די מפרשים שטעלן זיך שוין אפ דערויף אז דער קאפיטל פאר אונז קומט געדאפלט: עס איז פאראן נאך א מזמור וואס איז אים זייער ענליך אין לשון, בלויז מיט לייכטע שינויים, און דאס איז קאפיטל י"ד. ביי אונז שטייט "לַמְנַצֵּחַ עַל מָחֲלַת מַשְׂכִּיל לְדָוִד", און דארט "לַמְנַצֵּחַ לְדָוִד". דער פסוק "אָמַר נָבָל בְּלִבּוֹ אֵין אֱלֹהִים" איז כמעט אינגאנצן די זעלבע, נאר דארט שטייט "הִשְׁחִיתוּ הִתְעִיבוּ עֲלִילָה" און ביי אונז "הִשְׁחִיתוּ וְהִתְעִיבוּ עָוֶל". דארט שטייט "ה' מִשָּׁמַיִם הִשְׁקִיף" און ביי אונז "אֱלֹהִים מִשָּׁמַיִם הִשְׁקִיף", און אזוי דורכאויס דעם גאנצן קאפיטל: דער שם הוי"ה וואס איז אין קאפיטל י"ד ווערט ביי אונז געטוישט צום שם אלקים.
נאך שינויים: דארט שטייט "הַכֹּל סָר יַחְדָּו נֶאֱלָחוּ", און ביי אונז "כֻּלּוֹ סָג יַחְדָּו נֶאֱלָחוּ". דארט "הֲלֹא יָדְעוּ כָּל פֹּעֲלֵי אָוֶן", און ביי אונז "הֲלֹא יָדְעוּ פֹּעֲלֵי אָוֶן". און דער עיקרדיגער שינוי: דארט שטייט "שָׁם פָּחֲדוּ פַחַד כִּי אֱלֹהִים בְּדוֹר צַדִּיק" און דערנאך "עֲצַת עָנִי תָבִישׁוּ כִּי ה' מַחְסֵהוּ", בשעת ביי אונז שטייט "שָׁם פָּחֲדוּ פַחַד לֹא הָיָה פָחַד כִּי אֱלֹהִים פִּזַּר עַצְמוֹת חֹנָךְ הֱבִשֹׁתָה כִּי אֱלֹהִים מְאָסָם". אויך אינעם לעצטן פסוק איז דא א קליינער שינוי: דארט "יְשׁוּעַת יִשְׂרָאֵל" בלשון יחיד און ביי אונז "יְשֻׁעוֹת" בלשון רבים, און דארט "בְּשׁוּב ה' שְׁבוּת עַמּוֹ" און ביי אונז "בְּשׁוּב אֱלֹהִים". און מיר וועלן וועלן שטיין אויפן טעם פארוואס דוד המלך האט געדאפלט דעם קאפיטל און אפגעשריבן דעם זעלבן ענין כמעט מיט דער זעלבער לשון צוויי מאל.
לַמְנַצֵּחַ עַל־מָחֲלַת מַשְׂכִּיל לְדָוִד׃ - פארן מנצח אויף מחלת, א משכיל פון דוד.
רש"י טייטשט אז "מחלת" איז א נאמען פון א כלי שיר, און ברענגט אויך נאך א ביאור לויט דעם דרש חז"ל: "על מחלת" איז מלשון חולי, אויף דער קראנקייט פון כלל ישראל ווען דער בית המקדש וועט חרוב ווערן. און רש"י לייגט צו אז עס איז שוין געזאגט געווארן אן אנדערער מזמור אזוי ווי דעם, אין תהילים י"ד, "אָמַר נָבָל בְּלִבּוֹ אֵין אֱלֹהִים", און דער חילוק צווישן זיי: דער ערשטער איז געזאגט געווארן אויפן חורבן בית ראשון, און דער דאזיגער אויפן חורבן בית שני. לויט דעם ווערט קאפיטל נ"ג מבואר אויפן חורבן דורך טיטוס, און קאפיטל י"ד אויפן חורבן דורך נבוכדנצר. און פאר ווער עס וויל א סימן צו געדענקען די צוויי קאפיטלעך: דער בית המקדש ווערט אנגערופן "גן אלהים", און די צוויי מזמורים וואס רעדן וועגן שיקן א האנט אין בית המקדש זענען י"ד און נ"ג, ווי דער מנין פון "שלח יד בגן אלהים".
דער מלבי"ם באמערקט אויך אז דער קאפיטל איז שוין געקומען אין קאפיטל י"ד מיט א קליינעם שינוי, אזוי ווי ער האט דארט מבאר געווען. לויט זיין שיטה איז דא בכלל נישט קיין ענין פון חורבן הבית, נאר דוד המלך האט מייסד געווען דעם ערשטן מזמור אויף דעם וואס ער איז געראטעוועט געווארן פון א מעכטיגן קעניג מיט זיין גרויסן חיל וואס זענען געקומען אויף אים. און אין די טעג פון חזקיהו, ווען עס איז געשען מיט זיי א נס ביי דער מפלה פון סנחריב, האבן זיי געזען אז דער מזמור שטימט פונקטליך צו זייער ענין, דערפאר האבן זיי אים אנגענומען און אים מתקן געווען "על מחלת", דאס הייסט אים צו שפילן אויף א באזונדערן כלי זמר. זיי האבן געזאגט אז הגם דער עיקר תוקף פונעם מזמור איז געווען ווען דוד האט אים געזאגט קעגן דעם קעניג וואס איז אויפגעשטאנען אויף אים, האט דוד מיט רוח הקודש געמיינט מרמז צו זיין אויך אויף זיי. און דאס איז "משכיל לדוד": דוד האט מיט השכלה און א גוטן שכל און מיט רוח הקודש געזאגט דעם מזמור אויך אויף זייער תקופה, זיי צו ראטעווען פונעם חיל פון סנחריב.
אָמַר נָבָל בְּלִבּוֹ אֵין אֱלֹהִים הִשְׁחִיתוּ וְהִתְעִיבוּ עָוֶל אֵין עֹשֵׂה־טוֹב׃ - עס זאגט דער נבל אין זיין הארץ עס איז נישטא קיין אלוקים; זיי האבן פארדארבן און פארעקלט מיט אומרעכט, עס איז נישטא קיין טוער פון גוטס.
לויט רש"י, וואס רעדט פונעם חורבן בית שני, גייט "אָמַר נָבָל בְּלִבּוֹ" ארויף אויף טיטוס, וואס האט צעשניטן די פרוכת מיט זיין שווערד און עס האט אנגעהויבן ארויסשפריצן בלוט דערפון, און ער האט געזאגט אז ער האט כביכול גע'הרג'עט דעם בורא עולם חלילה, און דאס איז "אֵין אֱלֹהִים".
דער רד"ק מסביר'ט דעם פלאץ פונעם מזמור דא, צווישן דער פרשה פון דואג אינעם פריערדיגן קאפיטל און דער פרשה פון די זיפים אינעם קומענדיגן קאפיטל. די זיפים זענען געקומען צו שאול'ן און אים געזאגט אז דוד באהאלט זיך ביי זיי, און דואג האט אויך גערודפ'ט דוד'ן, און צווישן די צוויי רדיפות האט דוד אריינגעלייגט דעם דאזיגן מזמור. און דער ענין איז: צו פארגלייכן דעם ענין פון דוד צום ענין פון משיח זיין זון. דוד האט ארויסגעקוקט אויף דער מלוכה, און די ערליכע אידן האבן אויך געווארט אז ער זאל קעניגן, אבער עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן זיך קעגנגעשטעלט און געפלאנט שלעכטס קעגן אים: דואג, די זיפים, וואס האבן געזוכט ווי אזוי אים צו פייניגן, צו מסר'ן אויף אים און אים איבערגעבן אין דער האנט פון שאול. און דער הקדוש ברוך הוא האט מפר געווען זייער עצה און אומגעקערט זייער גמול אויף זייער קאפ, און מלכות דוד שטייט און עקזיסטירט.
און אזוי, זאגט דער רד"ק, איז דער מצב פון כלל ישראל היינט, וואס די פעלקער טראכטן שלעכטס אונז צו פארטיליגן אין יעדן דור און דור, און דוד זאגט זיין מזמור אלס א תפילה אויף אונזערע דורות. זיי לעסטערן אונז אויף אונזער האפענונג צום משיח בן דוד, און פרעגן אויף וואס גלייבט איר און אויף וואס קוקט איר ארויס. די קריסטן זאגן אזוי ווייל ביי זיי איז דער משיח שוין געקומען: מיר זענען נאך פארדעם, און זיי זענען שוין דערנאך. זיי זאגן אז די מלוכה וועט נישט אויפקומען און נישט זיין, פונקט ווי מען האט געזאגט פאר דוד'ן אז זיין מלכות וועט נישט אויפקומען און זיי האבן אים געוואלט איבערגעבן אין דער האנט פון שאול און אים מבטל מאכן צוזאמען מיט זיין מלכות. און אזוי האט דוד געזאגט אין קאפיטל פ"ט: "אֲשֶׁר חֵרְפוּ אוֹיְבֶיךָ ה' אֲשֶׁר חֵרְפוּ עִקְּבוֹת מְשִׁיחֶךָ".
און אַזוי וועט אויך זײַן בײַ ביאת המשיח, אַז די גוים וועלן זיך קעגנשטעלן קעגן מלכות בית דוד און וועלן אים וועלן הרגענען, ווי אין דער נבואה פֿון גוג ומגוג אַז משיח ה' וועט אַרויסגיין און מלחמה האַלטן קעגן זיי, און ס'וועט זיי נישט געפֿעלן אַז עס שטעלט זיך אויף אַ מלכות און עס איז פֿאַראַן אַ מלך המשיח. און פּונקט ווי דעמאָלט האָבן זיי געפּרוּווט מבטל צו זײַן דעם מלך המשיח, אַזוי וועלן זיי פּרוּוון אויך לעתיד לבוא. און אויף זיי זאָגט דוד אין פּסוק ו' "כי אלהים פזר עצמות חנך", קעגן די אומות וואָס לאַגערן אויף ירושלים און אויף ישראל, און דאָס זענען גוג ומגוג וואָס וועלן קומען לאַגערן אויף ירושלים צו קעמפֿן קעגן עם ישראל, און דער אויבערשטער וועט צעשפּרייטן זייערע ביינער. און אויף זיי ווערט געזאָגט "והתעיבו עול": זייערע וועגן האָבן זיי פֿאַראומאומווירדיקט מיט דער עוולה וואָס זיי באַגייען, און פֿאַרדאַרבן מיט זייערע מעשׂים.
דער מלבי"ם לערנט אָפּ, לויט זײַן שיטה אַז חזקיהו און זײַן סיעה האָבן גענומען דעם קאַפּיטל אויף זייער תּקופֿה, אַז סנחריב איז אַ כּופֿר בהשם. און נישט בלויז אַ כּופֿר, נאָר ער שיקט רבשקה און זײַנע לײַט צו לעסטערן מערכות אלהים חיים, און זאָגט "אין אלהים": אָט האָט דײַן גאָט נישט געקענט ראַטעווען פֿון מיר די עשׂרת השבטים, און פֿאַרוואָס מיינסטו אַז ער וועט דיך ראַטעווען. און אויך זײַנע אַלע מחנות "השחיתו והתעיבו עול אין עושה טוב". און דער מלבי"ם איז מדייק אַז "אין עושה טוב" איז נישט בלויז אינעם זינען פֿון קיום תּורה ומצוות, נאָר אפֿילו מצד דעם פּשוטן מענטשלעכן מוסר האָט זיך נישט געפֿונען צווישן זיי קיין עוֹשֶׂה טוֹב.
דער מדרש דרש'נט: "ויאמר עשו בלבו" - רשעים זענען ברשות פֿון זייער האַרץ, ווי עס שטייט: "אמר נבל בלבו", "ויאמר עשו בלבו", "ויאמר ירבעם בלבו", "ויאמר המן בלבו". אָבער צדיקים איז זייער האַרץ אונטער זייער רשות: חנה "מדברת על לבה", "ויאמר דוד אל לבו", "וישם דניאל על לבו". דאָס האַרץ איז דער אָרט פֿון דער ממשלה אויפֿן מענטש און עס איז דער אָרט פֿון די תאוות, ווי דער פּסוק זאָגט "תאות לבו נתת לו". ווען אַ מענטש הערשט איבער זײַן האַרץ, געוועלטיקט ער איבער זײַנע תאוות, צדיק מושל ביראת אלהים.
און דאָס איז דער דיוק: דער רָשע "אומר בלבו" - דאָס האַרץ איז דער וואָס רעדט, דאָס האַרץ פֿירט און לײַט. בעת דער צדיק "אומר אל לבו" - דאָס האַרץ נעמט אָן באַפֿעלן, עס האַלט נישט דעם רודער און איז נישט דער מנהיג. חנה רעדט נישט פֿון אינעווייניק פֿון איר האַרץ נאָר צו איר האַרץ. און די צדיקים זענען אין דעם ענלעך צו זייער באַשעפֿער, ווי עס שטייט "ויאמר ה' אל לבו" (בראשית ח, כא), און אַזוי זאָגן זיי אויך צו זייער האַרץ.
אֱלֹהִים מִשָּׁמַיִם הִשְׁקִיף עַל־בְּנֵי־אָדָם לִרְאוֹת הֲיֵשׁ מַשְׂכִּיל דֹּרֵשׁ אֶת־אֱלֹהִים׃ - גאָט האָט פֿון הימל אַראָפּגעקוקט אויף די בני אדם, צו זען צי עס איז פֿאַראַן אַ פֿאַרשטענדיקער, וואָס זוכט דעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם טײַטשט אויס: מיר האָבן געזאָגט אַז עס איז נישטאָ צווישן זיי קיין עוֹשֶׂה טוֹב בכלל, און אפֿילו נישט קיין נימוסיש גוטס. און כאָטש עס האָבן זיך געפֿונען צווישן זיי שׂרים וואָס האָבן זיך געפֿירט מיט כּבֿוד צום נאָמען פֿונעם אויבערשטן, ווי חז"ל זאָגן אַז נבוכדנצר איז געראַטעוועט געוואָרן בזכות דעם וואָס ער איז געווען אַ סופֿר, און ווען מרודך בלאדן בן בלאדן האָט געשיקט בריוו צו חזקיהו און האָט מקדים געווען דעם נאָמען פֿון חזקיהו פֿאַרן נאָמען פֿונעם אויבערשטן, איז נבוכדנצר נאָכגעלאָפֿן נאָכן שליח דרײַ אָדער פֿיר טריט און אים צוריקגעקערט כּדי עס צו פֿאַרריכטן. און לכאורה קוקט אויס אַז ער גלייבט אינעם אויבערשטן און זאָגט נישט "אין אלהים".
אויף דעם זאָגט דער מלבי"ם: דאָס אַלץ, גאָט וואָס ווייסט תּעלומות לב קוקט פֿון הימל "לראות היש משכיל דורש את אלהים", צו זען צי עס איז פֿאַראַן צווישן זיי איינער וואָס זוכט דעם אויבערשטן מצד דעם וואָס ער איז אַ משׂכּיל, דאָס הייסט פֿון אַ שׂכל טובֿ און אַן אינעווייניקסטער השׂכּלה, וואָס דאָס מיינט אים צו זוכן באמת. און אויב דו וועסט זען אַזעלכע וואָס זוכן דעם אויבערשטן, נעמט זיך דאָס נישט פֿון אַ גאַנצער און אמת'ער אמונה, נאָר מן השׂפֿה ולחוץ. דאָס הייסט: אָט זעסטו אַז עס זענען דאָ צווישן זיי וואָס טוען אויך גוטע זאַכן, זאָגט דיר דער פּסוק אַז דאָס קומט נישט פֿון דער אינעווייניקסטקייט און דאָס איז נישט קיין "משׂכּיל דורש את אלהים".
דער "בינה לעתים" טײַטשט דעם פּסוק אויף אַן אַנדער אופֿן: "היש משכיל" און פֿונדעסטוועגן "דורש את אלהים". אַ סך מאָל ווען אַ מענטש איז אַ משׂכּיל, זוכט ער מער נישט דעם אויבערשטן. אַ מאָל האָט זיך אַ גאָר קלוגער מענטש געוואָנדן צו אַ רבי'ן און אים געזאָגט: כּבֿוד הרבֿ, איך קען ברוך השם אַזוי פֿיל און אַזוי פֿיל שפּראַכן און איך האָב געלערנט אַזוי פֿיל זאַכן, און איך האָב נישט קיין לחם צו עסן. האָט דער רבי אים געזאָגט: דערויף שטייט דאָך "לא לחכמים לחם". האָט ער אים געזאָגט: ריכטיק, אָבער איך פֿרעג פֿאַרוואָס. האָט דער רבי אים געענטפֿערט: ביסט דאָך אַ חכם? ברענג זיך אַליין פּרנסה.
און דאָס איז דער ענין: ווען אַ מענטש איז אַ חכם, זאָגט ער בײַ זיך אין האַרצן, איך וועל מאַכן, איך וועל דערגרייכן, דערפֿאַר האָב איך דאָך געלערנט און דערפֿאַר קען איך דאָך. זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא: ביסט דאָך אַ חכם, ביטע, מאַך זיך פּרנסה אַליין. און דאַן זעט דער מענטש אַז ער קען נישט און איז נישט מסוגל. די השׂכּלה איז אַ גרויסע צרה וואָס קען ברענגען דעם מענטש צו אַ מצבֿ אַז ער מיינט אַז ער קומט אויס אַליין. דערפֿאַר זוכט מען "היש משכיל" און פֿונדעסטוועגן "דורש את אלהים", און דאָס איז אַ זעלטענע זאַך.
און אזוי ווערט געזאגט ביי דוד'ן: "ויהי דוד משכיל וה' עמו". כאטש ער איז געווען א משכיל, איז ער געווען מדובק אינעם רבונו של עולם. און ווי ווייט די זאך איז נישט פשוט: ביי שאול'ן, וואס אויף אים שטייט "בן שנה שאול במלכו", אז ער איז געווען ריין פון זינד ווי א קינד פון איין יאר, און דאך האט ער נישט אונטערגעווארפן זיין שכל אונטער'ן רצון השם. ער איז נאכגעגאנגען זיין שכל און נישט געווארט אויף שמואל'ן ביים ענין פון דער עולה, און ער איז נאכגעגאנגען זיין שכל און נישט אויסגעקלאפט דאס צאן און דאס בקר ביי עמלק. אבער ביי דוד'ן זעען מיר די מעלה, אז כאטש ער איז געווען א משכיל, פלעגט ער דורש זיין דעם רבונו של עולם ("דורש את אלהים"), ער האט געבויגן און מבטל געווען זיין שכל צום רצון האלוקי.
בשם רבי ראובן בענגיס ברענגט מען, און אזוי שטייט אויך אינעם ספר "תהלות השם", א וואונדערלעכן דרוש אויף דעם פסוק. די גמרא דערציילט אז שמעון העמסוני פלעגט דרש'נען אלע "אתין" אין דער תורה, און ווען ער איז אנגעקומען צו "את ה' אלהיך תירא" האט ער זיך צוריקגעצויגן, ביז ס'איז געקומען רבי עקיבא און געדרש'נט: "את" לרבות תלמידי חכמים. און לויט דעם: "לראות היש משכיל דורש את אלהים" - אפטמאל איז א מענטש א משכיל, א פארשטענדלעכער אין תורה, אבער קיין כבוד פאר תלמידי חכמים האט ער נישט. דעריבער, קום און זע צי ס'איז דא א משכיל וואס מיט דעם אלעם פאדערט און דרש'נט ער אויך דעם "את" וואס שטייט ביי אלהים, יענעם "את" פון "את ה' אלהיך תירא" וואס קומט מרבה צו זיין תלמידי חכמים. עס קען זיין אז פון זיך אליין איז ער א משכיל, אבער ער דרש'נט נישט דעם "את".
כֻּלּוֹ סָג יַחְדָּו נֶאֱלָחוּ אֵין עֹשֵׂה־טוֹב אֵין גַּם־אֶחָד׃ - אלע זענען זיי אפגעטרעטן, אינאיינעם זענען זיי פארדארבן געווארן, עס איז נישטא קיין טוער פון גוטס, עס איז נישטא אפילו איינער.
דער מלבי"ם זאגט: "כולו סג" - באמת איז עס כסף סיגים מצופה אויף א שערבל. דער באשעפער האט אראפגעקוקט פון הימל צו זען צי עס איז פאראן א משכיל, און אט האט נבוכדנצר אפגעגעבן כבוד פאר'ן רבונו של עולם, זאגט דיר דער פסוק: ווער נישט איבערגענומען. עס זעט אויס ווי זילבער, אבער דאס איז זילבער איבערגעצויגן אויף א ליים-שערבל. קלאפ אונטן און דו וועסט געפינען בלויז שארבנס. די גאנצע זאך איז בלויז געווען לפנים, מן השפה ולחוץ. "יחדו נאלחו" - זיי זענען פאראומגעווערדיגט געווארן, "אין עושה טוב", און "אין גם אחד": אפילו יענער איינער וואס עס האט אויסגעזען ווי ער גיט כבוד פאר'ן אייבערשטן און ער איז געלאפן עטליכע טריט לכבודו, האט דאס נישט געטאן מיט אן אמת, נאר ער איז געווען א רשע פונקט ווי זיינע חברים. ווייל שפעטער האט ער דאך מחריב געווען דעם בית המקדש, און אויב וואלט ער געהאט יראת שמים, ווי אזוי האט ער חרוב געמאכט זיין הויז? נאר אפילו דאס ביסל גוטס וואס דו האסט ביי אים געזען איז ווי זילבער איבערגעצויגן אויף א שערבל, זילבער וואס האט נישט קיין שום ממשות.
אויך רש"י טייטשט "כולו סג" מלשון סיגים. און "אין גם אחד" לויט זיין מהלך, וואס גייט אויף טיטוס און זיינע חברים ביים חורבן בית שני: עס איז נישטא קיין איינציגער פון אלע זעלנער פון טיטוס וואס איז נישט געקומען מיט א שלעכטער כוונה, עס איז נישטא קיין איינער וואס מען קען ארויסנעמען ריין פון דער זאך, און קיינער פון זיי האט נישט מוחה געווען אין אים. קומט אויס אז אלע זענען געקומען מיט איין ציל און מיט איין ווילן מחריב צו זיין דעם בית המקדש.
דער מצודת דוד ערקלערט אז "סג" איז נישט מלשון סיגים נאר מלשון נסוג: דאס גאנצע פאלק האט זיך אומגעקערט צוריקוועגס, זיי האבן אפגעטרעטן פונעם גוטן וועג און פארדארבן זייערע מעשים. און "נאלחו" איז א לשון פון עפעס פארדארבנס, וואס איז פארפוילט, פארשטונקען און קאליע געווארן.
הֲלֹא יָדְעוּ פֹּעֲלֵי אָוֶן אֹכְלֵי עַמִּי אָכְלוּ לֶחֶם אֱלֹהִים לֹא קָרָאוּ׃ - צי ווייסן דען נישט די פועלי און, די וואס עסן אויף מיין פאלק ווי מען עסט ברויט, צום אייבערשטן האבן זיי נישט גערופן.
דער מצודת דוד ערקלערט: ווי אזוי קענען זיי זאגן "אין אלהים"? צי ווייסן דען נישט די פועלי אוון, די וואס עסן אויף מיין פאלק פונקט ווי איינער וואס עסט ברויט, דאס הייסט אן קיין שום געוויסנביסן און אן קיין שום געפיל אז זיי טוען אן אומיושרדיקע זאך, ממש ווי א מענטש וואס עסט ברויט. זיי ווייסן נישט אז דאס וואס זיי זעען ווי מיין פאלק איז איבערגעגעבן אין זייערע הענט, איז בכלל נישט ווייל חלילה "אין אלהים". עס איז דא א ג-ט, און פארוואס האלט ער דיך נישט צוריק? ווייל "אלהים לא קראו".
דאס הייסט: דאס וואס דו האסט באוויזן, טיטוס, זיך צו שטארקן אויף כלל ישראל, איז נישט צוליב דיר און נישט ווייל עס איז חלילה נישטא קיין באשעפער, נאר פונקט פארקערט, ווייל זיי האבן נישט גערופן צום אייבערשטן. ווען די מענטשן פון בית ראשון און די מענטשן פון בית שני וואלטן געדינט דעם אייבערשטן ווי עס דארף צו זיין, וואלט אויף זיי נישט געקומען וואס עס איז געקומען, עס וואלט נישט געווען קיין חורבן און דו וואלסט זיך קיינמאל נישט געקענט שטארקן אויף זיי. זאלסט דעריבער נישט מיינען אז דאס איז דיין גבורה, און חלילה נישט קיין שוואכקייט ביים בורא עולם אז ער קען נישט ראטעווען זיין פאלק. אדרבה, דאס וואס דו טוסט זיי וויי איז דער ווילן פונעם בורא, ווייל זיי האבן נישט געהיט די מצוות פונעם אייבערשטן, און דאס איז זייער שטראף.
שָׁם פָּחֲדוּ פַחַד לֹא־הָיָה פָחַד כִּי־אֱלֹהִים פִּזַּר עַצְמוֹת חֹנָךְ הֱבִשֹׁתָה כִּי־אֱלֹהִים מְאָסָם׃ - דארט האבן זיי מורא געהאט א פחד וואס איז קיינמאל נישט געווען אזא פחד, ווייל גאט האט צעשפרייט די ביינער פון די וואס באלאגערן דיך, דו האסט זיי פארשעמט, ווייל גאט האט זיי פאראכט.
רש"י ערקלערט "לא היה פחד": דאס איז נישט געווען ווי דער ערשטער שרעק וואס האט פאסירט ביי בלשאצר. ביי בלשאצר איז פלוצלונג ארויסגעקומען א האנט און געשריבן אויף די ווענט פון זיין פאלאץ "מנא מנא תקל ופרסין", ובליליא קטיל בלשאצר: נאך אין יענע נאכט איז ער געשטארבן. ער האט ארויסגענומען די כלי בית המקדש פון א זיכערקייט אז עס זענען שוין אריבער זיבעציג יאר און כלל ישראל איז נישט אויסגעלייזט געווארן, און ממילא וועלן זיי מער נישט אויסגעלייזט ווערן. אבער דא איז דער פחד נישט פון דעם סארט, ווייל ביי דער דאזיגער גאולה האט דער קדוש ברוך הוא צעשפרייט די ביינער פון די וואס באלאגערן דיך, ירושלים. לויט רש"י גייט מען דא אריבער פון רעדן וועגן טיטוס צום רעדן וועגן גוג ומגוג און וועגן דער צוקונפטיגער גאולה: דער אויבערשטער וועט צעשפרייטן די ביינער פון די וואס לאגערן אויף דיר, ווי דער לשון "המק בשרו", און אזוי ערקלערט אויך מנחם. רש"י ברענגט נאך א ביאור בשם דונש אז "חונך" איז מלשון "חנוך לנער על פי דרכו", נאר עס איז נישט מבואר וויאזוי דער פסוק ווערט לויט דעם ערקלערט. "הבשתה" - דו, דער אויבערשטער, האסט פארשעמט מיינע אלע שונאים, "כי אלהים מאסם", דו האסט זיי פארשעמט ווייל דו האסט זיי און זייער וועג פאראכט.
דער רד"ק ערקלערט "הבשתה" נישט אויפן קדוש ברוך הוא נאר אויף מלך המשיח: דו משיח, וואס וועסט מלחמה האלטן קעגן גוג ומגוג, דו וועסט זיי פארשעמען. זייער גאווה, וואס זיי האבן געמיינט אז זיי קומען קעמפן קעגן ארץ ישראל און וועלן איר אייננעמען, וועט זיך איבערקערן פאר זיי צו א חרפה און בושה. און פארוואס? "כי אלהים מאסם", ווייל דער אויבערשטער האט זיי פאראכט און איז געווען מיט דיר, מלך המשיח.
דער מצודת דוד טייטשט אויף דער תקופה פון חזקיהו: "שם", אין ירושלים, ווען סנחריב איז געקומען און האט איר באלאגערט, "פחדו פחד לא היה פחד", דאס הייסט א פחד וואס איז קיינמאל נישט געווען אזעלכעס, ווייל אלע זענען געפאלן טויטע פגרים ביי די טויערן פון ירושלים און דער פחד וואס איז אויף זיי געפאלן איז געווען שרעקליך. "כי אלהים פזר עצמות חנך", אז ער האט צעשפרייט די ביינער פון די וואס האבן דיך באלאגערט, ירושלים. און דאס וואס דו האסט פארשעמט ישראל מיט טויט און אומקום, איז בלויז געווען ווייל דער אויבערשטער האט זיי פאראכט. נאכאמאל קערט זיך דער ענין צוריק: קלער נישט אז דיין דערפאלג ווייזט חלילה אויף א שוואכקייט ביים בורא עולם; נאר ווי עס שטייט "אוכלי עמי אכלו לחם", ווייל "אלהים לא קראו", און דעריבער האסטו געקענט איבער זיי בעל הבית'עווען. און אפילו דאס וואס דו האסט פארשעמט און זיך געשטארקט אויף אונז פון אנפאנג איז נישט פון דיין גרויסקייט, נאר "כי אלהים מאסם", ווייל מיר האבן פארדארבן אונזערע וועגן און דעריבער האט דער קדוש ברוך הוא אונז אזוי געטאן.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק אויף א מחודש'דיגן אופן. אין די צייטן פון דוד המלך איז געווען א גרויסער פחד אויפן דור צוליב א חטא און א חסרון וואס איז געווען אין זיי, און עס פלעגן שטארבן הונדערט בחורים יעדן טאג. און חז"ל האבן געזען אז דער חסרון איז געווען דאס וואס זיי האבן נישט געמאכט ברכות השבח אויף וואס זיי האבן געגעסן און אויף די איבעריגע הנאות וואס זיי האבן הנאה געהאט, און צוליב דעם האבן זיי מתקן געווען מאה ברכות, אלס א תיקון פאר דעם וואס זיי האבן נישט געבענטשט און נישט געלויבט דעם בורא עולם.
און לויט דעם ווערט דער פסוק אזוי אפגעטייטשט: "אוכלי עמי אכלו לחם" מיינט מען נישט די שונאים וואס עסן אויף מיין פאלק, נאר די יעניגע פון מיין פאלק וואס האבן געגעסן ברויט און אלהים לא קראו, זיי האבן נישט געמאכט די ברכות השבח, און דאס איז וואס האט געברענגט אויף זיי די צרה. "שם פחדו פחד" - פון וואו איז דער דאזיגער פחד געקומען? ווייל אלהים לא קראו. און פון דעם אליין לערנסטו אז זיי זענען געווען צדיקים, ווייל זייער גאנצער חסרון איז דאך בלויז געווען אין די ברכות השבח וואס זענען א תקנה מדרבנן, און אויב דאס איז זייער גאנצער חסרון, רעדט מען דאך פון א דור פון צדיקים. און דאס איז וואס שטייט "כי אלהים בדור צדיק" אינעם פאראלעלן מזמור.
און נאכדעם וואס זיי האבן מתקן געווען דעם ענין פון מאה ברכות און האבן תשובה געטאן, איז די צרה אוועקגענומען געווארן פון זיי, און דאס איז "לא היה פחד": דער פחד וואס זיי האבן מורא געהאט פון סנחריב איז נישט פארווירקליכט געווארן. "כי אלהים פזר עצמות חנך" - דאס מחנה פון סנחריב וואס האט געלאגערט אויף ירושלים, האט דער אויבערשטער צעשפרייט זייערע פארברענטע ביינער, ווי חז"ל זאגן אז זיי זענען פארברענט געווארן, און עס זענען דא פארשידענע דעות וויאזוי גענוי די זאך איז געווען. "הבשתה" - און וואס איז געווען זייער בושה? אז זיי זענען נישט איינגעזאמלט געווארן און נישט באגראבן געווארן. און פארוואס? "כי אלהים מאסם".
דער מדרש ערקלערט אויף א וואונדערליכן אופן: "שם פחדו פחד" - די צדיקים האבן מורא פונעם קדוש ברוך הוא אויף דער וועלט, "שם", אויף דער וועלט, פחדו פחד. און דעריבער "לא היה פחד" דא, אין דער עולם האמת. ווער עס האט מורא אויף דער וועלט, וועט נישט האבן קיין פחד אויף יענער וועלט. און דאס איז "אשרי אדם מפחד תמיד": א מענטש וואס האט מורא אויף דער וועלט און איז צוגעקלעבט צום קדוש ברוך הוא, דארט אויף יענער וועלט וועט ער נישט מורא האבן.
און מען קען דרש'ענען אויך פארקערט: "שם פחדו פחד" רעדט זיך פון די רשעים אויף יענער וועלט, וואס זיי האבן דארט א גרויסן שרעק. און פארוואס? "לא היה פחד" - ווייל אויף דער וועלט איז נישט געווען אין אים קיין פחד, ווייל ער האט זיך דא געפירט אן קיין שום מורא און אן קיין יראת שמים, און ממילא "שם פחדו פחד". ווער עס האט מורא דא, וועט נישט מורא האבן דארט, און ווער עס האט נישט מורא געהאט דא, וועט מורא האבן דארט. מיר לערנען פון דעם אז א מענטש וואס האט מורא אינעם פאסיגן און ריכטיגן פלאץ, נעמט דערמיט אראפ פון זיך פחדים אין ערטער וואו די פחדים זענען פיל גרעסער און שרעקעדיגער.
מִי־יִתֵּן מִצִּיּוֹן יְשֻׁעוֹת יִשְׂרָאֵל בְּשׁוּב אֱלֹהִים שְׁבוּת עַמּוֹ יָגֵל יַעֲקֹב יִשְׂמַח יִשְׂרָאֵל׃ - הלואי זאָל געגעבן ווערן פֿון ציון די ישועות פֿון ישראל, ווען דער אויבערשטער וועט צוריקקערן די געפֿאַנגענשאַפֿט פֿון זײַן פֿאָלק, וועט יעקבֿ יובֿלען, ישראל וועט זיך פֿרייען.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז אין יענער צײַט האָט מען געהאָפֿט אויף דער גרויסער ישועה, ווי ער שרײַבט באַריכות אויף עטלעכע ערטער, אַז מען האָט דעמאָלט אַרויסגעקוקט אַז עס זאָל שוין קומען משיח. און אַזוי האָבן חז"ל געזאָגט: דער הקדוש ברוך הוא האָט געוואָלט מאַכן חזקיהו פֿאַר משיח, נאָר ער האָט נישט געזאָגט קיין שירה. זעט מען דאָך אַז ס'איז געווען אַ האָפֿענונג אַז אין יענער צײַט זאָל קומען משיח. און דערויף דאַוונט מען דאָ: "מי יתן מציון ישועות ישראל", אַז פֿון ציון זאָל קומען די ישועה פֿאַר כּלל ישראל, און דורך דעם "בשוב אלהים שבות עמו" - אַז דער אייבערשטער זאָל אומקערן די עשרת השבטים וואָס זענען שוין פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות דורך סנחריב, און עס זאָל קומען די גאולה העתידה, וואָס דעמאָלט וועט זײַן די פּאַסיקע צײַט דערצו.
"יגל יעקב ישמח ישראל": יעקב זענען די עשרת השבטים, וואָרום עם ישראל אין זייער שפלות ווערן אָנגערופֿן יעקב, אַ לשון פֿון עקב, און אין זייער גדולה ווערן זיי אָנגערופֿן ישראל, אַ לשון פֿון שררה און חשיבות. "יגל יעקב" זענען די פֿאַרטריבענע שבטים, "ישמח ישראל" זענען בני יהודה וואָס זענען נאָך געווען אין לאַנד אין דור פֿון חזקיהו, און זיי זענען די מער חשוב'ע.
און מען דאַרף באַמערקן דעם דיוק פֿונעם לשון: דער מלבי"ם האָט שוין עטלעכע מאָל פֿריִער מפּרש געווען אַז "גילה" זאָגט מען אויף אַ זאַך וואָס באַנײַט זיך, און "שמחה" איז די שטענדיקע שמחה. די גלות־אידן, וואָס ביז איצט זענען זיי געווען אין גלות און פּלוצים ווערן זיי אויסגעלייזט, בײַ זיי איז דאָס עפּעס אַ חידוש, דערפֿאַר שטייט "יגל יעקב". אָבער ישראל, די בני יהודה וואָס זענען תּמיד דאָ געווען און ערשט איצט וועט זיך חזקיהו אַנטפּלעקן אַלס משיח, בײַ זיי איז דאָס נישט קיין נײַע גילה, נאָר "ישמח ישראל": זיי זענען זוכה צו זען ווי די גאולה קומט אָן, אָבער ס'איז נישט קיין איבערקערעניש וואָס ברענגט צו גילה.