לַמְנַצֵּחַ בִּנְגִינֹת מַשְׂכִּיל לְדָוִד׃ - פארן מנצח מיט נגינות, א משכיל פון דוד.
דער אלשיך שטעלט זיך אפ אויף דער הקדמה: פארוואס הייבט דוד אן דווקא מיט "למנצח בנגינות משכיל"? ווייל עס איז געווען אויף אים א מרה שחורה פון דער צרה וואס די זיפים האבן געמסרט אויף אים, און רוח הקודש רוהט דאך נישט מתוך עצבות. דערפאר האט ער געדארפט "למנצח בנגינות" - אסאך נגינות צו שפילן, כדי עס זאל זיין "משכיל לדוד", אז דוד זאל קענען צוקומען צו השכלה און השגה, און דורך דעם זינגען און זאגן דעם מזמור.
בְּבֹא הַזִּיפִים וַיֹּאמְרוּ לְשָׁאוּל הֲלֹא דָוִד מִסְתַּתֵּר עִמָּנוּ׃ - ווען די זיפים זענען געקומען און געזאגט פאר שאול: צי באהאלט זיך דען נישט דוד ביי אונז?
און דאס איז געווען די סיבה פאר זיין עצבות: די זיפים זענען געקומען און האבן אויסגעגעבן אויף אים, און צוליב דעם האט דוד געדארפט יענע נגינות כדי ארויסצוגיין פון דער עצבות.
די זיפים זענען די איינוואוינער פון מדבר זיף, און אויפן נאמען פון זייער ארט זענען זיי אזוי גערופן געווארן. "ויבואו הזיפים אל שאול הגבעתה לאמור, הלא דוד מסתתר בגבעת החכילה על פני הישימון". זיי גייען ארויף קיין גבעה און דערציילן פאר שאול אז דוד באהאלט זיך ביי זיי. "ויקם שאול וירד אל מדבר זיף ואיתו שלושת אלפים איש בחורי ישראל לבקש את דוד במדבר זיף. ויחן שאול בגבעת החכילה אשר על פני הישימון על הדרך, ודוד יושב במדבר, וירא כי בא שאול אחריו המדברה". דוד ווערט געוואויר אז שאול יאגט זיך נאך אים, "וישלח דוד מרגלים וידע כי בא שאול אל נכון" - לכתחילה זענען דאס געווען שמועות, און דוד שיקט שפיאנען אויסצוקוקן דעם שטח, און דעמאלט ווערט ער געוואויר אז די זאכן זענען ריכטיג.
פון דארט גייט דער כתוב ווייטער: "ויקם דוד ויבוא אל המקום אשר חנה שם שאול, וירא דוד את המקום אשר שכב שם שאול ואבנר בן נר שר צבאו, ושאול שוכב במעגל והעם חונים סביבותיו". דאס איז די מעשה וואו מען האט איבערראשט שאול אין זיין שלאף, און אבישי האט געוואלט אים שלאגן, און דוד האט אים געענטפערט: ווער האט אויסגעשטרעקט זיין האנט אויפן משיח ה' און איז געבליבן ריין. צום סוף האבן זיי צוגענומען דאס קריגל וואסער, און אזוי האט דוד געוויזן פאר שאול אז ער איז צוגעקומען ביז לעבן אים און ער האט אים געקענט שלאגן, און אט זוכט ער דאך נישט זיין שלעכטס. צו אונזער ענין איז נוגע בלויז דער חלק פון דער מסירה: די מענטשן פון זיף האבן געוואלט אויסליפערן דוד אין די הענט פון שאול.
אֱלֹהִים בְּשִׁמְךָ הוֹשִׁיעֵנִי וּבִגְבוּרָתְךָ תְדִינֵנִי׃ - גאט, מיט דיין נאמען ראטעווע מיך, און מיט דיין גבורה זאלסטו מיך משפט'ן.
דער מדרש תהלים (שוחר טוב) דרש'נט: דוד האט געזאגט פארן הקדוש ברוך הוא: רבונו של עולם, א קטנטין - א קליינער שר - ווען ער רודפ'ט א מענטש, קלאגט מען אויף אים צום איפרכוס, וואס איז א גרעסערער שר פון אים. אן איפרכוס ווען ער רודפ'ט, קלאגט מען אויף אים צום מלך. אבער אויב דער מלך רודפ'ט דעם איפרכוס, צו וועמען זאל ער קלאגן? צו וועמען קען ער זיך ווענדן צו באקומען גערעכטיקייט, ווען דער מלך איז דאך די העכסטע מאכט? האט ער נישט צו וועמען צו קלאגן נאר צו דיר. דער איינציגער וואס קען ראטעווען פון דער האנט פונעם מלך איז דער וואס איז העכער פונעם מלך, און דאס איז דער הקדוש ברוך הוא. אזוי האט דוד געזאגט: רבונו של עולם, שאול איז דאך א מלך, צו וועמען זאל איך קלאגן אויף אים? נאר צו דיר דארף מען קלאגן, "בשמך הושיעני ובגבורתך תדינני" - איך האב נישט צו וועמען זיך צו ווענדן נאר צו דיין נאמען, און דיין גבורה זאל משפט'ן מיין דין און מיך ראטעווען פון שאול'ס האנט.
און דער מדרש פירט אויס צו ערקלערן "ובגבורתך תדינני": אזוי ווי דו האסט געשריבן אין דיין תורה "לא תסגיר עבד אל אדוניו". אויב דער דאזיגער עבד, וואס זיין אפשטאם איז פון די קינדער פון חם און נעכטן האט ער נאך געדינט עבודה זרה, און דאך ביסטו געווארנט געווארן נישט אים אויסצוגעבן צו זיין האר ווען ער איז אנטלאפן - איך, וואס איך בין א נשיא בן נשיא פאר פינף דורות, ווי עס שטייט נחשון הוליד את שלמא, ושלמון הוליד את בועז, ובועז הוליד את עובד, ועובד הוליד את ישי, וישי הוליד את דוד - על אחת כמה וכמה אז דו זאלסט מיך נישט אויסגעבן אין שאול'ס האנט. און דער מדרש ערקלערט: "גבורה" מיינט תורה, ווי עס שטייט "לי עצה ותושיה אני בינה לי גבורה", און אויך "גיבור במלחמתה של תורה". דאס הייסט: לויט די כללים פון דיין תורה פיר מיין משפט, און פונקט ווי עס שטייט אין דיין תורה אז מען גיט נישט אויס קיין עבד צו זיין האר, אזוי זאלסטו מיך נישט אויסגעבן צו מיין האר, צו שאול.
דער רד"ק דערקלערט: דער ג-ט וואס אין דיין נאמען רוף איך - ראטעווע מיך; און מיט דיין גבורה אויף וועלכער איך פֿאַרלאָז מיך - "תדינני", דאָס הייסט נעם מיין משפט פֿון זיי, ווייל איך בין אַ יחיד און זיי זענען פֿיל. און דער לשון איז דאָך אַ חידוש, ווייל "תדינני" באַדייט מע פֿירט אַ משפט אויף מיר, און דוד איז דאָך געוויינטלעך צו זאָגן "אל באפך תוכיחני". דעריבער טײַטשן רוב מפרשים, און אויך רש"י, אַז די כוונה איז נעם מיין נקמה פֿון מיינע פֿײַנט, ווי דער לשון "כי ה' ידין עמו" - וואָס מיינט נישט ער וועט זיי משפּטן, נאָר ער וועט משפּטן זייער דין פֿון די וואָס פּלאָגן זיי.
דער מלבי"ם לערנט פשט: "בשמך הושיעני" - ראַטעווע מיך פֿון וועגן דיין נאָמען, ווײַל דו ביסט אַ מושיע פֿאַר די וואָס זוכן ביי דיר שוץ און דאָס איז דיין נאָמען, און די ישועה קומט פֿון דער מדה פֿון חסד. "ובגבורתך תדינני" - פֿיר אויס מיין משפּט קעגן די פֿײַנט, און דער דין איז פֿון דער מדה פֿון גבורה, זיך אָפּצורעכענען מיט זיי ווי עס געהער צו זײַן.
דער ספֿורנו ווידער לערנט "תדינני" כפשוטו: "בשמך הושיעני" מיט דער מידת הרחמים, און אויב דיין רצון איז מיך צו משפּטן מיט גבורה - זאָלסט דו מיך משפּטן און נישט זיי, פּונקט ווי דוד האָט געזאָגט "אפלה נא ביד ה' וביד אדם אל אפולה". מיין עונש זאָל נישט קומען דורך אַ בשר ודם, וואָס האָט קיין רחמנות און חמלה נישט, נאָר דווקא דורך דיינע הענט.
אֱלֹהִים שְׁמַע תְּפִלָּתִי הַאֲזִינָה לְאִמְרֵי־פִי׃ - ג-ט, הער אויס מיין תפילה, נײַג דיין אויער צו די רייד פֿון מיין מויל.
וואָס איז די דאָפּלטקייט? דער רד"ק לערנט: "תפילתי" איז אין האַרצן, "אמרי פי" איז מיט דער צונג. דער מלבי"ם דערקלערט: הער אויס מיין תפילה, און חוץ פֿון דעם נײַג אויך צו אַן אויער צו מיינע רייד פֿון מויל, צו די ווערטער וואָס איך רעד צוזאַמען מיט דער תפילה. און דער מלבי"ם לייגט צו אַ כלל וואָס ער חזרט איבער אויף עטלעכע ערטער: אומעטום וווּ עס איז פֿאַראַן אַן עיקר און אַ טפֿל, ווערט דער עיקר געזאָגט מיט אַ לשון פֿון שמיעה, און דער טפֿל מיט אַ לשון פֿון האזנה, ווי צום ביישפּיל "האזינו השמים ואדברה ותשמע הארץ אמרי פי". די תפילה איז דער עיקר - "שמע תפילתי", און אויף די אַנדערע צוגעלייגטע זאַכן - "האזינה".
כִּי זָרִים קָמוּ עָלַי וְעָרִיצִים בִּקְשׁוּ נַפְשִׁי לֹא שָׂמוּ אֱלֹהִים לְנֶגְדָּם סֶלָה׃ - וואָרום פֿרעמדע זענען אויפֿגעשטאַנען קעגן מיר, און גוואַלדטאָטערס זוכן מיין לעבן, זיי האָבן נישט געשטעלט ג-ט פֿאַר זיך קיין מאָל.
דער רד"ק ברענגט אַז עס זענען דאָ וואָס טײַטשן "זרים" - דאָס זענען די זיפֿים, "ועריצים" - דאָס איז שאול און זײַן מחנה; אַן עריץ איז געוויינטלעך אַ געוועלטיקער, אַ גוואַלדיקער הערשער. און דוד בעט אַז ער זאָל אים ראַטעווען פֿון דער האַנט פֿון די זיפֿים און פֿון דער האַנט פֿונעם עריץ. דער אבן עזרא טײַטשט אַנדערש: "זרים" זענען פֿרעמדע פֿעלקער, וואָס זענען נישט פֿון אונדזער פֿאָלק, "ועריצים" זענען די זיפֿים, אויף וועמען דער גאַנצער קאַפּיטל גייט - "בבוא הזיפים ויאמרו לשאול". לויט דעם באַציט זיך דוד דאָ בכלל נישט צו שאול, נאָר ער בעט אַ ראַטעווע פֿון די זיפֿים וואָס זוכן אים איבערצוגעבן אין דער האַנט פֿון שאול. און אויף זיי זאָגט ער "לא שמו אלהים לנגדם" - זיי האָבן קיין מורא נישט פֿאַרן אויבערשטן אַז ער וועט זיי באַצאָלן זייער גמול פֿאַר זייערע שלעכטע מעשים.
דער מלבי"ם טײַטשט לויטן דרך פֿונעם רד"ק: "זרים" זענען די זיפֿים, און זיי ווערן אָנגערופֿן זרים ווײַל זיי זענען נישט קיין קרובים פֿון שאול נאָר פֿרעמדע צו אים. "ועריצים" - שאול און זײַנע גיבורים, וואָס זוכן מיך צו טייטן שלא כדין, נאָר ווײַל זיי זענען עריצים; ווײַל אַ מושל עריץ איז אַ הערשער וואָס הערשט נישט לויט יושר און דין, נאָר טוט זאַכן שלא כדין. "ולא שמו אלהים לנגדם" - זיי האָבן נישט אַכטונג געגעבן אַז ג-ט שטייט קעגן זיי, דאָס הייסט זיי טוען אַ זאַך וואָס איז קעגן דעם רצון פֿונעם אויבערשטן. "סלה" - און דערמיט איז פֿאַרענדיקט דער ענין, ווי דער דרך פֿונעם מלבי"ם צו טײַטשן "סלה" אַלס סוף פֿון אַן ענין.
דער ספֿורנו לערנט: "לא שמו אלהים לנגדם" - דער תכלית פֿון זייער טוּנג איז נישט געווען לכבודו יתברך, נאָר געפֿעלן צו ווערן אין די אויגן פֿונעם קעניג פֿאַר זייער אייגענעם הנאה. דאָס וואָס זיי זענען געקומען איבערגעבן דוד איז נישט געקומען פֿון אַ ציווי פֿונעם אויבערשטן צו היטן אויפֿן כבוד המלכות, נאָר פֿון אַ פשוטן חשבון: ס'איז כדאי צו האַלטן גוטע באַציאונגען מיטן מלך, ער איז דער בעל יכולת און דער הערשער, און עס וועט זיך אויסצאָלן. נישט קיין כבוד שמים איז געווען פֿאַר זייערע אויגן, נאָר אַ פערזענלעכער רווח.
אינעם ספר תהילות מהרי"ץ, פונעם מהרי"ץ דושינסקי, ערקלערט ער אויף א וואונדערליכן אופן די דאפלטקייט: דוד בעט אז דער הקדוש ברוך הוא זאל הערן זיין תפילה אין דער צייט פון צרה, אפילו אויב די תפילה איז נישט כראוי. ווייל א מענטש וואס איז נרדף קען נישט מכוון זיין כראוי, זיין דעת איז נישט מיושב און ער קען זיך נישט קאנצענטרירן, און אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט אז דער וואס גייט אין וועג דאווענט א תפילה קצרה. ווער עס איז נישט בשלוות הנפש, איז זיין תפילה נישט כתיקנה. און דאס איז דער טייטש פון "האזינה לאמרי פי": רבונו של עולם, הער מיין תפילה, און אפילו אויב זי וועט נישט זיין כראוי נאר בלויז "אמרי פי" - ווערטער וואס גייען ארויס פון מויל אן כוונה און התבוננות - הער זיי אויך אויס און ענטפער מיר.
און דער המשך גיט דעם טעם: "כי זרים קמו עלי" - דאס איז די סיבה פארוואס איך קען נישט מייחד זיין מיין מחשבה און מכוון זיין כראוי, ווייל איך בין דאך נרדף, און ווער עס ווערט גערודפ'ט איז זיכער נישט בשלוות הנפש. און מען קען זאגן בדרך צחות און ליינען אזוי: "ועריצים ביקשו", און דערנאך "נפשי לא שמו אלהים לנגדם סלה" - מיין נפש קען נישט שטעלן דעם אויבערשטן פאר זיך און זיך קאנצענטרירן, ווייל איך בין נרדף.
דער מהרי"ץ דושינסקי ערקלערט נאך אויף "לא שמו אלהים לנגדם": ווען א רשע טוט א שלעכטע מעשה און ווייסט אז זי איז שלעכט, איז נאך פאראן א שאנס אז ער וועט תשובה טאן, ווייל ער ווייסט דאך אז זיינע מעשים זענען פארדארבן און קעגן רצון ה', און אפשר אמאל וועט ער זיך אויפוועקן, ער וועט הערן א שמועס פון מוסר אדער א תפילה וואס וועט אים אויפוועקן. אבער דאס ערגסטע פון אלעם איז ווען א מענטש טוט די רשעות לשם שמים. צו דעם איז נישטא קיין תקנה, וואס ווער קען אים דען פאררעכטן? יעדער וואס קומט אים מוסר'ן ווערט אין זיינע אויגן פאררעכנט ווי איינער וואס שטערט אים צו מקיים זיין א מצוה און דערווייטערט אים פון עבודת ה', און ממילא מוז מען זיך קעגנשטעלן צו אים.
און ער ברענגט פונעם בעל העקדה א הערליכן ביאור אויף וואס עס שטייט ביי די אנשי סדום "רעים וחטאים לה' מאד": פארוואס איז פאר זיי נישט געווען קיין שום תקנה נאר זיי איבערצוקערן און חרוב מאכן? ווייל ווען זיי וואלטן בלויז געווען רעים וחטאים וואס ווייסן אז זייערע מעשים טויגן נישט - וואלט נאך געווען א מעגליכקייט אז זיי וועלן תשובה טאן. אבער זיי זענען געווען "לה' מאד" - אלעס ביי זיי איז געטאן געווארן לכבוד הבורא. ווי אזוי? מען טאר נישט שפייזן און מפרנס זיין קיין ארימעלייט, ווייל ווער האט דען באשאפן די עניים? דער הקדוש ברוך הוא. און אזוי ווי טורנוסרופוס האט געזאגט פאר רבי עקיבא: ווער האט באשאפן די ארימעלייט - הקדוש ברוך הוא, און אויב אזוי ווי קענסטו זיך קעגנשטעלן קעגן זיין גזירה? דער אויבערשטער האט נגזר געווען ער זאל זיין אן ארימאן, און דו קומסט אים געבן פרנסה? דאס איז אויך די סיבה פארוואס די נוצרים רודפ'ן אונז צוויי טויזנט יאר: דער אויבערשטער האט נגזר געווען מיר זאלן זיין נרדפים, און כל המוסיף מוסיפין לו - ער האט זיי דאך פארטריבן פון זיין לאנד, אויב אזוי רודפ'ט זיי נאך מער, און ביסט א צדיק וואס טוט דעם רצון ה'.
לויט דעם ווערט פארענטפערט א גאר וואונדערליכע זאך: שוין, א רשע וואס טוט רשעות אן א געזעץ; אבער ווי אזוי האבן די אנשי סדום איינגעפירט זייער רשעות אין געזעץ? למשל, עס זענען דא פעלקער וואס גנב'ענען איז ביי זיי אין טבע; מען דערציילט אויף א קבלן וואס האט באשעפטיגט אן ארבעטער, און יענער ארבעטער האט אים געזאגט אז ווען ער גייט אראפ אינעם בנין און זעט א באר-מאשין אדער אן עלעקטרישן כלי וואס א בעל מלאכה האט איבערגעלאזט - אויב ער נעמט עס נישט מיט זיך, שפירט ער ווי ער האט עפעס פארגעסן. דאס איז א טבע. און דאך איז קלאר אז מען שרייבט נישט אין געזעץ "זאלסט גנב'ענען". ווי אזוי האבן דען די אנשי סדום איינגעקריצט זייער מנהג אין געזעץ? נאר לויטן בעל העקדה שטימט עס געוואלדיג: וויבאלד זיי האבן דאס געטאן "לה' מאד" - איז דאך אסור צו שפייזן עניים, ווייל דאס איז פארקערט פונעם רצון ה', און אויב אזוי דארף מען דאס שרייבן אינעם געזעץ, ווייל מיט מצוות פירט מען זיך צו בארימען און מען שעמט זיך נישט מיט זיי.
און פון דא, זאגט דער מהרי"ץ דושינסקי, איז אויך דער פשט ביי אונז. דוד בעט "הצמיתם", פארטיליג און פארניכט זיי, און פארוואס? "כי ביקשו נפשי ולא שמו אלהים לנגדם סלה" - זיי האלטן נישט אז דער אויבערשטער איז קעגן זיי; אדרבה, עס דאכט זיך זיי אז השי"ת איז מיט זיי. ווען אחיתופל האט גערודפ'ט דוד'ן האט ער געהאט אלע סיבות: דוד איז א רשע, זעט וואספארא זאכן ער טוט, עס קומט זיך אים, א בעל יסורים ליידט פון הימל, און יעדן שמוץ און מיאוסקייט און יעדע עבירה וחטא האבן זיי אנגעקלעבט אויף דוד'ן. זיי שפירן נישט אז השי"ת איז קעגן זיי נאר אז השי"ת איז מיט זיי, און קומט אויס אז מיט זייערע מעשים מיינען זיי אז זיי טוען א מצוה. דערפאר זאגט דוד: פאר די דאזיגע איז נישטא קיין תקנה, און די איינציגע תקנה איז אז דו זאלסט זיי פארטיליגן און אומברענגען.
הִנֵּה אֱלֹהִים עֹזֵר לִי אֲדֹנָי בְּסֹמְכֵי נַפְשִׁי׃ - אט העלפט מיר גאט, מיין האר איז מיט די וואס שטיצן מיין נפש.
דער רד"ק ערקלערט: זיי קענען מיר נישט שלעכטס טאן מיט דעם וואס זיי קומען און רעדן לשון הרע אויף מיר און דערציילן פאר שאול'ן, ווייל דער אויבערשטער וואס איז דער אדון הכל - און דערפאר שטייט דא דער שם אדנות - וועט זיין "בסומכי נפשי". און אין פשט פון "בסומכי נפשי" זענען פאראן צוויי וועגן. דער רד"ק, און אויך דער אבן עזרא, ערקלערן: דער אויבערשטער וועט זיין צו דער הילף פון יענע מענטשן פון כלל ישראל וואס שטיצן מיין נפש, ער וועט זיי ביישטיין און זיי העלפן.
דער אבן עזרא ברענגט בשם רבינו משה אז מען קען נישט טייטשן אז דער אויבערשטער איז איינער פון די סומכי נפשי, ווייל עס פאסט נישט צו זאגן אזוי כלפי הקדוש ברוך הוא - צי איז ער דען איינער פון פילע וואס שטיצן? דערפאר האט רבינו משה ערקלערט: דער הקדוש ברוך הוא אליין איז כנגד אלע סומכים. אבער דער אבן עזרא זאגט אז לויט זיין מיינונג איז דער פשט אזוי ווי מיר האבן ערקלערט בשם רד"ק, אז דער אויבערשטער וועט אים אויסלייזן פון די וואס זוכן זיין שלעכטס און העלפן פאר די וואס שטיצן זיין נפש.
דער מלבי"ם גייט אויך אין דעם זעלבן וועג: "אלוקים עוזר לי" - ער העלפט מיר אז איך זאל זיך העלפן מיט מיינע אייגענע כוחות, ער גיט אין מיר דעם כוח. ווייל די באדייטונג פון "עוזר" איז נישט אז איך הייב אויף אנשטאט דיר, נאר דו הייבסט אויף און איך שטיץ אונטער; אזוי אויך דארף א מענטש טאן השתדלות, און די השתדלות טו איך, און אויף דעם דאנק איך דעם אויבערשטן וואס ער העלפט מיר ארויס. און מער פון דעם, "ה' בסומכי נפשי" - אז מיינע מענטשן וואס שטיצן און העלפן, וועט דער אויבערשטער זיך אויך משתתף זיין מיט זיי מיך צו שטיצן. דאס הייסט: איך זע נישט דערין קיין שוועריקייט, און די כוונה איז אז דער אויבערשטער איז פון מיינע העלפערס און נישט פון זייערע העלפערס, פון די וואס העלפן מיר און נישט פון די וואס העלפן זיי. אבער אין ביאור המילות שרייבט דער מלבי"ם "בעזר סומכי נפשי", און דאס איז ווי דער פירוש פונעם רד"ק, אז דער אויבערשטער וועט ארויסהעלפן די הענט פון די וואס שטיצן מיין נפש.
מהרי"ץ דושינסקי ערקלערט דא א געוואלדיגן פשט. דוד המלך זאגט "אלה ברכב ואלה בסוסים ואנחנו בשם ה' אלוקינו נזכיר": אנדערע מלכים, ווען זיי האבן זיך געגרייט צום קאמף, פלעגן זיי צוגרייטן די ארמיי, מאכן איבונגען און פארהערן צו בודק זיין זייער פעאיקייט. אבער דוד זאגט: ביי מיר איז נישט אזוי. ווען איך וויל וויסן צי ארויסצוגיין אין מלחמה, קוק איך נישט אויף די גרייטקייט פונעם מיליטער, נאר איך בין בודק מיט גאר אנדערע כלים. איך גיי אריין אין בית המדרש און פאנג אן לערנען. אויב איך זע אז איך בין זוכה לאסוקי שמעתא אליבא דהלכתא, אז איך נכשל זיך נישט אין קיין דבר הלכה, איך בין אנגעקומען צו קלארע מסקנות און די סוגיא איז ליכטיג און קלאר - איז א סימן אז איך בין זוכה צו אן הארה פונעם אויבערשטן, און דעמאלט ווייס איך: גיי ארויס אין קאמף און דו וועסט מצליח זיין. און אויף דוד ווערט דאך געזאגט אז הלכה כמותו בכל מקום, און ס'איז נישט פארהאן קיין העכערע מדרגה פון דעם. אבער אויב קום איך און ס'איז "חושך על פני תהום" - דאס איז תלמודה של בבל - די סוגיא איז פינצטער, איך פארשטיי נישט, איך בין געבליבן מיט ספקות און קושיות און איך קום נישט צו קיין מסקנה, ווייס איך אז ס'איז נאך נישט די שעה ארויסצוגיין אין קאמף און מען דארף עס אפשטופן.
און דאס איז דער טייטש פונעם פסוק "חישבתי דרכיי ואשיבה רגליי אל עדותיך": ווען איך רעכן אויס אויף וועלכן וועג צו האנדלען, קער איך צוריק מיינע פיס צום בית המדרש און צו דער הייליגער תורה, און לויט מיין הצלחה ביים לערנען ווייס איך צי איך וועל מצליח זיין אין קאמף. און דאס מיינט "ואנחנו בשם ה' אלוקינו נזכיר" - ווייל הקב"ה, זיין נאמען און די תורה זענען אלעס איינס, און די גאנצע תורה איז דאך שמותיו פונעם הייליגן באשעפער, און דורך עסק התורה ווייסן מיר צי מען זאל ארויסגיין אין מלחמה.
און בדרך אגב, דאכט זיך אז דער חיד"א ברענגט די עצה: א מענטש וואס געפינט זיך אין א ספק און אין א גרויסער התלבטות און ווייסט נישט וויאזוי צו האנדלען, און ער האט נישט קיין אדם גדול וועמען צו פרעגן - זאל זיך מייעץ זיין מיט דער הייליגער תורה. וויאזוי? ער זאל זיצן און לערנען א שעה, און דערנאך זאל ער ווידער איבערטראכטן דעם ענין, און מן השמים וועט מען אים פירן אויפן דרך האמת. דער טעם דערפון איז, ווייל דורך דעם לימוד ווערט דער מענטש דערהויבן צו א העכערער רוחניות'דיגער מדרגה און באקומט ווי א שכל אלוקי, און דעמאלט איז די תורה וואס ער האט געלערנט די וואס גיט אים עצה און שטייט אים צו הילף. און דער מקור דערצו איז פון דוד המלך: "חישבתי דרכיי ואשיבה רגליי אל עדותיך".
און לויט דעם ערקלערט מהרי"ץ דושינסקי אונדזער פסוק: "הנה אלוקים עוזר לי" - און פון וואנעט בין איך אזוי זיכער אז דער אויבערשטער וועט מיר בייהילפיג זיין? ווייל "ה' בסומכי נפשי": אין די ענינים פון דער נפש, ביים לערנען די תורה, האב איך געזען אז דער אויבערשטער האט מיך געשטיצט און געהאלפן, איך בין צוגעקומען צו מסקנות, מיר האבן ארויסגענומען הלכות פון דער סוגיא און געזען ברכה אינעם לימוד. און וויבאלד ער האט מיך געשטיצט אין די ענינים פון דער נפש און אין די רוחניות'דיגע לימודים, איז דאס א ראיה אז אויך אין די ענינים פונעם גוף וועט דער אויבערשטער זיין בבחינת "עוזר לי".
יָשִׁיב הָרַע לְשֹׁרְרָי בַּאֲמִתְּךָ הַצְמִיתֵם׃ - ער וועט צוריקקערן דאס שלעכטס צו מיינע שונאים וואס לויערן אויף מיר, מיט דיין אמת פארטיליג זיי.
רש"י טייטשט "לשורריי" - פאר מיינע שונאים וואס קוקן מיט א שלעכט אויג, און ס'איז א לשון פון זען, אזוי ווי "אשורנו ולא קרוב"; און אויך "בנות צעדה עלי שור", וואס די מויער ווערט אנגערופן שור ווייל פון דארט קוקט מען פון דער ווייטנס. דער רד"ק לייגט צו ברייטער: דאס שלעכטס וואס זיי טוען מיר וועט הקב"ה צוריקקערן אויף זיי, וויבאלד זיי זענען מיינע "שוררים", זיי קוקן אויף מיר צום שלעכטן, און זייער גאנצער בליק אויף מיר איז שלילי. און אזוי אויך "ויהי שאול עוין את דוד" - עוין איז א לשון פון לייגן אן אויג צום שלעכטן, ווי איינער וואס קוקט זיך גוט איין צו זען אויף אים עפעס שלעכטס.
"באמיתך הצמיתם" - וויבאלד דו ביסט אמת'דיג און דו האסט צוגעזאגט אז דו וועסט זיך נוקם זיין אין דעם וואס גייט רכילות און אין דעם וואס זוכט צו הרגענען זיין חבר, און אז דו פאדערסט דעם משפט פונעם נרדף. און דער רד"ק לייגט צו א ביאור: "אמיתתך" מיינט די הבטחה אז איך וועל קעניגן, אן אמת וואס בייט זיך נישט און ענדערט זיך נישט, און אויב זיי וועלן מיר שעדיגן וועט דאך דיין אמת נישט מקוים ווערן; דעריבער, מיט יענעם זעלבן אמת וואס דו האסט צוגעזאגט אז איך וועל מלוך'נען - הצמיתם, פארטיליג זיי.
דער אבן עזרא ערקלערט "ישיב הרע" - דאס שלעכטס וואס זיי האבן געטראכט צו טאן פאר מיר, דאס זעלבע וועט ער אומקערן אויף זיי. און דאס פארענטפערט דעם לשון, ווייל עס וואלט געדארפט שטיין "יביא הרע", און וואס איז דער טייטש "ישיב"? נאר דאס אייגענע שלעכטס וואס זיי האבן געוואלט מיר טאן וועט צוריקגעקערט ווערן אויף זיי, און דאס איז א מידה כנגד מידה, און דורך דעם זעט א מענטש די יד ה' און עס ווערט פאר זיי קענטיג אז די זאך קומט פון דיר. דער מלבי"ם טייטשט: הקב"ה וועט אויך באצאלן פאר מיינע שונאים און אומקערן אויף זיי דאס שלעכטס לויט זייער שלעכטס, און דאס וועט געשען מצד דיין אמת, ווייל דו האסט געזאגט און מיר צוגעזאגט די מלוכה, און דעריבער וועסטו ברענגען אויף זיי דאס שלעכטס.
בִּנְדָבָה אֶזְבְּחָה־לָּךְ אוֹדֶה־שִּׁמְךָ יְהֹוָה כִּי־טוֹב׃ - מיט אַ פֿרײַוויליקער נדבה פֿונעם האַרצן וועל איך דיר מקריב זײַן אַ קרבן, איך וועל דאַנקען און לויבן דײַן נאָמען ה', װײַל דו ביסט גוט.
כִּי מִכׇּל־צָרָה הִצִּילָנִי וּבְאֹיְבַי רָאֲתָה עֵינִי׃ - וואָרום פֿון יעדער צרה האָסטו מיך געראַטעוועט, און אויף מײַנע שׂונאים האָט מײַן אויג צוגעזען.
דער מלבי"ם טײַטשט אױס: איך וועל דיר מקריב זײַן מיט אַ נדבת הלב, און איך וועל לויבן דײַן נאָמען ווײַל דו ביסט גוט. און אַקעגן וואָס קומט דאָס? ווען דוד איז געווען נרדף, האָבן שאול און זײַנע מענטשן אַרומגערינגלט דוד'ן אים צו פֿאַנגען, און דאָס איז געווען בײַם סלע המחלקות. און דאָרטן ווערט דערציילט אַז פּלוצים זענען געקומען מענטשן זאָגן פֿאַר שאול'ן אַז די פלשתים האָבן איבערגעפֿאַלן דאָס לאַנד. און אין יענער שעה האָט דוד שוין געזאָגט "אני אמרתי בחפזי כל האדם כוזב" - אַפֿילו שמואל וואָס האָט מיר געזאָגט אַז איך וועל קעניגן איז כביכול כוזב, ווײַל אָט שטייט דאָך שאול גרייט מיך צו הרגענען. און אין דער לעצטער סעקונדע ממש האָט אים דער הקב"ה געראַטעוועט, ווען מען איז געקומען זאָגן פֿאַר שאול'ן אַז די פלשתים פֿאַלן באַפֿאַלן דאָס לאַנד, "וישב שאול מרדוף אחרי דוד", און דורך דעם איז ער געראַטעוועט געוואָרן. אויף דעם זאָגט ער "מכל צרה הצילני".
"ובאויביי ראתה עיני" - הגם איך האָב שוין געזען מײַנע שׂונאים גלײַך פֿאַר מײַנע אויגן, אין דער נאָענט, האָב איך נישט געדאַרפֿט מלחמה האַלטן מיט זיי און פֿאַרגסן קיין בלוט, און אויך פֿון דעם האָסטו מיך געראַטעוועט. און דאָס איז דער עיקר נס: אַז אויף מײַנע שׂונאים האָט בלויז געזען מײַן אויג, און איך בין נישט געווען געצווונגען זיי צו הרגענען. וואָרום באמת האָט פֿאַר דוד'ן געבאָרט נישט ווייניקער פֿונעם ווייטיק פֿון דער רדיפֿה, אַז ער וועט דאַרפֿן הרגענען אַ ייִד וואָס רודפֿט אים, אָדער חלילה פֿאַרלעצן שאול'ן אַליין, וואָרום ער האָט דאָך געזאָגט אַז ער וועט נישט פֿאַרשעמען דעם משיח ה'. דעריבער דאַנקט ער אַז זײַן אויג האָט בלויז צוגעזען זײַנע פֿײַנט, און דו האָסט זיי אָפּגענומען, און איך האָב נישט געדאַרפֿט הרגענען מײַנע שׂונאים וואָס זענען מײַנע ברידער.
אין ספר "זה השער" ברענגט ער בדרך רמז: די ראשי תיבות פֿון "מכל צרה הצילני ובאויביי" מאַכט אויס מצווה - צו מרמז זײַן אויף "מצווה אגוני מגנא ואצולי מצלא", אַז די מצווה באַשיצט און ראַטעוועט פֿון יעדער צרה. און נאָך מער: די ראשי תיבות פֿון "מכל צרה הצילני" אַליין מאַכט אויס מצה. און וואָס האָט מצה דאָ צו טאָן? על פי וואָס עס שטייט אינעם הייליקן ספר "דברי יחזקאל" בשם דעם הייליקן זוהר, אַז בזכות וואָס כלל ישראל עסט מצה אום פּסח ווערן זיי ניצול אינעם דין פֿון ראש השנה - אַז אין יענעם יאָר זאָלן נישט זײַן קיין גזירות, נישט קיין צרות און נישט קיין רדיפֿות. און דאָס איז דער רמז: "מכל צרה הצילני" - דאָס גאַנצע יאָר ווער איך געראַטעוועט פֿון יעדער צרה אינעם דין פֿון ראש השנה, בכוח פֿון דער מצה, און דורך איר זאָל דאָס יאָר זײַן פֿאַרזיכערט אָן קיין צרות און שלעכטע גזירות, נאָר מיט גוטע גזירות, ישועות און נחמות, אמן ואמן.