אין דעם טייל פונעם מזמור שילדערט דוד המלך זיין הערשאפט איבער די שונאים פון כלל ישראל ארום - מואב, אדום און פלשת - און קומט דערפון צו דער הכרה אז אלעס איז בלויז דורך דער ישועת ה'. דער מזמור שליסט זיך מיט א תפילה און בקשה אויפ'ן עתיד: אז דער אויבערשטער זאל אונז העלפן פון יעדער צרה, ווייל "שוא תשועת אדם", און בלויז "באלהים נעשה חיל".
מוֹאָב סִיר רַחְצִי עַל־אֱדוֹם אַשְׁלִיךְ נַעֲלִי עָלַי פְּלֶשֶׁת הִתְרוֹעָעִי׃ - מואב איז דער טאפ פון מיין וואשן, אויף אדום וועל איך ווארפן מיין שוך, איבער מיר, פלשת, טו דיך צעשאקלען און צונויפבינדן.
רש"י ערקלערט: "מואב סיר רחצי" - איך וועל נוצן מואב אזוי ווי א קופערנעם טאפ וואס מען וואשט זיך דערין. "על אדום אשליך נעלי" - נעלי איז מלשון מנעול, א שלאס, דאס הייסט אז אדום וועלן זיין פארשלאסן און איינגעשפארט אונטער מיין האנט. דער רד"ק טייטשט "נעלי" אנדערש: זיי וועלן זיין א טריט אונטער מיינע פיס, ווי עס שטייט "ויך את מואב... ותהי מואב לדוד לעבדים", און ביי אדום שטייט "ויהי כל אדום עבדים לדוד". דער רד"ק לייגט צו אז אויך ארם איז בכלל דעם, כאטש עס ווערט דא נישט דערמאנט בפירוש, ווייל די מלחמה איז דאך געווען אויך קעגן ארם.
דער רד"ק ערקלערט דעם משל פונעם טאפ: מואב וועט זיין מיין כלי תשמיש, איך וועל טון מיט זיי ווי מיין ווילן. און פארוואס דווקא "סיר רחצי" (א וואש-טאפ) און נישט סתם א טאפ? ווייל עס איז פאראן א טאפ וואס מען קאכט דערין א מאכל, און נישט דערויף רעדט ער. "סיר רחצי" איז דער טאפ וואס מען גיסט אריין דערין וואסער צו וואשן די כלים, און די דאזיגע וואש-וואסער זענען פאראכטענע וואסער - מען שיט אריין אהין די שמוציגע אפפאל-וואסער פונעם מענטש. דאס איז דער משל: א ביליגער און פאראכטענער כלי וואס מען באנוצט זיך דערמיט לויט'ן רצון פונעם בעל הבית.
רש"י טייטשט "עלי פלשת התרועעי" - פארבינד זיך און זיי זיך מתחבר אונטער מיין ממשלה, אז אלע זאלן זיין משועבד צו מיר. וואס גת איז דאך געווען פון ארץ פלשתים, און דוד המלך האט זיי איינגענומען. "התרועעי" איז מלשון רעים (פריינט), זיך "מתרועע" זיין מיינט זיך צונויפבינדן און חבר'ן, אזוי ווי "רעים אהובים".
און דא איז כדאי זיך אפצושטעלן אויף דעם וואס מיר האבן שוין מערערע מאל מסביר געווען: דער אויסדרוק "רע" (שלעכט) און "ריע" (א חבר) - לכאורה זענען זיי צוויי פארקערטע הפכים. "רע" איז נעגאטיוו, גרויל פארדארבן; בעת "להתרועע" אדער א "ריע" מיינט א גוטער פריינד. ווי אזוי טראגן די זעלבע אותיות צוויי אזעלכע קעגנזייטיגע באדייטן? דער ענטפער איז, אז דאס זענען נישט צוויי באזונדערע באדייטן, נאר איין יסוד'דיגע באדייט וואס שטימט פאר ביידע. "רע" אין תנ"ך מיינט געווענליך נישט דאס וואס מיר רופן היינט רוע און שלעכטיגקייט, נאר מלשון "רעוע" (וואקלדיג, שוואך). ווי חז"ל זאגן "ריע מזליה" אויפ'ן חודש אב - זיין מזל איז נישט שטארק, ער איז רעוע, דער היפוך פון געזונט און פעסט. און אזוי געפינען מיר אויך אין דער גמרא אויף א דעקל פון א גרוב וואס איז געווען "רע", דאס הייסט וואקלדיג און רעוע. און דאס איז אויך דער באדייט פון א "ריע": כדי צו האבן באמת א ריע, מוז מען אפשוואכן און צעשאקלען אלע איבריגע קשרים, און הערשט דעמאלט קען מען האבן אן אמת'ן ריע.
אויב וועסטו זאגן: מיין בעסטער חבר איז ראובן, און אויך שמעון, און אויך לוי און יהודה - איז קיינער פון זיי נישט באמת דיין חבר. אויב דו ווילסט האבן אן אמת'ן חבר, מוזסטו אפשוואכן די פארבינדונגען מיט די אנדערע, און דעמאלט וועסטו האבן מיט דעם איינעם אן אמת'ע רעות. מען מיינט נישט חלילה זיך אויפצופירן מיט זיי מיט רשעות, נאר "לרועע" אינ'ם זין פון אפשוואכן דעם קשר. און דאס איז וואס מיר ווינטשן אונטער דער חופה "שמח תשמח רעים האהובים": ווען א פארפאלק הייראט איז דאס זייער תפקיד - אפצושוואכן די אלע אנדערע קשרים, און אזוי ארום פארשטערקערן און מהדק זיין דעם קשר צווישן איש לאשתו. ווייל אויב נישט, גייט פלוצים די פרוי ארויס מיט חבר'טעס אהין און צוריק, און דער מאן שפירט: מיט וועמען האב איך חתונה געהאט? אדער פארקערט, דער מאן דרייט זיך אהין און אהער מיט חברים, צו וואס דען האט ער א פרוי? מען מוז אפשוואכן די אנדערע קשרים כדי צו האבן אן אמת'ן ריע - צו האבן א ריע ביי זיך אינדערהיים.
אויף דעם האבן חז"ל געפרעגט: "מצא" אדער "מוצא"? "מצא אשה מצא טוב" לעומת "ומוצא אני מר ממות". און פארוואס דווקא "מוצא" איז ביטערער פונעם טויט? ווייל יעדעס מאל טרעפט ער זיין ווייב פון פריש: יעצט קומט זי צוריק פון די געשעפטן, יעצט קומט זי צוריק פון ערגעץ אנדערש - יעדן טאג טרעפט ער זי פון ניי. אבער "מצא" - ער האט איר געפונען איין מאל, זיין פרוי זיצט ביי זיך אינדערהיים, דאס הויז איז אויסגעפונצט און אלעס איז וואונדערבאר.
דער מצודת דוד טייטשט "התרועעי" מלשון תרועה: וועגן מיר וועלן די פלשתים שאלן א תרועת מלך, און דאס וועט זיין פאר מיין כבוד - כביכול זיי וועלן תרועה'נען ווען איך וועל קעניגן, אזוי ווי א מלאך רע וואס ענטפערט אמן בעל כורחו.
דער רד"ק לייגט צו נאך צוויי פירושים, "דרך גיזום או דרך לעג". כאטש ער טייטשט נישט במפורש דאס ווארט, איז אבער פון זיינע ווערטער פארשטענדליך אז ער טייטשט "התרועעי" מלשון ריעוע (צוברעכן) - פלשת איז געקומען מיך צו ריעוען און צוברעכן. און לכאורה איז שווער, ווייל דוד קומט דאך דא זאגן פונקט פארקערט: ווי אזוי איך הערש איבער זיי און נישט זיי איבער מיר. דערפאר ערקלערט ער: דרך גיזום, דאס הייסט בדרך הגזמה, אזוי ווי "שמח בחור בילדותך והלך בדרכי לבך" - טו וואס דו ווילסט, און דו וועסט זען וואס ס'וועט זיין ביים סוף. אזוי אויך דא: "עלי פלשת התרועעי" - קומט אויב איר ווילט, קומט מלחמה האלטן מיט מיר, און איר וועט זען וואס ס'וועט זיין אייער סוף. זיין כוונה איז נישט אז זיי זאלן טאקע קומען, נאר דאס איז אן הגזמה וואס לערנט אויס וואס עס וועט געשען צו דעם וואס וועט קומען.
און די צווייטע מעגליכקייט - דרך לעג (בדרך שפּאָט). היות ווי דוד האט זיי אונטערגעווארפן, ווי עס שטייט "ויך דוד את פלשתים ויכניעם", דערמאנט ער זיי: געדענקסטו אז אויף מיר האסטו זיך מתרועע געווען, אז דו ביסט געקומען מיך צו צוברעכן? זע וואו דו ביסט היינט, אונטערגעווארפן אונטער מיר. דאס איז פונקט וואס דוד זאגט אין קאפיטל ק"ח, וואס איז כמעט ווי אן העתקה פונעם היינטיגן קאפיטל, כדברי המלבי"ם, און עס זענען דערין דא די זעלבע ענינים און דער זעלבער גאנג. דארט שטייט: "מואב סיר רחצי על אדום אשליך נעלי עלי פלשת אתרועע". זאגט דער רד"ק: זי האט זיך מתרועע געווען לכתחילה - לכתחילה האט פלשת געוואלט צוברעכן דוד'ן, און יעצט וועל איך זיך מתרועע זיין איבער איר, דאס הייסט איך וועל איר צוברעכן און מאכן פאר א תל.
דער מלבי"ם טייטשט "מואב סיר רחצי" אזוי ווי דער רד"ק - זיי וועלן מיר זיין פאר עבדים און איך וועל זיך באנוצן מיט זיי ווי מיט א כלי רחיצה - נאר ער ערקלערט פארוואס מ'האט אויסגעוועלט דווקא דעם דאזיגן משל. די גמרא פרעגט מיט וואס ווערט דער עבד מוחזק צו זיין אן עבד, דאס הייסט מיט וואס ווערט באוויזן אז א מענטש וואס האט געקויפט אן עבד האט אים טאקע קונה געווען: מיט דעם וואס ער טוט אויס די שיך פון זיין האר און טראגט זיינע כלים צום בית המרחץ. מיט די צוויי פעולות האט ער געוויזן אז ער איז אונטערטעניג צו זיין האר. און דערפאר שטייט אז לכתחילה טאר א מענטש נישט הייסן זיין אידישן חבר צו טון פאר אים די דאזיגע מלאכות, ווייל דערמיט מאכט ער אים ווי זיין עבד. און דאס איז אונזער ענין: מואב וועט דינען צום וואשן, און אויף אדום וועל איך ווארפן מיין שוך - א סימן אז ער וועט זיין אן עבד צו מיר, כאילו ער זאגט אים: טו מיר אויס די שוך. ביידע אויסדרוקן זענען אן ארויסזאג אז זיי וועלן זיין אונטערגעווארפענע עבדים אונטער זיין האנט.
און ווידער "עלי פלשת התרועעי" טייטשט דער מלבי"ם מלשון חיבור, לשון רעות. און פארוואס בנוגע פלשת האט ער גענוצט אן אנדערן לשון ווי קעגן אדום? ווייל פלשת האט דוד נישט אונטערגעווארפן צו ווערן פאר אים עבדים, נאר בלויז אז זיי זאלן נישט קריגן קעגן אים; דערפאר איז קעגן זיי מער פאסיג דער לשון פון "התרועעי". אבער אדום האט ער ממש אונטערגעווארפן צו ווערן עבדים, און דעריבער האט ער דארט גענוצט די משלים פון באדינונגען פון אן עבד - "סיר רחצי" און "אשליך נעלי".
מִי יֹבִלֵנִי עִיר מָצוֹר מִי נָחַנִי עַד־אֱדוֹם׃ - ווער וועט מיך פירן אין דער פעסטונג שטאט, ווער האט מיך געפירט ביז אדום.
רש"י טייטשט "עיר מצור" - עיר מבצר, און די כוונה איז אויפ'ן אייננעמען בצרה, וואס זי איז איינע פון די בערג פון אדום וואס מיר האבן דערמאנט. אויב דו, רבונו של עולם, וועסט מיר נישט העלפן, ווער וועט מיך פירן צו זיי, און ווער וועט מיך אהין אנפירן, און ווער וועט מיר בייהילפיג זיין זיי איינצונעמען?
דער מלבי"ם ערקלערט אז דוד ברענגט דא א ראיה אז דער הקב"ה האט זיי אפילו לכתחילה נישט פארלאזט. ווארום אין אנהויב קאפיטל איז געווען זיין קלאגע: "אלוהים זנחתנו פרצתנו אנפת תשובב לנו". און יעצט זאגט ער: דאס וואס דו האסט געזען אז דער שונא האט איינגענומען שכם און עמק סוכות - איז געווען לטובתנו, ווייל דורך דעם זענען אויך אדום, פלשת און מואב אריינגעפאלן אין אונזערע הענט. קומט אויס אז דאס וואס דער הקב"ה האט זיי צוגעלאזט איינצונעמען לכתחילה איז געווען לטובתנו. פאר אונז האט אויסגעזען כאילו דער אויבערשטער האט אונז פארלאזט, אבער באמת האט דער הקב"ה מסבב געווען אזא מציאות וואו מיר וועלן פיל מער פארדינען.
דאס איז ענליך צו סנחריב. ווען ער איז געקומען באלאגערן ירושלים, איז ער קודם געגאנגען קריגן קעגן מצרים, כאטש מ'האט אים געזאגט אז ס'איז דא פראבלעמען מיט ירושלים - ווייל דארט האט ער געהאט א מער דרינגענדיגע מלחמה. אבער באמת האט דער הקב"ה אים אהינגעשיקט: ער האט איינגענומען מצרים און געברענגט פון דארט אסאך כסף וזהב, און ער איז געקומען באלאגערן ירושלים זיכער זייענדיג אז ער וועט עס אייננעמען גאנץ גרינג, ווי ער האט אפגעלאכט דורך רבשקה און זיינע חברים: אפילו אויב איך וועל דיר ברענגען פערד, האסטו דאך נישט קיין רייטער זיי צו בארייטן - זע נאר ווי שלעכט דיין מצב איז. און דעמאלט איז ארויסגעגאנגען א מלאך ה' און געשלאגן סנחריב און אלע זיינע מחנות יענע נאכט, און ס'איז נישט פארבליבן פון זיי גארנישט חוץ סנחריב און זיינע זין. קומט אויס אז דער הקב"ה האט געטאן א חסד מיט כלל ישראל מיט דעם וואס ער האט אים קודם געשיקט קיין מצרים, ווייל ווען זיי זענען אלע געפאלן פגרים מתים ביים אריינגאנג קיין ירושלים - זענען זיי געפאלן מיט דעם גאנצן שלל וואס זיי האבן מיטגעברענגט פון מצרים.
אזוי אויך דא: לכאורה זעט אויס ווי דאס ברענגען די שונאים אויף אונז איז א צרה, אבער זי איז געקומען כדי מיר זאלן דערנאך אייננעמען מואב, אדום און פלשת. ווארום דוד זאגט: ווי אזוי וואלט איך געקענט אנקומען צו אן עיר מצור? ווי אזוי האב איך איינגענומען בצרה, א פארשלאסענע שטאט ארומגענומען מיט מויערן? "מי נחני עד אדום" - על פי דרך הטבע וואלט איך נישט געקענט אנקומען אהין, דאס אלעס איז געווען בלויז מיט דער ישועת ה'.
און דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויפ'ן חילוק צווישן "יובילני" און "נחני". "נחני" איז אן אנפירונג פאר דעם וואס גייט אויף זיינע אייגענע פיס, אזוי ווי א בלינדן-הונט וואס פירט דעם בלינדן וואו צו גיין - ער פירט אים אן, אבער ער אליין גייט. אבער "להוביל" (פירן/טראגן) מיינט טראגן אויף זיך, אזוי ווי א לאסט-אויטא וואס פירט זאמד אדער טראגט א צווייטן אויטא: דער אויטא ליגט אויף אים, און ער פארט און ער קומט אן א דאנק אים. און דער מלבי"ם לייגט צו אז בדרך כלל ווערט דער לשון פון הובלה געזאגט אויף חפצים און נישט אויף מענטשן אדער בעלי חיים, ווי "לך יובילו מלכים שי" - זיי טראגן און ברענגען מתנות.
און לויט דעם: "מי נחני עד אדום" - קיין אדום זענען זיי געגאנגען אויף די פיס, און דער אויבערשטער האט זיי אנגעפירט אויפ'ן וועג. אבער "מי יובילני עיר מצור" - צו דער פעסטונג שטאט, קיין בצרה, דארט האט אונז דער אויבערשטער כביכול געטראגן אויף זיינע פלייצעס. ווייל וואס מער די זאך איז נישט מעגליך איינצונעמען בדרך הטבע, אלס מער איז דערקענט אז דער אויבערשטער איז דער וואס האט מיך געטראגן. בדרך הטבע וואלט איך נישט געקענט, און דער אויבערשטער האט דאס געטאן. ביים אייננעמען אדום גייען מיר נאך אלץ אליין און מיר דארפן הילף און אנווייזונג, אבער אין דער עיר המצור האב איך געמוזט האבן אז איינער זאל מיך אויפהייבן - און דער אויבערשטער האט מיך געהויבן און אויפגעהויבן און מיך געברענגט צו דער עיר המצור.
הֲלֹא־אַתָּה אֱלֹהִים זְנַחְתָּנוּ וְלֹא־תֵצֵא אֱלֹהִים בְּצִבְאוֹתֵינוּ׃ - צי האסטו אונז דען נישט פארלאזט, אלוקים, און דו גייסט נישט ארויס, אלוקים, מיט אונזערע חילות?
לכאורה איז דער דאזיגער פסוק סותר די פריערדיגע: ערשט יעצט האסטו געזאגט "מי יובילני עיר מצור מי נחני עד אדום", און פארדעם האסטו געלויבט "מואב סיר רחצי על אדום אשליך נעלי" - אלעס איז דאך געווען מיט חסדי ה' אויף דיר, און ווי קומט מען יעצט צו זאגן "הלא אתה אלוהים זנחתנו"? ערקלערט דער רד"ק אז די ווערטער גייען ארויף אויף וואס ס'איז געווען פריער: דו האסט אונז פריער פארלאזט, ווען די שונאים האבן זיך לכתחילה מתגבר געווען אויף אונז און דו ביסט נישט ארויסגעגאנגען מיט אונזערע חילות - און יעצט ווען דו האסט אונז געוואלט, האסטו זיי אלע איבערגעגעבן אין אונזערע הענט. וואס פון וואו דען האבן מיר געהאט דעם כח צו באזיגן די פיינט, אויב נישט אז דו האסט זיי איבערגעגעבן אין אונזערע הענט? מיר זענען ווייניג און זיי זענען פיל, און ווען נישט דיין הילף וואלטן מיר נישט געקענט.
הָבָה־לָּנוּ עֶזְרָת מִצָּר וְשָׁוְא תְּשׁוּעַת אָדָם׃ - גיב אונז הילף פון נויט, און אומזיסט איז די ישועה פון א מענטש.
פונקט ווי דו האסט אונז געהאלפן ביז יעצט, אזוי זאלסטו אונז העלפן אויך אויף ווייטער פון יעדער צרה וואס וועט זיך מאכן און קומען אויף אונז. עס איז דאך נישטא קיין ישועה נאר די ישועת ה' אליין, וואס אויף וועמען קען מען זיך דען פארלאזן - אויף א בשר ודם אז ער זאל דיך ראטעווען? "ושוא תשועת אדם" - די ישועה פון א מענטש איז אומזיסט, עס איז נישטא אין איר קיין שום ממשות און קיין שום נוצן.
און דער רד"ק פרעגט: עס וואלט דאך געדארפט שטיין "הבה לנו עזרה מצר", און וואס באדייט "עזרת"? און ער ענטפערט אז מען זאל זיך נישט וואונדערן, ווייל "עזרת" דא איז פונקט ווי "עזרה" מיט אן ה"א, און צומאל קומט דער אות תי"ו אפילו וואו עס איז נישט קיין סמיכות. אזוי ווי "עזי וזמרת י-ה", וואס איז נישט קיין סמיכות - וואס איז דאס "זמרת י-ה"? און אזוי נאך פילע ביישפילן. און ביים אנהייב פונעם קומענדיגן קאפיטל ברענגט דער רד"ק נאך דוגמאות: "מכת בלתי סרה" - וואס עס וואלט געדארפט שטיין מכה; "חכמת ודעת" - חכמה ודעת; "רבת תעשרנה" - רבה תעשרנה, און נאך אסאך אזעלכע. אזוי אויך דא, "עזרת מצר" איז פונקט ווי עס וואלט געשטאנען "עזרה מצר".
בֵּאלֹהִים נַעֲשֶׂה־חָיִל וְהוּא יָבוּס צָרֵינוּ׃ - מיט ג-ט וועלן מיר מאכן חיל, און ער וועט צעטרעטן אונזערע פיינט.
"באלוהים נעשה חיל" - נישט דורך דעם וואס דו האסט א גרויסע ארמיי, נאר דורך אלוקים. "והוא יבוס צרינו" - און זאלסט נישט מיינען אז דו האסט עפעס אויפגעטאן, נאר דער וואס צעטרעט אונזערע פיינט איז דער הקב"ה. "יבוס" איז א לשון פון צעטרעטן, אזוי ווי איינער וואס טרעט אין בלאטע און צעטרעט דערין, און אזוי וועט ער צעטרעטן און דערנידערן אונזערע פיינט - ער און נישט מיר, און אלעס איז בלויז פון זיין כח יתברך.
דער אבן עזרא ערקלערט אז דא רעדט מען פון א בקשה אויף ווייטער, און דוד נבואה'ט מיט רוח הקודש אז צום סוף וועט ער מנצח זיין: "באלוהים נעשה חיל והוא יבוס צרינו" - אז דער הקב"ה וועט אונז העלפן אז די מלוכה זאל בלייבן אין אונזערע הענט און מיר וועלן זיך מתגבר זיין אויף אלע שונאים.
אין מדרש ווערט געזאָגט אויף דעם פסוק: בשעת ווען כלל ישראל טוט דעם רצון פונעם מקום, לייגן זיי צו כוח אין דער גבורה של מעלה - "באלוהים נעשה חיל"; און בשעת ווען ישראל טוען נישט דעם רצון פונעם מקום, מאַכן זיי כביכול שוואַך דעם גרויסן כוח פון אויבן - "צור ילדך תשי". דאָס איז אַ מדרש וואָס מע וואָלט אים נישט געקענט פאַרשטיין אָן די ווערטער פון די מקובלים, און לכאורה זאָגט ער דאָס פאַרקערטע פון וואָס מיר האָבן פאַרשטאַנען בפשטות. מיר האָבן פאַרשטאַנען: ווען מיר מאַכן חיל - איז דאָס "באלוהים", פונעם כוח פונעם אויבערשטן.
נאָר דער מדרש זאָגט זיינע ווערטער צוליב אַ דיוק אין פסוק: ער וואָלט געדאַרפט זאָגן "מאלוהים נעשה חיל", אַז פון אים מאַכן מיר חיל; בעת "באלוהים נעשה חיל" באַדייט אַז איך מאַך חיל אינעם אויבערשטן, גלייך ווי איך גיב אים כוח. און צי דאַרף דען דער אויבערשטער כוח פון דיר? דעריבער זאָגט דער מדרש: כפשוטו - עם ישראל, ווען זיי טוען דעם רצון פונעם מקום, לייגן זיי צו כוח אין דער גבורה של מעלה, כביכול זיי גיבן כוח צום אויבערשטן.
און דער נפש החיים איז מאריך אין דעם, און ווער עס וויל קען דאָס הערן אין די שיעורים אויף נפש החיים. עס איז פאַראַן אַ בחינה פון "תנו עוז לאלוהים": מיט אונדזערע מעשים גיבן מיר כוח אין דער גבורה, כוח אין דער שכינה, כוח צום אויבערשטן כביכול. אָבער חלילה צו מאַכן אַ טעות און פאַרשטיין אַז דער אויבערשטער דאַרף כוח פון אונדז, וואָס דעמאָלט וואָלט חלילה דער באַשעפער געווען פגום און חסר. און די זאַך לאָזט זיך אויך נישט פאַרשטיין מיטן שכל: עס קען דאָך נישט זיין אַז איך זאָל באַשאַפן עפּעס וואָס עס זאָל זיין אין אים מער כוח ווי אין מיר, ביז איך זאָל דאַרפן הילף פון אים. קען איך דען באַשאַפן אַ זאַך וואָס איז נישט פאַראַן אין מיר? און הקב"ה זאָל באַשאַפן באַשעפענישן און ער זאָל זיך דאַרפן ווענדן צו זיי? דער עצם געדאַנק דערפון איז פאַרקרימט און אומריכטיק.
נאָר דער ענין איז אַזוי: הקב"ה האָט באַשאַפן ספירות, און אין זיי האָט ער אַריינגעלייגט זיין ליכטיקייט - שם הוי"ה וואָס ער איז דער משפיע און ער באַלייכט צו אַלע ספירות, און דער שפע קומט אַראָפּ אויף דער וועלט דורך די ספירות, דורך אבי"ע: אצילות, בריאה, יצירה, עשייה, און דורך די ספירות כח"ב חג"ת נהי"ם - כתר, חכמה, בינה, חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מלכות. דאָס ליכט פון די דאָזיקע ספירות ווערט באַאיינפלוסט פון אונדזער כוח: ווען מיר פירן אויס מצוות, איז דאָס די בחינה פון העלאת מ"ן - מים נוקבין - וואָס מע קען עס דעפינירן אין צוויי ווערטער: אַריינברענגען שפע אין די ספירות דורכן כוח פון אונדזערע מצוות און מעשים טובים. און ווען דאָס ליכט פון די ספירות שיינט אויף, קומען צו שטאַנד די זיווגים פון די העכערע מדות, און דורך דעם קומען אַראָפּ מ"ד - מים דכורין - וואָס דאָס איז דער שפע וואָס קומט אַראָפּ אונטן.
און ווען כלל ישראל טוט עבירות, מאַכן זיי אַ קלקול אין דער גאַנצער מערכה. פּונקט ווי אַ מענטש וואָס עסט אַ שלעכטע זאַך און ער באַקומט אַ קלקול קיבה, אַזוי להבדיל: אַנשטאָט צו געבן אַ שפע פון קדושה אין די ספירות ווערט אַ פאַרקערטער מצב, און אין די צינורות השפע ווערן לעכער, און דעמאָלט גייט דער שפע נישט אַראָפּ צו אונדז, נאָר "שפחה תירש גבירתה" - דער שפע גייט אַראָפּ צו די קליפות, צו די כוחות הטומאה. קומט אויס אַז דער מענטש קען געבן כוח "באלוהים" - נישט אין זיין עצמות יתברך, וואָס זיין עצמות איז אינגאַנצן אויסער די ספירות און ווערט נישט אָנגערופן מיט קיין שום נאָמען, און אַלץ וואָס מיר רעדן איז נאָר נאָכן צמצום - נאָר אין די ספירות.
און מידה כנגד מידה פאַרקערט: "צור ילדך תשי" - דעם פעסטן פעלז וואָס האָט דיך געבוירן האָסטו אים געמאַכט תשוש, האָסט אָפּגעשוואַכט זיין כוח. ווי אַזוי? מיט די עבירות וואָס מע האָט געטאָן האָט מען געמאַכט אַ קלקול אין די ספירות עליונות, און דורך דעם איז כביכול זיין כוח אָפּגעשוואַכט פון משפיע צו זיין שפע אַראָפּ. און דאָס איז וואָס רבי חיים מוואָלאָז'ין זאָגט אויף "דע מה למעלה ממך": וויסן זאָלסטו אַז אַלץ וואָס טוט זיך אויבן פון דיר - ביסטו דער וואָס באַשליסט. דו באַשליסט צי עס וועט אַראָפּקומען שפע צי נישט, צי עס וועט זיין גוטס צי נישט - אַלץ איז דורך דיר.
אויב אַזוי, "באלוהים נעשה חיל": ווען מע פירט אויס מצוות און מע טוט דעם רצון ה', גיט מען כביכול צו כוח אין דער גבורה, מע גיט צו כוח אין דער פמליא של מעלה - "תנו עוז לאלוהים" - "והוא יבוס צרינו". און מע זאָל באַמערקן, דעריבער שטייט נישט "בה' נעשה חיל", ווייל אין זיין עצמות יתברך איז נישט שייך צו טאָן קיין חיל, פעלט דען אים עפּעס? אָבער "אלוהים" איז אַ לשון פון כוחות. וואָס איז אונדזער כוונה ווען מיר זאָגן אלוהים? תקיף ובעל היכולת ובעל הכוחות כולם. און באמת איז דער נאָמען אלוהים אַ וואונדערלעכער נאָמען: עס איז דאָך נישטאָ קיין ריבוי אין דער אלוקות, פאַרוואָס זאָגט מען "אלוהים" בלשון רבים און נישט "אל"? נאָר מע מיינט דערמיט חלילה נישט קיין ריבוי - "ה' אלוקינו ה' אחד" - נאָר די באַדייטונג איז דער בעל פֿון אַלע כוחות אינאיינעם, אַז אַלע כוחות קומען פֿון אים. און דעריבער מיינט "באלוהים נעשה חיל": אין די דאָזיקע כוחות, וואָס דאָס זענען די ספירות, אין זיי מאַכן מיר חיל - מיר גיבן אין זיי כוח און שטאַרקייט צו משפיע זיין גוטס אויף דער וועלט דורך די מעשים טובים וואָס מיר טוען.
דער תהילות מהרי"ץ שטעלט זיך אויף אַ שוועריקייט: קודם האָסטו געזאָגט "הבה לנו עזרת מצר" בלשון יחיד, און נאָכדעם "והוא יבוס צרינו" בלשון רבים. באַשליס - האָסטו איין שונא צי פיל שונאים? און אויב פיל, זאָג "הבה לנו עזרה מצרינו".
און זיין ענטפער איז זיסער פון האָניק. די מציאות פונעם מענטש ווערט נישט באַשטימט דורך דער פיזישער וועלט אינדרויסן, נאָר דורך דער רוחניות - זי איז דער וואָס באַאיינפלוסט. ווילסטו וויסן וואָס טייט? נישט דער ערוד טייט נאָר דער חטא טייט. ווילסטו וויסן וואָס ברענגט הצלחה און וואָס ברענגט אַ דורכפאַל? דאָס וואָס מאַכט אַ שינוי אין דער וועלט זענען בלויז די רוחניות'דיקע זאַכן, און די גשמיות'דיקע זאַכן האָבן קיין שום באַדייטונג נישט. וועסטו זאָגן: ער איז דאָך געשטאָרבן פון אַן עקסידענט. צי איז ער באמת געשטאָרבן פון דער עקסידענט? ער איז שוין געשטאָרבן פון ראש השנה, ווען עס איז אים אַזוי אָנגעשריבן געוואָרן - ווייל ער האָט געהאַט אַזוי און אַזוי פיל עבירות און מע האָט אויף אים נגזר געווען מיתה, אָדער ווייל ער האָט שוין משלים געווען זיין תיקון. אַלץ פירט זיך אין די רוחניות'דיקע וועלטן, און דאָס וואָס מע זעט געשען אויף דער פיזישער וועלט איז בלויז אַ תוצאה פון דעם וואָס איז נגזר געוואָרן אין די רוחניות'דיקע וועלטן.
און אויב אַזוי, ווען עס קומען צרות - פון וואַנען קומען זיי? פונעם שונא און דרוקער, דאָס איז דער יצר הרע. צוליב דעם וואָס אַ מענטש טוט עבירות קומען די צרות, און אויב מע וועט נישט באַזיגן דעם יצר הרע, זענען די צרות תלוי אין אים: פון אים הייבט זיך אַלץ אָן און ביי אים לאָזט זיך אַלץ אויס. און ווי אַזוי באַזיגט מען דעם יצר הרע? "אלמלא הקב"ה עוזרו אינו יכול לו" - אָן דער הילף פונעם אויבערשטן איז נישטאָ קיין שום שאנס אים צו באַזיגן. קומט אויס, אַז ביי יעדער צרה וואָס קומט אויפן מענטש, וואָס דאַרף ער בעטן? ריבונו של עולם, העלף מיר צו מנצח זיין דעם יצר, און ממילא וועלן אַלע צרות פון אינדרויסן אַראָפּפאַלן פון זיך אַליין.
און דאָס איז וואָס דוד זאָגט: "הבה לנו עזרת מצר" - ווער איז דער צר? דער צר הצורר, דער יצר הרע, וואָס ער איז דער צענטער און פון אים הייבט זיך אַלץ אָן. "ושוא תשועת אדם" - דער מענטש אַליין קען נישט מלחמה האַלטן קעגן אים, ווי עס שטייט אלמלא הקב"ה עוזרו אינו יכול לו, און נאָר דו ה' זאָלסט אונדז העלפן. און דורך דעם "באלוהים נעשה חיל" - וועלן מיר קענען מקיים זיין די מצוות ה', און ממילא "והוא יבוס צרינו": אַלע שונאים און צרות פון אינדרויסן וועלן צעטראָטן ווערן און אַראָפּפאַלן פון זיך אַליין, ווייל אַלץ איז תלוי אינעם צר הצורר וואָס דאָס איז דער יצר הרע. אויב דו וועסט אונדז העלפן קעגן אים - איז דאָך אַלץ שוין ערלעדיקט, און כל כלי יוצר עלינו לא יצלח לעולם, אמן ואמן.
אין דעם חלק שילדערט דוד די הכנעה פון מואב, אדום און פלשת אונטער זיין האנט - מואב ווי א כלי תשמיש, אדום ווי א קנעכט וואס טוט אויס דעם שוך, און פלשת וואס פאראייניגט זיך אדער קנעכט זיך אונטער - און באלד דערקלערט ער אז דאס אלעס איז נישט מער ווי מיט דער ישועת ה': "מי יובילני עיר מצור", דארט האט אונז דער אויבערשטער געטראגן אויף זיינע פלייצעס, און "מי נחני עד אדום", דארט האט ער אונז געפירט אויף אונזער וועג. פון דא האט דוד געלערנט אז אפילו וואס עס האט לכתחילה אויסגעזען ווי א פארלאזנקייט און א פרצה איז געווען צו אונזער טובָה, אזוי ווי דער אויבערשטער האט ארומגעדרייט סנחריב קיין מצרים כדי ער זאל פאלן מיט זיין גאנצן רויב. און פון דא גייט ער צו דער בקשה אויפן עתיד: "הבה לנו עזרת מצר ושוא תשועת אדם" - די ישועה איז בלויז פונעם אויבערשטן; "באלוהים נעשה חיל" - אז מיט אונזערע מעשים טובים לייגן מיר צו כח אין דער פמליא של מעלה, און מיט עבירות מאכט מען כביכול שוואך דעם כח פון משפיע זיין; און לויטן מהרי"ץ איז דער אמת'ער צר דער יצר הרע, און אז דער אויבערשטער וועט העלפן אים צו באזיגן - ממילא "והוא יבוס צרינו".