פתיחה: דער המשך פונעם מזמור - דוד אין גת
דער מזמור איז געזאגט געווארן, ווי עס שטייט אין קאפיטל אליין, "באחוז אותו פלשתים בגת", אין דער צייט ווען דוד איז אנטלאפן מפני שאול און איז אריינגעפאלן אין די הענט פון די פלשתים, און ער האט זיך געמאכט ווי א שוטה כדי זיך צו ראטעווען. אין דעם חלק פונעם מזמור פירט דוד ווייטער אויס די באשרייבונג פון דער רדיפה: ווי אזוי מען פארדרייט זיינע ווערטער, מען לויערט אויף זיינע טריט און מען שפיאנירט נאך אים, און ווי אזוי ער ווענדט זיך צום הקדוש ברוך הוא ער זאל ציילן זיינע וואנדערונגען און זיינע טרערן - און צום סוף דאנקט ער און לויבט סיי אויפן דין און סיי אויף די רחמים צוזאמען.
"כל היום דברי יעצבו" - ווען מען פארדרייט די ווערטער
כׇּל־הַיּוֹם דְּבָרַי יְעַצֵּבוּ עָלַי כׇּל־מַחְשְׁבֹתָם לָרָע׃ (ו) - א גאנצן טאג פארשאפן מיינע רייד מיר צער, אויף מיר זענען אלע זייערע מחשבות צום שלעכטן.
רש"י טייטשט: זיי מאכן מיר טרויעריג און פארשאפן מיר צער. זיי פלעגן מיר נאכלאפן ביז מיינע אלע רייד זענען גארנישט מער ווי א געשריי און געוויין צום אויבערשטן, א געשריי ער זאל מיר ראטעווען. דער רד"ק ערקלערט אז "יעצבו" איז מלשון להכעיס, רייצן און אויפפרעסן, און די ווערטער גייען צוריק צו וואס עס שטייט פריער "באלהים אהלל דברו" - און וואס איז "דברו"? די הבטחה וואס מען האט מיר צוגעזאגט די מלוכה. אויף דעם דבר אליין טוען זיי מיר רייצן און רודפ'ן. ווארום פארוואס רודפ'ט אים שאול? ווייל ער האט געוואוסט: "ידעתי כי מלוך תמלוך". קומט אויס אז דווקא דאס ווארט פונעם אויבערשטן דורך שמואל, וואס אויף דעם טו איך לויבן, דאס איז גורם פאר מיר יעצט עגמת נפש און רדיפות, "וכל מחשבותם לרע" - כדי מיר אפצוהאלטן און דערווייטערן פון דער מלוכה אז איך זאל נישט זוכה זיין דערצו.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קערט זיך דוד צוריק צו רעדן וועגן די פלשתים. דוד האט זיך געמאכט ווי א שוטה און א משוגענער, כביכול צו ווייזן: דאס איז נישט דוד, דאס איז נישט דער שר צבא פון שאול. אבער זיי האבן דאס נישט אפגעקויפט אזוי גרינג, און האבן אנגעהויבן נאכצוגיין זיינע טריט צו זען צי דאס איז אמת. און "יעצבו" - זיי האבן פרובירט אז דער קעניג זאל ווערן באזארגט און בארוישט איבער אים, אנצורייצן אכיש'ן: אט איז דוד, היט זיך פון אים, ער איז געקומען שפיאנירן, ער קומט אייננעמען. דאס הייסט אז "יעצבו" מיינט נישט אז זיי אליין זענען באזארגט, נאר זיי ברענגען דאגה און כעס אויף אנדערע, זיי פארדרוסן דעם קעניג און זאגן אים: כאפ אים, פארשפאר אים, היט זיך פון אים. "עלי כל מחשבותם לרע" - אז אפילו נאכדעם וואס אכיש האט אים באפרייט, זענען זיי ווייטער געגאנגען אים רודפ'ן און האבן געזוכט אים שלעכטס צו טון.
דער יעב"ץ: ווען לוינט זיך צו הערן קריטיק
דער יעב"ץ ערקלערט: ווען זיי וואלטן גערעדט שלעכטס אויף מיר איין טאג, און א צווייטן טאג וואלטן זיי געשוויגן, זאגט דוד, וואלט איך פרובירט צוצוהערן צום שלעכטס וואס זיי זאגן און זיך לערנען דערפון וואס איך דארף ביי זיך פאררעכטן. ווייל ביי גרויסע מענטשן, אפילו ווען איינער שילט און לעסטערט - הערן זיי אויס. עס קען זיין אז זיי וועלן נישט ענטפערן, אבער זיי נעמען די זאכן אריין אין קאפ און טראכטן אריין דערין.
מיר האבן שוין מער ווי איינמאל דערציילט איבערן חזון איש, וואס לויטן באפעל פונעם דאקטאר האט ער געמוזט שפאצירן א האלבער שעה א טאג אין דער פרישער לופט. ער איז ארויס שפאצירן אין די גערטנער נישט ווייט פון זיין שטוב, און דארט האט אים געזען א געוויסער אלטער איד - מען האט דעמאלט נאך נישט געקענט דעם חזון איש אין בני ברק - און האט צו אים געזאגט: עלטערער איד, איר זענט שוין נישט קיין יונגערמאן, ס'איז א שאד אויף אייערע יארן; זיצט און לערנט אנשטאט צו פארברענגען די צייט מיט שפאצירן. האט אים דער חזון איש געזאגט א יישר כח און איז ווייטער געגאנגען, און געטראכט צו זיך אז מארגן וועט ער גיין אויף אן אנדערן וועג. נאר ער האט פארגעסן, און קומענדיגן טאג איז ער ווידער דורכגעגאנגען דעם זעלבן ארט, און יענער שרייט נאכאמאל: האסט נישט פארשטאנען וואס איך האב דיר נעכטן געזאגט? א שאד אויף דיינע יארן, זיץ און לערן! און וואס וועט אים דער חזון איש זאגן - אז אפילו אויב ער וועט לערנען זיין גאנץ לעבן וועט ער נישט דערגרייכן דאס וואס דער חזון איש האט שוין באוויזן צו פארגעסן? האט ער אים געזאגט א יישר כח און איז ווייטער געגאנגען. ביי איינע פון די מאלן האט דער אלטער איד צוגעלייגט: אויב דו קענסט נישט לערנען, זאג כאטש אביסל תהלים. ווידער האט ער אים געזאגט א יישר כח, און פון דעמאלט אן האט ער שוין נזהר געווען מער נישט אריבערצוגיין דארט.
איין טאג איז דעם איד'ס קינד קראנק געווארן, און מען האט אים געזאגט: עס איז געקומען קיין בני ברק אן אדם גדול, ער פארשטייט אויך אין רפואה און אין אלע ענינים, גיי צו אים און נעם אויך פון אים א ברכה. איז ער געגאנגען מיטן קינד, דער חזון איש האט אים געעפנט די טיר - און יענער איז כמעט געחלש'ט. דאס איז דער חזון איש?! דאס איז דער פאר וועמען ער פלעגט שרייען מוסר?! ער האט אנגעהויבן בעטן מחילה און זיך אנטשולדיגן אויף זיין שטייגער פון רעדן. האט אים דער חזון איש געזאגט: ניין און ניין, גארנישט איז נישט געשען. זינט דו האסט מיר געזאגט וואס דו האסט געזאגט, בין איך מקפיד יעדן טאג צו זאגן עטליכע קאפיטלעך תהלים. דו האסט מיר געזאגט "זאג כאטש אביסל תהלים" - און איך האב דערין געזען אפשר א רמז מן השמים, און פון דעמאלט אן זאג איך יעדן טאג. א גרויסער מענטש זוכט שטענדיג אויסצוהערן וואס מען זאגט אויף אים, כדי צו זען וואס עס איז דא ביי אים צו פאררעכטן.
און דאס איז וואס דוד זאגט לויט די ווערטער פונעם יעב"ץ: ווען איין טאג וואלטן זיי גערעדט קעגן מיר און איין טאג געשוויגן, וואלט איך נאך צוגעלייגט אן אויער צו הערן וואס זיי זאגן כדי זיך צו פארבעסערן. און אזוי אויך אויב זיי וואלטן געזאגט אויף מיר פיל גנאי אבער כאטש אין איין זאך אדער צוויי וואלטן זיי מיר געלויבט - "דא האט דוד גוט געטון, כל הכבוד פאר דוד" - וואלט איך אויסגעהערט, אפשר ליגט דא א מוסר השכל וואס איך דארף זיך לערנען, און איך וואלט חושד געווען אין זיך אליין אז מעגליך בין איך טאקע נישט גאנץ און איך דארף פאררעכטן. אבער דא "כל היום דברי יעצבו": זיי האבן קיינמאל נישט קיין גוט ווארט, און זיי רוען אפילו נישט איין איין איינציגן טאג, נאר טאג נאך טאג. פון דעם ווייס איך אז "כל מחשבותם לרע", און איך האב נישט וואס צוצוהערן צו זיי. דאס זענען פארפירטע מענטשן, זייער דעה איז איינזייטיג, זיי האבן זייערע שיטות און מען קען זיי נישט איבערצייגן מיט די פאקטן - און דערפאר זאגט דוד: מעיקרא וויל איך אפילו נישט אויסהערן.
און הגאון הרב מאזוז, ווי באקאנט פון זיינע שיעורים, באקלאגט זיך אסאך מאל אז מען פארדרייט זיינע ווערטער און מען זאגט נאך אין זיין נאמען זאכן וואס ער האט קיינמאל נישט געטראכט און זענען אים קיינמאל נישט ארויפגעקומען אויפן געדאנק, און דאס אלעס כדי ארויסצוקומען קעגן אים. עס שטייט אין זיין פירוש אויף תהלים "אמת קנה" וואס ער טייטשט דא: "כל היום דברי יעצבו" - מען בייט און מען פארעמט אויס די ווערטער וואס איך האב געזאגט כדי צו געפינען אין זיי א חסרון, און נאכדעם שרייט מען: קוקט נאר וואס ער זאגט, קוקט וואס זענען זיינע דעות. און ער לייגט דארט צו א ווארט: און דאס איז באקאנט ביי עטליכע חכמים בעיניהם אין אונזערע טעג, וואס זייער וועג איז צו זוכן אונטער דער ערד אלערליי חסרונות און מומים, און אויספארעמען דעם מענטשנ'ס ווערטער אזוי אז עס זאל שטימען מיט זייער ציל כדי אים צו קענען אטאקירן.
"יגורו יצפונו" - די נאכפאלגונג נאך דוד'ן
יָגוּרוּ (יצפינו) [יִצְפּוֹנוּ] הֵמָּה עֲקֵבַי יִשְׁמֹרוּ כַּאֲשֶׁר קִוּוּ נַפְשִׁי׃ (ז) - זיי זאמלען זיך אן, זיי באהאלטן זיך, זיי היטן מיינע טריט, אזוי ווי זיי האבן געהאפט צו נעמען מיין נפש.
רש"י טייטשט: די שונאים לויערן און נעכטיגן - "יגורו" מלשון מגורים - אויפן ארט וואו זיי ערווארטן אז איך וועל אריבערגיין, און "עקבי ישמורו" צו שפיאנירן נאך מיר, כדי די רודפים זאלן קענען קומען. זיי פירן נאכפאלגונגען: וואו געפינט זיך דוד, און תיכף מסר'ן זיי "הנה דוד מסתתר עמנו". און דאס איז געווען ביי די רשעי ישראל, יענע מענטשן וואס האבן געוואלט געפעלן פאר שאול און פלעגן נאכגיין נאך דוד אים אנצוצייגן וואו צו יאגן - און צוליב דעם, זאגט רש"י, איז דוד אנטלאפן צו אכיש מלך גת.
רש"י ערקלערט "יגורו" מלשון ילינו, זיי נעכטיגן דארט און ווארטן אפ. דער רד"ק לעומת זה מפרש "יגורו" ווי "יאגרו", מלשון אסיפה, ווי דער באקאנטער אויסדרוק אין תנ"ך: "יגורו עלי עזים" - עס האבן זיך צוזאמגענומען עזי פנים מיר צו רודפ'ן, און אזוי אויך "הן גור יגור". און ענליך צו דעם "לא תגורו מפני איש", וואס חז"ל האבן געדרש'נט אז א דיין טאר נישט איינזאמלען זיינע רייד צוליב שרעק פאר א מענטש - אז ער וויל זאגן א זאך און ער זאמלט איין זיינע ווערטער און פארשטאפט זיין מויל. קומט אויס אז "לגור" מיינט צוזאמנעמען און איינזאמלען, און "יגורו" טייטשט: זיי וועלן זיך צוזאמנעמען און זיך באהאלטן כדי מיר צו טויטן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א המשך צו זיינע פריערדיגע ווערטער: די פלשתים וואס האבן פארטרויערט דעם קעניג מיט זייערע מסירות, האבן ווייטער גערודפ'ט נאך אים, ווייל זיי האבן מורא געהאט טאמער דער גאנצער משוגענער איז נישט מער ווי א שפיל. דעריבער "יצפונו" - האבן זיי זיך באהאלטן ווען ער איז ארויס פון ארץ פלשתים כדי אים נאכצוגיין און זען וואוהין ער גייט: צי דאס איז באמת דוד המלך, צי סתם א לאקאלער משוגענער. "עקבי ישמורו" - צו זען צי פלוצים וועט ער זיך אנהויבן פירן מיט א ישוב הדעת, אדער ער וועט ווייטער משוגע מאכן. אזוי ווי א מענטש וואס גייט אריין אין די ביוראען פון ביטוח לאומי מיט א שטעקן און הינקעט, און תיכף ווי ער גייט ארויס ווארפט ער אוועק דעם שטעקן און לויפט לייכט ווי א הערש - און דעמאלט פארשטייסטו אז אלעס איז געווען בלויז א שפיל. אזוי האבן זיי געוואלט בודק זיין צי דוד איז משוגע אויפן גאנצן וועג, צי מען וועט אים שפעטער טרעפן ביים פולן זינען. און דאס האבן זיי געטאן פון זיך אליין, און "כאשר קיוו נפשי" - וואס זייער האפענונג איז געווען אים צו טויטן.
"על און פלט למו"
עַל־אָוֶן פַּלֶּט־לָמוֹ בְּאַף עַמִּים הוֹרֵד אֱלֹהִים׃ (ח) - צוליב זייער רשעות זאל זיין אן אנטרינונג פאר זיי? מיט צארן נידער אראפ פעלקער, אלהים.
לויטן רד"ק ווערט די זאך געזאגט מיט א תמיהה: צוליב דעם אוון - דאס רשעות - וואס זיי טוען מיר, "פלט למו"? וועסטו זיי דען לאזן אנטלויפן און זיי ראטעווען נאך דער גאנצער שלעכטס וואס זיי האבן מיר געטאן? בשום אופן נישט! נאר "באף עמים הורד אלהים" - נידער זיי אראפ מיט דיין כעס, אנטפלעק דיין כעס אויף זיי כדי זיי זאלן נישט געראטעוועט ווערן. און מיט "עמים" מיינט מען זיינע שונאים פון די שבטי ישראל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז דער טעם אויף "כאשר קיוו נפשי": די הצלה וואס איך בין געראטעוועט געווארן פון זייער האנט ווערט ביי זיי פאררעכנט ווי אן "אוון", ווי אן אומיושר - פארוואס פלוצים איז ער געראטעוועט געווארן? לויט זיי וואלט דער יושר געווען מיר צו טויטן, און מיין געראטעוועט ווערן איז ביי זיי א רשעות. און ווער זענען זיי? יענע פלשתים וואס זענען נאכגעלאפן נאך זיינע טריט און געטענה'ט אז אלעס איז בלויז א שפיל און דאס איז באמת דוד, און זיי זענען די וואס האבן פארטרויערט דעם קעניג און געזאגט צו אים: פארוואס האסטו אים באפרייט? דעריבער בעט דוד: "באף עמים הורד אלהים" - מיט דיין כעס זאלסטו זיי אראפנידערן און דערנידערן.
און אינעם ספר "נורא תהילות", וואס ווערט געברענגט אינעם מעם לועז, טייטשט ער אזוי: זאגט דוד, אויב זיי רודפ'ן מיר צוליב אן אוון וואס שטעקט אין מיר - "פלט למו", ראטעווע זיי און לאז זיי אפ, ווייל מיט רעכט רודפ'ן זיי מיר און עס איז דא אין מיר א שלעכטס. אבער "באף" - אויב זיי רודפ'ן מיר בלויז מחמת זייער כעס, ווייל זיי האבן געהערט דאס געזאנג פון די פרויען "הכה שאול באלפיו ודוד ברבבותיו" און די זאך האט זיי געארט - דעמאלט בעט איך: "עמים הורד אלהים". און "עמים" דא, לויטן נורא תהילות, מיינט מענטשן פון כלל ישראל. דאס הייסט: רבונו של עולם, אויב זייער רודפ'ן קומט פון זייערע שלעכטע מדות - באצאל זיי ווי עס פאסירט; און אויב זיי רודפ'ן מיר מיט יושר - לאז זיי אפ און טו זיי גארנישט, ווייל באמת קומט עס מיר.
"נודי ספרתה אתה" - דאס ציילן די וואנדערונגען און די טרערן
נֹדִי סָפַרְתָּה אָתָּה שִׂימָה דִמְעָתִי בְנֹאדֶךָ הֲלֹא בְּסִפְרָתֶךָ׃ (ט) - מיינע וואנדערונגען האסטו געציילט, לייג אריין מיין טרער אין דיין קרוג, איז עס דען נישט אין דיין ספר?
דאָס איז אַ מליצה'דיקער פּסוק, ווײַל דער זעלבער אויסדרוק ערשײַנט דאָ מיט צוויי פֿאַרשידענע באַטײַטן. "נודי" איז מלשון נדודים (וואַנדערונגען), ווי "נודי הר צפור". דאָס הייסט: רבונו של עולם, דו ווייסט וויפֿיל נדודים איך האָב געוואַנדערט בײַם אַנטלויפֿן פֿאַר מײַנע שונאים, דו האָסט געציילט וויפֿיל איך האָב געמוזט זיך שלעפּן פֿון איין אָרט צום צווייטן. "שימה דמעתי בנאדך" - לייג אַרײַן די טרערן וואָס איך האָב געוויינט אויף אַלע די נדודים אין דײַן פֿלאַש (נוד); און דער נוד איז אַ לעדערנער כּלי קיבול פֿאַר פֿליסיקייטן - זיי זאָלן זײַן אָפּגעהיט בײַ דיר. און דער אבן עזרא זאָגט אַז דאָס איז בדרך צחות: "נודי" מיט "נאדך", אַ לשון נופל על לשון, כאָטש יעדער פֿון זיי האָט אַן אַנדער באַטײַט.
"הלא בספרתך" - וואָס איז די דאָזיקע הוספה? אַז דו זאָלסט זיי ציילן און זיי זאָלן קומען אין דײַן חשבון צוזאַמען מיט מײַנע איבעריקע צרות, אַז די טרערן זאָלן זײַן אָפּגעציילט און פֿאַררעכנט בײַ דיר. און רש"י ברענגט פֿון מנחם אַז "בספרתך" איז לשון "בספרך" - עס זאָל זײַן אָנגעשריבן בײַ דיר אין ספר, נישט מלשון ספירה (ציילן) נאָר מלשון ספר (אַ בוך).
דער מלבי"ם טײַטשט: "נודי ספרתה אתה" - דו, רבונו של עולם, האָסט אָפּגעציילט די צאָל פֿון מײַנע נדודים, וויפֿיל טעג איך האָב געוואַנדערט און אין וויפֿיל ערטער. און איך בעט אַז אויך די טרערן זאָלן אַרײַנגיין אין דעם חשבון פֿון דער צאָל. און דאָס איז אַ וואוילער ביאור: אויב עס איז נגזר געוואָרן אויף מיר, למשל, צען נדודים, און אין איין וואַנדערונג האָב איך געהאַט אַזאַ גרויסן צער ווי די מאָס פֿון אַכט פֿון זיי - רעכן מיר דאָס כאילו איך האָב שוין געוואַנדערט אַכט מאָל, און עס זענען מער נישט געבליבן נאָר צוויי. דאָס מיינט "הלא בספרתך": רבונו של עולם, שטעל צו די טרערן צום חשבון, כּדי זיי זאָלן צוגערעכנט ווערן צום מנין, און רעכן מיר דאָס אַראָפּ פֿון דער צאָל נדודים וואָס איך וואָלט געדאַרפֿט איבערגיין.
און דאָס שטימט מיט דעם וואָס מיר ווייסן בײַ גלות מצרים: כאָטש די גזירה איז געווען פֿיר הונדערט יאָר, זענען כּלל ישראל געזעסן אין מצרים צוויי הונדערט און צען יאָר, און פֿון דעם בלויז זעקס און אַכציק יאָר אין אַ שווערן שיעבוד. און דער טעם איז, ווי עס שטייט אין די ספֿרים הקדושים: קושי השעבוד השלים - די שווערקייט פֿונעם שיעבוד האָט משלים געווען די צײַט. אַ שווערער שיעבוד אין אַ קורצער צײַט קען קומען אַנשטאָט אַ גרינגערן שיעבוד אויף אַ לענגערער צײַט. און אַזוי בעט דוד: צייל די טרערן פֿון די ווייניקע נדודים וואָס איך האָב שוין איבערגעלעבט, און זייער צאָל זאָל אויפֿקומען ווי פֿילע נדודים.
"אז ישובו אויבי אחור"
אָז יָשׁוּבוּ אוֹיְבַי אָחוֹר בְּיוֹם אֶקְרָא זֶה־יָדַעְתִּי כִּי־אֱלֹהִים לִי׃ (י) - דעמאָלט וועלן זיך מײַנע פֿײַנט אומקערן אויף צוריק אין דעם טאָג וואָס איך וועל רופֿן, דאָס ווייס איך אַז גאָט איז מיט מיר.
ווען מײַנע שונאים וועלן זיך אומקערן אויף צוריק אין דעם טאָג וואָס איך וועל רופֿן צו דיר - דערמיט ווייס איך אַז גאָט איז מיט מיר. ווען איך וועל זען אַז מײַנע שונאים דערשרעקן זיך און קערן מיר דעם רוקן אין דער צײַט וואָס איך רוף צו דיר, פֿון דעם ווייס איך אַז דו ביסט מיט מיר, אַז איך שרײַ און דער קדוש ברוך הוא הערט מיר אויס.
דער מלבי"ם פֿאַרבינדט דאָס מיט די פֿריִערדיקע רייד: נאָכדעם וואָס דוד האָט מתפּלל געווען, האָבן יענע פלשתים וואָס זענען נאָכגעגאַנגען נאָך אים און געטענה'ט אַז דוד זאָגט ליגן און ער איז גאָרנישט קיין משוגענער נאָר ממש דוד אַליין - אויפֿגעהערט צו מאַכן די לאָקערנישן. זאָגט דוד: נאָכדעם וואָס איך האָב מתפּלל געווען, ברוך השם זע איך אַז די וואָס לויפֿן מיר נאָך לאָקערן שוין מער נישט און גייען מיר נישט נאָך, נאָר זיי האָבן זיך אומגעקערט צו די פלשתים און זוכן מער נישט מײַן לעבן. און מיט דעם "ידעתי כי אלהים לי" - אַז דער אויבערשטער היט אויף מיר מיט אַן השגחה פרטית און האָט אָפּגעטאָן פֿון מיר די רודפים.
"באלהים אהלל דבר" - אויפֿן דין און אויפֿן רחמים
בֵּאלֹהִים אֲהַלֵּל דָּבָר בַּיהֹוָה אֲהַלֵּל דָּבָר׃ (יא) - מיט אלהים וועל איך לויבן דאָס וואָרט, מיט ה' וועל איך לויבן דאָס וואָרט.
רש"י טײַטשט אַז די דאָפּלטקייט קומט אויף מידת הדין און אויף מידת הרחמים: "אלהים" איז דין, און דער שם הוי"ה איז רחמים. און דער רד"ק ברענגט בשם זײַן פֿאָטער: ער זאָגט "באלהים" וואָס איז מידת הדין, און ער זאָגט "בה'" וואָס איז מידת הרחמים, דאָס הייסט, סײַ אויפֿן גוטן און סײַ אויפֿן שלעכטן וועל איך לויבן דאָס וואָרט פֿונעם אויבערשטן און אים דאַנקען. סײַ אויפֿן גוטן און סײַ אויפֿן שלעכטן בין איך מודה ומהלל.
און אַזוי שטייט אויך אינעם מדרש שוחר טוב: יעדעס אָרט וווּ עס שטייט "אלהים" איז דאָס מידת הדין, ווײַל "אלהים" איז אויך אַ לשון פֿאַר דיינים, ווי "אלהים לא תקלל", "עד האלהים יבא דבר שניהם". און יעדעס אָרט וווּ עס שטייט דער שם הוי"ה איז דאָס מידת הרחמים, ווי עס שטייט "ה' ה' אל רחום וחנון", דער שם הוי"ה ווערט דערמאָנט אין די שלוש עשרה מדות פֿון רחמים. זאָגט דוד: אויב מיט מידת הדין משפּטסטו מיך - לויב איך דיר, און אויב מיט מידת הרחמים משפּטסטו מיך - לויב איך דיר. דאָס הייסט, וואָס דו וועסט מיט מיר טאָן און ווי אַזוי דו וועסט מיט מיר טאָן, אויף אַלץ זאָג איך אַ דאַנק, און איך לויב דעם אויבערשטן אויף אַלץ וואָס ער גיט מיר.
דער מלבי"ם ערקלערט: "באלהים אהלל דבר" - איך פֿאַרזיכער זיך אין אלוקים און איך לויב דאָס וואָרט; און דאָס שטימט מיט דעם וואָס ס'איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן "באלהים אהלל דברו", און מיר האָבן דאָרטן מסביר געווען אַז "דברו" מיינט דאָס וואָרט וואָס ער האָט מיר געזאָגט דורך שמואל אַז איך וועל זײַן קעניג. און אינעם צווייטן שלב איז געקומען גד הנביא, וואָס ה' האָט אים געשיקט קיין ארץ יהודה אים צו פֿאַרזיכערן נאָכאַמָאל און אים צו דערמוטיקן - און דאָס איז מצד מידת הרחמים, וואָס דו האָסט מיר געשיקט אַ נביא נאָך אַ מאָל מיך צו שטאַרקן אין דער צײַט וואָס איך בין געווען גערודפֿט, און אויף דעם הייסט עס "בה' אהלל דבר".
און אפֿשר קען מען צולייגן: דאָס ערשטע מאָל, "באלהים אהלל דבר", איז כביכול געווען על פי דין - ווײַל עס איז פֿספסולט געוואָרן אין זײַן חכמה עליונה אַז דוד זאָל זײַן דער מלך, און דאָס איז דין, דעריבער איז עס מיטן נאָמען "אלוקים". אָבער צו קומען און אים דאָס מבשר זײַן פֿון ס'נײַס דורך גד החוזה בשעת ער ווערט גערודפֿט - דאָס איז שוין מצד מידת הרחמים, וואָס צו לאָזן וויסן האָט מען אים דאָך שוין מודיע געווען על פי דין לכתחילה דורך שמואל, און דאָ איז די זאַך נאָר געקומען אים צו שטאַרקן און דערמוטיקן. דעריבער שטייט אויף דעם "בה' אהלל דבר", מיטן נאָמען פֿון רחמים.
"מה יעשה אדם לי" - דער חילוק צווישן בשר און אדם
בֵּאלֹהִים בָּטַחְתִּי לֹא אִירָא מַה־יַּעֲשֶׂה אָדָם לִי׃ (יב) - אין אלוקים האָב איך געטרויט, איך וועל ניט מורא האָבן, וואָס קען מיר אַ מענטש טאָן.
וויבאַלד איך האָב געטרויט אין אים, וועל איך ניט מורא האָבן פֿון וואָס אַן אדם וועט מיר טאָן - מענטשן וועלן מיר ניט קענען שלעכטס טאָן. און אויבן האָט ער געזאָגט "באלהים בטחתי לא אירא מה יעשה בשר לי", און דאָ שטייט "אדם". זאָגט דער רד"ק: אדם און בשר זענען איין זאַך, אַזוי ווי "ויברך כל בשר שם קדשו לעולם ועד", "יבוא כל בשר להשתחוות". און מיר האָבן שוין געלערנט אַז בײַם רד"ק איז אַ כפל עניין במילים שונות ניט קיין אויסנאַם אין נביא, און דעריבער איז בײַ אים נישטאָ קיין קשיא דערויף.
אָבער לויטן דרך פֿונעם מלבי"ם ווייסן מיר אַז עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן "בשר" און "אדם", און אויב ער האָט אַ מאָל געזאָגט בשר - איז עס געזאָגט געוואָרן בכוונה תחילה, און אויב שפּעטער זאָגט ער אדם - איז דאָך אויך דערין דאָ אַ כוונה, וואָס בײַ אים איז קיינמאָל ניט פֿאַראַן קיין כפל עניין במילים שונות, און יעדער וואָרט קומט אויסדריקן אַן אַנדער באַטײַט. דאָ איז דער מלבי"ם ניט מסביר דעם חילוק, אָבער דער אלשיך הקדוש שטעלט זיך דערויף אָפּ, און זאָגט בקיצור אַזוי: "מה יעשה בשר לי" וואָס איז געזאָגט געוואָרן אויבן - רעדט זיך וועגן אכיש מלך גת, פֿון וועמען דוד האָט זייער מורא געהאַט. און אים קען מען דאָך ניט אָנרופֿן "אדם", ווײַל "אדם אתם" - איר ווערט אָנגערופֿן אדם און נישט אומות העולם ווערן אָנגערופֿן אדם. ווי קען מען אים יאָ רופֿן? בשר. "בשר" איז אַ נידעריקער און שפּל'דיקער אויסדרוק, וואָס באַציט זיך בלויז צום חומר און ניט צום מענטשלעכן חלק אין אים, ווײַל "אדם" איז מלשון "אדמה לעליון".
און די אומות העולם קענען גערופֿן ווערן "אנשים", אָבער ניט "אדם". און וואָס איז דער חילוק? אַז "אדם" איז אַ וואָרט וואָס פֿאַרטראָגט ניט קיין לשון רבים - מע זאָגט ניט "אדמים", און "אדם" איז תמיד בלשון יחיד. די בחינה פֿון איין מהות געהערט נאָר צו כלל ישראל; די פעלקער זענען אין דער בחינה פֿון איש און אנשים, יחיד און רבים, בעת עם ישראל איז די בחינה פֿון אדם, אַן איינציקער מהות וואָס פֿאַרטראָגט ניט קיין ריבוי. קומט אויס אַז לכתחילה האָט ער גערעדט אויף "בשר" - דאָס איז אכיש מלך גת, און דאָ אויף "אדם" - דאָס איז שאול. זאָגט דוד: איך האָב ניט קיין מורא פֿון וואָס שאול וועט מיר טאָן; דער וואָס האָט מיך געראַטעוועט פֿונעם "בשר" ווען איך האָב זיך פֿאַרזיכערט אין אים, וועט מיך אויך ראַטעווען פֿונעם "אדם" ווען איך טרוי איצט אין אים.
"עלי אלהים נדריך"
עָלַי אֱלֹהִים נְדָרֶיךָ אֲשַׁלֵּם תּוֹדֹת לָךְ׃ (יג) - אויף מיר, גאָט, ליגן דײַנע נדרים, איך וועל באַצאָלן דאַנק-אָפּפֿערן צו דיר.
לויטן פשט: די נדרים וואָס איך האָב דיר גענאדערט אין מײַן גלות - ליגט אויף מיר זיי צו באַצאָלן, און אויף מיר ליגט זייער פֿאַרגיטיקונג. און אויך די קרבנות תודה - וואָס אַ מענטש וואָס ווערט געראַטעוועט פֿון אַ צרה ברענגט אַ קרבן תודה - אויך זיי וועל איך באַצאָלן, "אשלם תודות לך".
דער מלבי"ם טײַטשט אויס אויף אַן אַנדער אופֿן: "נדריך" ליגן אויף מיר - דו האָסט געטאָן אַ נדר פֿאַר מיר, דורך דער הבטחה פֿונעם נביא, וואָס דאָס איז כביכול אַ נדר וואָס דער הקדוש ברוך הוא איז מחויב מקיים צו זײַן. און צוויי נדרים זענען דאָ געווען: דער ערשטער נדר - די הבטחה פֿון דער מלוכה דורך שמואל; און דער צווייטער נדר - אַז ער זאָל זיך צוריקקערן קיין ארץ ישראל און ניט מורא האָבן, אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז גד החוזה איז געשיקט געוואָרן צו דוד אים צו דערמוטיקן און באַרויִקן אַז ער קען זיך אומקערן. אויף ביידע זאָגט ער: "אלהים נדריך" - די נדרים וואָס דו האָסט געטאָן, סײַ די בשורה דורך שמואל און סײַ די בשורה דורך גד החוזה, און קעגן זיי "אשלם תודות לך". און "תודות" איז בלשון רבים, ווײַל קעגן די צוויי הבטחות זענען דאָ צוויי תודות.
דאָס פֿאַרענדיקן פֿונעם מזמור: "להתהלך לפני אלהים באור החיים"
כִּי הִצַּלְתָּ נַפְשִׁי מִמָּוֶת הֲלֹא רַגְלַי מִדֶּחִי לְהִתְהַלֵּךְ לִפְנֵי אֱלֹהִים בְּאוֹר הַחַיִּים׃ (יד) - וואָרום דו האָסט געראַטעוועט מײַן נפש פֿון טויט, צי דען נישט מײַנע פֿיס פֿון אַ פֿאַל (פֿון פֿאַרטריבן ווערן), זיך צו גיין פֿאַר גאָט אינעם ליכט פֿון לעבן.
דוד שלעסט דעם מזמור מיט אַן הודאה. ער געפֿינט זיך דאָך אָבער נאָך אַלץ אין דער צײַט פֿון דער צרה, איז דער טײַטש פֿון די רייד: ווען דו וועסט ראַטעווען מײַן נפש פֿון טויט, דעמאָלט וועל איך באַצאָלן די נדרים און דיר דאַנקען פֿאַרן מיך ראַטעווען. "הלא רגלי מדחי" - אַז דו האָסט אָפּגעהיט מײַנע פֿיס זיי זאָלן נישט פֿאַרטריבן ווערן; "נידח" באַדײַט אַ זאַך וואָס גייט אַוועק אין אַ ווײַטן אָרט, ווי דער לשון "הקבץ נדחי" און "לא ידח ממנו נדח". דאָס הייסט, אַז מײַנע פֿיס זאָלן מער נישט געצווונגען זײַן צו וואַנדערן צו ווײַטע ערטער.
און וווּ זענען זיי איצט? "להתהלך לפני אלהים באור החיים". זאָגט דער רד"ק: ווען איך בין אין גלות און פֿאַרטריבן, האָב איך נישט קיין צײַט זיך אָפּצוגעבן מיט עבודת אלוקים, איך בין פֿאַרנומען מיטן בלאָזן לעבן און איבערלעבן און קען נישט דינען דעם אויבערשטן ווי עס פּאַסט. אָבער ווען דו וועסט מיך ראַטעווען און איך וועל צוריקקומען קיין ארץ ישראל, וועל איך זיך באַהעפֿטן מיט די חכמי ישראל, איך וועל קומען אין בית המדרש און זיך פֿאַרנעמען מיט זיי אין די גײַסטיקע ענינים - און זוכה זײַן זיך אַרומצוגיין פֿאַר גאָט אינעם ליכט פֿון לעבן, אין בית המדרש און אין עסק התורה. און אַזוי זאָגט אויך דער מדרש שוחר טוב: "להתהלך לפני אלהים" - דאָס איז ארץ ישראל, "באור החיים" - דאָס איז גן עדן.
און דער מלבי"ם דערקלערט אַז צוויי זאַכן זענען דאָ געזאָגט געוואָרן: "כי הצלת נפשי ממוות" - דאָס איז די הצלה פֿון דער האַנט פֿון די פלשתים, וואָס איז געקומען מכוח דער הבטחה פֿון שמואל אַז איך וועל זײַן מלך; "הלא רגלי מדחי" - אַז איך זאָל נישט פֿאַרטריבן ווערן קיין חוץ לארץ, און דאָס איז דורך גד וואָס איז געשיקט געוואָרן צו מיר מיך צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל. און איך וועל גיין פֿאַר גאָט דאָ אין ארץ ישראל און זען אינעם ליכט פֿון לעבן - וואָס איז דער פֿאַרקערטער פֿון "נפשי ממוות": זיי האָבן געוואָלט ברענגען מײַן נפש צום טויט, ווי מיר האָבן געזען אַז די פלשתים האָבן אים געוואָלט הרגענען, און איך האָב זוכה געווען דורך דיר צום ליכט פֿון לעבן, צו אַ לעבן וואָס איז דער פֿאַרקערטער פֿונעם טויט. און מיט דעם שלעסט דוד דעם קאַפּיטל.
צום סך-הכּל:
אין דעם טייל פֿונעם מזמור באַשרײַבט דוד די רדיפֿות אַרום אים: מען פֿאַרקרימט און פֿאַרדרייט זײַנע ווערטער אַ גאַנצן טאָג, מען לאוערט אויף זײַנע טריט און מען שפּיאָנירט נאָך אים מיט דער האָפֿענונג אים צו טייטן, און מען רעכנט זײַן הצלה פֿאַר אַן עוולה. פֿון דאַנען לערנט ער אַז מען טאָר נישט אויסהערן קיין קריטיק וואָס איז אינגאַנצן שלעכטס פֿון אַלע זײַטן - נישט ווי די קריטיק וואָס אַ גרויסער מענטש נײַגט צו איר זײַן אויער כּדי זיך צו פֿאַרריכטן, אַזוי ווי די מעשה פֿונעם חזון איש וואָס האָט אָנגענומען פֿונעם אַלטן ייִד די באַמערקונג צו זאָגן תהילים. און פֿון טיפֿן האַרצן פֿון דער צרה ווענדט ער זיך צום אויבערשטן: צייל מײַנע וואַנדערונגען, און לייג מײַנע טרערן אין דײַן פֿלאַש זיי זאָלן קומען צום חשבון און פֿאַרקירצן די טעג פֿון דער צרה. און צום סוף - אַ דאָפּלטע הודאה: אויף מידת הדין און אויף מידת הרחמים, אויף דער הבטחה פֿון שמואל און אויף דער בשורה פֿון גד, אויף דער הצלה פֿונעם טויט און אויפֿן צוריקקער פֿונעם גירוש, ביז צום זיך אַרומגיין פֿאַר גאָט אין ארץ ישראל אינעם ליכט פֿון לעבן.