן כלפי חוץ.
מען דארף וויסן אז עס איז פאראן א מצוה פון שמחה פאר זיך אליין. מיר האבן גערעדט וועגן דעם ווען מיר האבן געלערנט פרקי אבות פרק ד' משנה ב': "הוי רץ למצוה קלה כבחמורה", "שמצוה גוררת מצוה", "ששכר מצוה מצוה". און דער ברטנורא שרייבט: דער עונג וואס א מענטש האט בשעת ער טוט די מצוה ווערט אים גערעכנט פאר א מצוה פאר זיך אליין, און ער נעמט שכר סיי אויף דער מצוה וואס ער האט געטון און סיי אויפן עונג און דער הנאה וואס ער האט געהאט ביים טון. א פלאי פלאים! מען רעדט דא נישט פונעם טשאלנט פון שבת, נאר פונעם עצם עונג און שמחה ביים מקיים זיין די מצוה - וואס אויף דעם באקומט מען א באזונדערן שכר. חוץ פונעם שכר פאר הנחת תפילין, איז דא א שכר פאר זיך אליין אויף דער שמחה ביים לייגן תפילין. דאס איז "ששכר מצוה מצוה" - נישט אויפן עצם טון די מצוה, נאר אויף דער שמחה בשעת מען טוט עס, וואס זי איז א מצוה פאר זיך אליין.
לויט דעם ערקלערט דער חיד"א אונזער פסוק: "וצדיקים ישמחו יעלצו לפני אלהים" - די צדיקים פרייען זיך פארן אויבערשטן אין עולם הבא מיט דעם שכר פון די מצוות וואס זיי האבן געטון; "וישישו בשמחה" - דא איז פאראן א הוספה, אז זיי וועלן נאך פרייליך זיין אויף דער שמחה אליין וואס זיי האבן געהאט בעת קיום המצוה, וואס אויף דעם באקומט מען א באזונדערן שכר. יעדע מצוה וואס מען האט זיך מיט איר געפרייט דא, וועט מען זיך נאך פרייען מיט איר דארט אויבן.
און אזוי ווי די גמרא זאגט אין ברכות דף ט' אויף רב ברונא, אז ער איז געווען אן אדם גדול און פריילעך מיט מצוות - און ווער איז דען אן אדם גדול? א מענטש וואס פרייט זיך מיט מצוות. איין מאל האט ער מסמיך געווען גאולה לתפילה "ולא פסיק חוכא מפומיה כולי יומא", דער שמייכל האט נישט גערוהט פון זיין מויל דעם גאנצן טאג, פאר גרויס שמחה. מען דערציילט אויף א תלמיד פון רבי שלמה זלמן אויערבאך, וואס איז געווען באקאנט אלס איינער וואס די שמחה איז תמיד געווען אויף זיין פנים, און אפילו ווען ער פלעגט מוסר'ן פלעגט ער מוכיח זיין מיט איידלקייט און מיט א שמייכל און נישט מיט קיין שארפע תוכחה. איינמאל איז יענער תלמיד געווען ביי רבי שלמה זלמן און ער איז געווען עטוואס אויפגעלייגט און אין א לייכטזיניגן מוט, און עס זעט אויס אז דער מאנגל אין כובד ראש האט געבאדערט דעם רב. האט רבי שלמה זלמן אים געזאגט: "עס דוכט זיך מיר אז היינט האסטו סומך געווען גאולה לתפילה"... גלייך האט דער תלמיד פארשטאנען דעם רמז און האט זיך בארואיגט און צוריקגעברענגט דעם ישוב הדעת. אזוי האט ער אים מרמז געווען מיט איידלקייט: "לא פסיק חוכא מפומיה כולי יומא".
דער ספר תהילות מהרי"ץ ערקלערט דעם חילוק צווישן שמחה און ששון אויף אן אנדערן אופן: שמחה איז א גשמיות'דיגע שמחה, און ששון איז א רוחניות'דיגער ששון. און די צדיקים פארוואנדלען די גשמיות'דיגע שמחה אין א רוחניות'דיגן ששון. דאס איז א גרויסער יסוד וואס מען האט שוין גערעדט דערוועגן אין א גאנצן שיעור: די תורה וויל אז יעדע גשמיות'דיגע שמחה זאל פארוואנדלט ווערן אין א רוחניות'דיגן ששון. דו האסט א גשמיות'דיגע שמחה ביים חג האסיף - האט דיר די תורה געגעבן דעם יום טוב סוכות: נעם די שמחה און הייב זי אויף צו עבודת ה'. די אומות העולם פלעגן זיך פרייען מיט די גידולי קרקע און טאנצן מיט דער תבואה פונעם פעלד; זאגט די תורה: טאנץ אויך דו - אבער נעם אן אתרוג און א לולב און טאנץ מיט זיי לשם ה'. פריי דיך מיט דעם גאנצן גוטס וואס דער אויבערשטער האט דיר געגעבן, אבער זאל דאס זיין א שמחה וואס האט אין זיך א התחברות צום בורא עולם. דאס איז דער גאנצער ענין פון דער תורה אין אלע תחומים: צו פארבינדן די גאנצע גשמיות צום רוחניות.
און אויף דעם זאגט דער פסוק: די צדיקים, ווען זיי פרייען זיך און זענען עולץ אין סיי וועלכער גשמיות'דיגער שמחה, נעמען זיי דאס אלעס "לפני אלוקים" און מייחדן עס צום אויבערשטן - און דעמאלט "וישישו בשמחה", די גשמיות'דיגע שמחה אליין ווערט ביי זיי פארוואנדלט אין א רוחניות'דיגן ששון.
נאך ערקלערט מען לויט דעם וואס עס שטייט אז צדיקים פרייען זיך מיט דער שמחה פון זייערע קינדער. עס איז א באקאנטער מנהג, בפרט ביי חסידים, צו גיין און איינלאדן די עלטערן וואס זענען שוין נסתלק געווארן צו דער חתונה פון די קינדער: מען גייט צום קבר און מען לאדט זיי איין אז זיי זאלן קומען און זיך משמח זיין מיט דער שמחה. און טייל גייען נאך ווייטער און לייגן דארט אראפ א געדרוקטע הזמנה, זיי זאלן וויסן דעם דאטום און דעם אדרעס. און דאס איז "וצדיקים ישמחו יעלצו לפני אלוקים" - הגם זיי געפינען זיך שוין פארן אויבערשטן אין דער ישיבה של מעלה, דאך "וישישו בשמחה", זיי פרייען זיך דארט מיט א רוחניות'דיגן ששון פון דער גשמיות'דיגער שמחה וואס זייערע קינדער און אייניקלעך האבן דא אונטן.
נאר מען דארף זען צו זארגן אז עס זאל זיין א פאסיגע שמחה: אן ערליכע חתונה, נישט קיין געמישטע, און נישט חלילה א חתן אדער א כלה וואס זענען נישט ערליך - ווייל דעמאלט איז דאס נישט קיין ששון נאר א גרויסער צער פאר זיי אויבן. עס ווערט געברענגט אינעם ספר משנת החלומות א מעשה מיט איינעם פון די צאנזער חסידים, וואס פאר דער חתונה האט ער געזען זיין פאטער אין חלום, זאגנדיג אים מיט שארפע ווערטער: "וועמען ברענגסטו אריין צו אונז אין שטוב?". ער איז שטארק דערשראקן געווארן און איז געגאנגען פרעגן ביים רבי'ן וואס מען וויל פון אים. האט דער רבי אים געזאגט: קלאר אויס דעם יחוס פונעם חתן. ער האט נאכגעפארשט און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז די באבע פונעם חתן איז אריבער א גיור וואס איז נישט געווען כהלכה, און דער חתן איז בעצם א גוי. דעמאלט האט מען פארשטאנען פארוואס דער טאטע איז געקומען אין חלום: א משפחה וואס האט אפגעהיט איר קדושה, און דו קומסט אריינברענגען א פסול אינעם כרם? דערפאר דארף מען זארגן אז די עלטערן זאלן האבן אן אמת'ע נחת און שמחה פון דעם וואס מען ברענגט אריין אין שטוב, און עס זאל זיין א הויז פון יראת שמים.
שִׁירוּ לֵאלֹהִים זַמְּרוּ שְׁמוֹ סֹלּוּ לָרֹכֵב בָּעֲרָבוֹת בְּיָהּ שְׁמוֹ וְעִלְזוּ לְפָנָיו׃ - זינגט צום באשעפער, לויבט מיט געזאנג זיין נאמען, לויבט דעם וואס רייט אויף ערבות, מיט יה זיין נאמען, און פרייט זיך פאר אים.
רש"י טייטשט אויס אז "סולו" איז א לשון פון שבח, אזוי ווי "לא תסולה בכתם", "לא תסולה בפז", "המסולאים בפז". דאס הייסט: זאגט דברי שבח פאר דעם וואס רייט אויף די ערבות. "ביה שמו" - דער נאמען י-ה איז א לשון פון יראה, ווי מיר טייטשן אין תרגום "דחילא", אזוי ווי "עוזי וזמרת יה" וואס דער תרגום זאגט "תוקפי ותושבחתי דחילא", און אזוי אויך "כי יד על כס יה", "כי ביה ה' צור עולמים" - "בכן תתפרקון במימרא דחילא ה' ותקיף עלמא". קומט אויס אז זינגט און לויבט פאר אים און בארימט אים, ווייל פאר אים פאסט מורא צו האבן. "ועלזו לפניו" - דאס איז טאקע ווי "וגילו ברעדה": פון איין זייט יראה, און פון דער צווייטער זייט פרייד און עליצות, און דערפאר אפילו ווען דו ביסט בשמחה דארף דאס זיין מיט א בחינה פון "גילו ברעדה".
דער רד"ק טייטשט אז "סולו" איז א לשון פון רוממות און דערהויבונג, אזוי ווי "סלסלה ותרוממך", און יעדער לשון פון סלל איז א לשון פון הייבן און דערהויבן: דערהייבט דעם וואס רייט אויף די ערבות. און וואס מיינט "רוכב בערבות"? אזוי ווי "רוכב שמים בעזרך". פונקט ווי א רייטער פירט די בהמה און באוועגט זי וואו ער וויל, אזוי דרייט דער הקדוש ברוך הוא דעם גאנצן ראד פונעם בריאה. "ערבות" איז דער העכסטער גלגל וואס נעמט ארום אלעס און דרייט מיט זיין באוועגונג אלע אנדערע רעדער.
מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל דעם ענין: די פריערדיגע, ווען זיי זענען געקומען מסביר זיין די באוועגונגען פון די גרמי השמים, האבן זיי דאס באשריבן מיט גלגלים. אויב מ'זעט אז די זון דרייט זיך - און מיר וועלן נישט אריינגיין יעצט אין דער פראגע צי די זון דרייט זיך אדער דער כדור הארץ - איז א סימן אז זי האט א גלגל אין וועלכן זי דרייט זיך, א דורכזיכטיגער גלגל אויב מ'וויל, ווייל וויאזוי אנדערש אנטלויפט זי נישט ארויס? דעם ענין פון גראוויטאציע און מאגנעטיזם פונעם כדור הארץ האבן די פריערדיגע נישט געקענט, און אויך נישט דעם כח פון אינערציע - אז אויב מ'נעמט א קנעדל און מ'דרייט עס ארום אין א גלאז, וועט עס אין א געוויסן מאמענט ארויספליען גראד און וועט זיך נישט ווייטער דרייען אויפן ארט. דערפאר האבן זיי פארשטאנען אז אלעס דרייט זיך אין גלגלים: ס'זענען פאראן קליינע גלגלים, ווי למשל די לבנה וואס דרייט זיך ארום דעם כדור הארץ, און ס'איז פאראן א גרויסער גלגל וואס פירט אלעס. און דאס איז "רוכב בערבות" - דער קדוש ברוך הוא באוועגט דעם גרויסן גלגל, ווי א רייטער וואס באוועגט זיין בהמה, און ער איז דער וואס באוועגט אלע באוועגונגען פון די גרמי השמים.
"ביה שמו" - דערהויבט דעם וואס ביה שמו, אז דער אויבערשטער איז דער בורא עולם און די סיבה פון זיין מציאות. און מיר האבן מסביר געווען אז דער שם הוי"ה נעמט אריין די בחינות: י"ה קעגנאיבער חכמה ובינה, ו"ה קעגנאיבער זעיר אנפין ונוקבא. י"ה איז די בחינה פון עולם הבא, ו"ה די בחינה פון עולם הזה. די העכערע ספירות, חכמה ובינה, זענען ווי זיי פירן אלעס פון אויבן; און די נידעריגערע ספירות, וואס ווערן אנגערופן בלשון המקובלים ז"ת - שבע תחתונות: חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מלכות - זענען מרומז אין ו' און אין ה'. דער ו' איז ו"ק, שש קצוות, פון חסד ביז יסוד; און די ה' איז מלכות, די אונטערשטע ספירה וואס ברענגט אראפ דעם גאנצן שפע צום עולם הזה. קומט אויס אז די זיבן אונטערשטע זענען דער עולם הזה, און די צוויי אויבערשטע זענען די רוחניות'דיגע בחינה פון עולם הבא - זיי געפינען זיך נישט דא, נאר משפיע זענען און פירן פון אויבן. זיי זענען אבא ואמא, חכמה ובינה, און פון זיי ציט זיך דער גאנצער שפע צו די אונטערשטע ספירות, וואס ווערן אנגערופן ברא וברתא, דער זון און די טאכטער, וואס ווערן מושפע פונעם פאטער און דער מוטער.
און לויט דעם איז פארשטענדליך "כי יד על כס יה מלחמה לה' בעמלק מדור דור": די אותיות וואס עמלק האט פוגם געווען דערין זענען ו"ה, אבער אין די אותיות י"ה האט ער נישט קיין כח פוגם צו זיין, ווייל זיי זענען די בחינה פון חכמה ובינה, אבא ואמא, א הנהגה וואס איז העכער פונעם עולם, א בחינה פון עולם הבא. און דערפאר גייט די מלחמה אן ביז עס וועט פארפולקאמט ווערן די ו"ה וואס עמלק האט דערין פוגם געווען. און צו אונדזער ענין: "סולו" דעם וואס ביה שמו, וואס דאס ווייזט אז ער איז דער בורא פונעם עולם און די סיבה פון זיין קיום, "ועלזו לפניו" - און דאס וועט שוין זיין אין בית המקדש, ווי די ווערטער פונעם רד"ק.
כאטש אין די ספרים וואס רעכענען אויס די רקיעים איז "ערבות" איינער פון די רקיעים, דארף מען אבער וויסן אז אפטמאל באנוצט מען זיך מיט אן אויסדרוק וואס דרוקט אויס א חלק פונעם כלל, און עס דינט אלס א נאמען כולל פארן גאנצן כלל. אזוי ווי "נשמה": ווען מ'זאגט נשמה, מיינט מען דען דווקא נשמה און נישט רוח און נישט נפש? נאר אויב מ'גייט אריין אין די פרטים מסביר צו זיין דעם חילוק צווישן זיי. אבער ווען מ'זאגט "עס איז נישט געבליבן אין זיי קיין רוח חיים", איז נישט דער מיין אז דער רוח איז נישט געבליבן און די נשמה יא - נאר דאס איז א נאמען כולל פאר אלע דריי חלקים. אזוי אויך דא: אמאל דערמאנט מען "ערבות" און מ'מיינט נישט א באשטימטן רקיע, נאר דעם הימל בכלל, וואס ווערט אנגערופן נאכן פרט.
דער מלבי"ם טייטשט דעם פסוק אויף א גאר אנדערן אופן. ער באשרייבט דא דעם אויבערשטן ווי א רייטער אויף זיין פערד בעת א שלאכט, ווי איינער וואס זיצט אויף זיין פערד בשעת א מלחמה, און דערפאר באטיטלט ער אים "רוכב בערבות", און אזוי ווי "מרכבותיך ישועה" וואס איז געזאגט געווארן כלפי קודשא בריך הוא. און וואו איז דאס ארט פון זיין מרכבה? אין דער ערבה. גיט אכטונג: דער מלבי"ם פארשטייט אז "ערבה" מיינט נישט די ערבות פון הימל און די רקיעים, נאר די ערבה אינעם מדבר, ווי דער לשון "במדבר בערבה מול סוף".
און לויט דעם איז "סולו" נישט קיין לשון פון לויב ווי רש"י און נישט קיין לשון פון דערהויבונג ווי דער רד"ק, נאר א לשון פון אויסטראטן א וועג: זינגט צום אויבערשטן און טרעט אויס א וועג פארן רוכב בערבות, מאכט פאר אים א וועג, ווי "ישרו בערבה מסילה לאלוקינו". און "ביה שמו" - דער נאמען ווייזט אויף דער גבורה פונעם אויבערשטן וואס קומט מלחמה האלטן קעגן די שונאים, ווי מיר האבן געזאגט אז י"ה איז א לשון פון יראה. און איר, כלל ישראל, זינגט צום אויבערשטן און פרייט אייך פארן גבור וואס רייט אין דער ערבה, וואס ער באווייזט זיך יעצט צו די שונאים ווי אן איש מלחמה וואס קומט מלחמה האלטן מיט זיי.
און אזוי געפינען מיר אז אמאל האט זיך דער אויבערשטער באוויזן ווי אן איש מלחמה - ביי קריעת ים סוף, ווען זיי האבן געזאגט "זה אלי ואנוהו"; און ביים מעמד הר סיני האט ער זיך באוויזן צו זיי ווי א זקן יושב בישיבה. דער טייטש דערפון איז, אז דער אויבערשטער באווייזט זיך אויף יעדן ארט לויט זיין פעולה. און אזוי איז אויך ביי מלאכים: דער נאמען פונעם מלאך ווערט באשטימט לויט זיין פעולה. און דאס איז "למה זה תשאל לשמי והוא פלאי". טייל מפרשים טייטשן "פלאי" מלשון פארבארגן, אבער עס זענען פאראן וואס מסבירים אז דער נאמען פונעם מלאך ווערט באשטימט לויט זיין שליחות, און זיין שליחות דעמאלט איז געווען מזהיר צו זיין שמשונ'ען מיט נזירות - און ענינים פון נדרים ווערן אנגערופן "הפלאה", און אזוי אויך אינעם רמב"ם ספר הפלאה, און ווי דער לשון "איש כי יפליא לנדור נדר לה'". דערפאר האט ער געזאגט: פארוואס פרעגסטו אויף מיין נאמען? איך האב נישט קיין שטענדיגן נאמען; דאס מאל איז מיין נאמען "פלאי", ווייל איך בין געקומען מפליא זיין א נדר פאר שמשון, און ביי אן אנדערער שליחות וועט זיך מיין נאמען טוישן לויט דעם. קומט אויס אז דער אויבערשטער און זיינע מלאכים באווייזן זיך יעדן מאל לויט דער פעולה וואס זיי טוען - און דא "סולו לרוכב בערבות", אז דער אויבערשטער באווייזט זיך יעצט פאר די אויגן פון די גוים ווי אן איש מלחמה, ווייל ער קומט פירן די מלחמות פון כלל ישראל.
דער מזמור, לויטן מלבי"ם נאכן אבן עזרא, איז געזאגט געווארן אויף די מלחמות פון דוד קעגן מואב, פלשתים, אדום און ארם, אבער דער משורר האט עס אנגעטון אין די שיינע קליידער פון די פריערדיגע ניסים - "קומה ה' ויפוצו אויביך", עמוד הענן און עמוד האש - צו זאגן אז חסדי ה' לא תמו און די זעלבע ניסים קומען צוריק אין די זעלבע מקומות. די נאנטע פיינט צעשפרייטן זיך און די ווייטע שונאים אנטלויפן, און די הארת השכינה וואס פאר די רשעים איז זי רויך און א צעלאזנדיג פייער - איז פאר די צדיקים א וואלקן און א שיין, שמחה וששון. און פון "וצדיקים ישמחו יעלצו לפני אלוקים וישישו בשמחה" האבן מיר געלערנט דעם גרויסן יסוד: אז די שמחה אין דער מצוה איז א מצוה פאר זיך און איר שכר איז בצידה, און אז די עבודה פונעם צדיק איז צו נעמען יעדע גשמיות'דיגע שמחה און זי מייחד זיין פארן אויבערשטן, ביז זי ווערט פארוואנדלט אין א רוחניות'דיגן ששון. און צום סוף - "סולו לרוכב בערבות": טרעט אויס א וועג פארן מלך הכבוד, וואס אנטפלעקט זיך אין יעדן דור לויט זיין פעולה, און בשעת די מלחמות פון כלל ישראל אנטפלעקט ער זיך ווי אן איש מלחמה צו ראטעווען זיין פאלק.