לַמְנַצֵּחַ מַשְׂכִּיל לְדָוִד׃ - פארן מנצח, א משכיל פון דוד.
דער מצודת דוד ערקלערט: "משכיל" - דוד איז געקומען משכיל צו זיין דעם עולם און ווארענען קעגן לשון הרע. דער מזמור איז נישט בלויז אלגעמיינע מוסר רייד, נאר ער קומט נאך א מעשה וואס איז געשען - די מעשה פון דואג האדומי און די הריגה פון נוב עיר הכהנים. כדי צו פארשטיין דעם הינטערגרונט וועלן מיר איבערגיין בקיצור די מעשה ווי זי שטייט אין איר מקור אין ספר שמואל א' פרק כ"ב (וואס מיר האבן דארט געלערנט באריכות לויטן מלבי"ם).
דוד איז אנטלאפן פון שאול אין דער מערה פון עדולם, און צו אים האבן זיך צונויפגעקליבן יעדער מענטש אין נויט, יעדער וואס האט געהאט א בעל חוב, און יעדער ביטערער מענטש, בערך פיר הונדערט מאן, און ער איז געווארן איבער זיי א שר - א קליינע מחנה. פון דארט איז ער געגאנגען קיין מצפה מואב און איבערגעגעבן זיין טאטן און מאמען צום מלך מואב, און צום סוף האט דער מלך מואב געהרג'עט זיין טאטן און מאמען. גד הנביא האט אים געזאגט: "לא תשב במצודה, לך ובאת לך ארץ יהודה" - זיץ נישט אין דער פעסטונג, גיי און קום אין לאנד יהודה, און ער איז געגאנגען און געקומען צום יער חרת.
שאול זיצט אין גבעה אונטערן אשל אין רמה, מיט זיין שפיז אין דער האנט, און אלע זיינע קנעכט שטייען נעבן אים, און ער ווענדט זיך צו זיי: "שמעו נא בני ימיני, גם לכולכם ייתן בן ישי שדות וכרמים, לכולכם ישים שרי אלפים ושרי מאות?" - דאס הייסט: גלייבט איר טאקע אז ס'לוינט אייך אים צו שטיצן, אז ווי נאר ער וועט קעניגן וועט ער אייך אויסטיילן מתנות און פאזיציעס? "כי קשרתם כולכם עליי ואין גולה את אוזני בכרות בני עם בן ישי, ואין חולה מכם עליי" - קיינער פון אייך טוט נישט וויי מיין ווייטאג. שאול האט גארנישט געפילט אז ער רודפ'ט דוד'ן, נאר אז ער אליין ווערט גערודפ'ט דורך דוד'ן.
און דא הייבט זיך אן אונזער מעשה: "ויען דואג האדומי והוא ניצב על עבדי שאול ויאמר, ראיתי את בן ישי בנוב אל אחימלך בן אחיטוב, וישאל לו בה' וגם צידה נתן לו ואת חרב גלית הפלשתי נתן לו" - דואג האדומי, וואס איז געשטאנען איבער די קנעכט פון שאול, האט זיך אנגערופן און געזאגט: איך האב געזען בן ישי אין נוב ביי אחימלך בן אחיטוב, ער האט געפרעגט פאר אים אין ה', און אויך שפייז האט ער אים געגעבן, און די שווערד פון גלית הפלשתי האט ער אים געגעבן.
און וואס איז באמת דארט פארגעקומען? דוד האט זיך געזעגנט פון יהונתן, און יהונתן האט אים נישט געגעבן קיין שפייז פארן וועג, און חז"ל זאגן אז צוליב דעם האט זיך די גאנצע זאך ארומגעדרייט. דוד איז אנגעקומען צו אחימלך בן אחיטוב. דער כהן האט אים געפרעגט וואס זענען זיינע מעשים דא, האט ער אים געענטפערט אז ער איז אויף א שליחות פונעם מלך - ער איז דאך געווען באקאנט אלס שר צבא פון שאול און אלס חתן המלך - און אז מ'האט נישט באוויזן מיטצונעמען נישט קיין עסן און נישט קיין געווער. ער האט געבעטן ברויט, ווייל ס'האט אים אנגעכאפט א בולמוס. האט אים דער כהן געזאגט: איך האב נישט קיין ברויט נאר לחם הקודש. האט ער געזאגט: ס'איז מותר, ס'איז דאך פיקוח נפש. ער האט געבעטן א שווערד, האט ער אים געזאגט: איך האב נישט קיין שווערד, ס'איז דא בלויז די שווערד פון גלית איינגעוויקלט אין א קלייד. האט ער געזאגט: גיב מיר דאס, ס'איז נישטא נאך אזא, מיט איר האב איך געמאכט דעם נצחון.
און קוקט ווי דואג פארדרייט די פאקטן: "וישאל לו בה'" - די כוונה איז אז אחימלך האט געפרעגט פאר אים אין די אורים ותומים, און ער האט דאס געטאן ווייל ער איז געווען זיכער אז דוד קומט אויף א שליחות פונעם מלך. אבער דואג שטעלט דאס פאר כאילו ער האט געמאכט פון אים א קעניג, ווייל אין די אורים ותומים פרעגט מען דאך נאר פאר א מלך. "וגם צידה נתן לו" - זעסטו אז ער האט זיך פארבינדן מיט אים קעגן דיר, "ואת חרב גלית נתן לו" - כדי ער זאל דיך קענען הרג'ענען.
דער מלך האט געשיקט רופן אחימלך און זיין גאנצן בית אביו, די כהנים וואס זענען אין נוב, און האט צו אים געזאגט: "שמע נא בן אחיטוב" - און דאס איז א לשון פון גנאי, איך דערמאן אפילו נישט דיין נאמען, דו האסט נישט קיין נאמען, דו ביסט בלויז דער זון פון דיין טאטן. אזוי אויך ווען ער שעלט דוד'ן רופט ער אים "בן ישי", נאך זיין טאטן. האט אחימלך געענטפערט: "ומי בכל עבדיך כדוד נאמן וחתן המלך וסר אל משמעתך ונכבד בביתך? היום החילותי לשאול לו באלוהים? חלילה לי... כי לא ידע עבדך בכל זאת דבר קטון או גדול" - צי היינט האב איך ערשט אנגעהויבן צו פרעגן פאר אים? איך האב שוין געפרעגט פאר אים עטליכע מאל, ער איז דאך שטענדיג געקומען אויף דיין שליחות. און איך האב נישט געוואוסט קיין שום קליינע אדער גרויסע זאך - איך האב נישט געוואוסט אז ס'איז דא א סכסוך צווישן אייך.
האט דער מלך געזאגט: "מות תמות אחימלך אתה וכל בית אביך" - שטארבן וועסטו שטארבן אחימלך, דו און דיין גאנצער בית אביך, און ער האט באפוילן די רצים: "סובו והמיתו כהני ה'" - גייט ארום און טויט די כהני ה', "ולא אבו עבדי המלך לשלוח את ידם לפגוע בכהני ה'" - אבער די קנעכט פונעם מלך האבן נישט געוואלט אויסשטרעקן זייער האנט אנצורירן די כהני ה'. קיינער פון די קנעכט פונעם מלך האט נישט געוואלט טאן די דאזיגע זאך. "ויאמר המלך לדויג: סוב אתה ופגע בכהנים" - ס'שטייט געשריבן "דויג" און מ'ליינט "דואג"; און חז"ל זאגן: "נתפסת כדג" - דער פיש ווערט געכאפט ביים צונג, און אויך דו ביסט געכאפט געווארן מיט דיין רעדן, דעריבער זאלסט דו זיי הרג'ענען. "וימת ביום ההוא שמונים וחמישה איש נושא אפוד בד. ואת נוב עיר הכהנים הכה לפי חרב מאיש ועד אישה מעולל ועד יונק ושור וחמור ושה לפי חרב". און דעמאלט איז ארויסגעקומען א בת קול און געזאגט: "אל תהי רשע הרבה". ווען ער איז געגאנגען פארטיליקן עמלק האט ער געזאגט: מענער און פרויען, קליינע קינדער און בהמות, וואס האבן זיי געזינדיגט? איז ארויסגעקומען א בת קול און אים געזאגט: "אל תהי צדיק הרבה". און דא, ווען ער האט געהייסן הרג'ענען ערליכע כהני ה' פון גרויס ביז קליין, איז ארויס א בת קול און געזאגט: "אל תרשע הרבה".
איין זון פון אחימלך איז אנטלאפן, מיטן נאמען אביתר, און ער איז אנטלאפן נאך דוד'ן און אים דערציילט. האט דוד געזאגט: "ידעתי ביום ההוא כי שם דואג האדומי כי הגד יגיד לשאול, אנוכי סבותי בכל נפש בית אביך. שבה איתי אל תירא כי אשר יבקש את נפשי יבקש את נפשך כי משמרת אתה עמדי" - איך האב שוין דעמאלט געוואוסט, ווען דואג האדומי איז דארט געווען, אז ער וועט זיכער דערציילן פאר שאול; איך האב גורם געווען די אלע נפשות פון דיין טאטנ'ס הויז. בלייב מיט מיר, האב נישט קיין מורא, ווייל דער וואס זוכט מיין לעבן זוכט דיין לעבן, דו ביסט געהיטן ביי מיר. ביז אהער איז דער הינטערגרונט.
בְּבוֹא דּוֹאֵג הָאֲדֹמִי וַיַּגֵּד לְשָׁאוּל וַיֹּאמֶר לוֹ בָּא דָוִד אֶל בֵּית אֲחִימֶלֶךְ׃ - ווען דואג האדומי איז געקומען און האָט דערציילט פֿאַר שאול, און האָט צו אים געזאָגט: דוד איז געקומען צום הויז פֿון אחימלך.
דער רד"ק זאָגט אַז ער ווערט גערופֿן "אדומי" ווײַל ער האָט געוואוינט אין לאַנד אדום, און נישט ווײַל ער איז געווען פֿון זרע אדום - אַזוי ווי עובד אדום הגתי וואָס האָט געוואוינט אין גת. און אין מדרש ווערט געברענגט אַז ער איז געווען פֿון אַן אָרט אין ארץ ישראל וואָס הייסט מעלה אדומים, און דערפֿאַר ווערט ער גערופֿן אדומי. און נאָך אין מדרש: טייל טײַטשן אַז ער האָט מקנא געווען דוד'ן וואָס איז געווען אַן אדמוני; אַנדערע זאָגן ווײַל ער האָט מתיר געווען דאָס בלוט פֿון די כהני נוב, נאָכן לשון פֿון דם; און חכמים זאָגן אַז ער האָט מתיר געווען דאָס בלוט פֿון דוד; און עס זענען דאָ וואָס זאָגן נאָכן בלוט פֿון אגג, אַז ער איז געווען דער וואָס האָט געגעבן אַן עצה און געזאָגט "אותו ואת בנו לא תשחטו ביום אחד"; און טייל ערקלערן אַז ער פֿלעגט פֿאַרשעמען און רויט מאַכן דאָס פנים פֿון דוד אין הלכה; און רבותינו האָבן געזאָגט אַז ער איז געווען נוקם ונוטר ווי אדום, ווי עשיו הרשע - זיינע מדות זענען געווען די מדות פֿון עשיו.
דער רד"ק באַמערקט אַז דוד רעכנט דאָ נישט אויס די גאַנצע מעשה ווײַל די מעשה איז באַקאַנט, און ער גיט נאָר אַ דערמאָנונג. אָבער דער מלבי"ם, ווי זײַן שטייגער, שטעלט דעם פֿינגער אויפֿן פּונקט וואָס אַ סך גיבן נישט קיין אַכט דערויף: עס שטייט "בא דוד אל בית אחימלך" - און נישט "אל בית ה'", צום היכל, צום משכן, אַזוי ווי עס איז באמת געווען. און אַזוי איז אויך מדייק דער אלשיך. דערין איז געלעגן דער עיקר פֿון דער מסירה.
דואג האָט אַליין געהערט ווי דוד זאָגט אַז ער גייט בשליחות פֿונעם מלך, און אַז ער איז הונגעריק ביז עס האָט אים אָנגעכאַפּט אַ בולמוס; און ער האָט געזען אַז דוד האָט נישט מגלה געווען פֿאַרן כהן וואָס ער פֿרעגט, וואָרעם ער האָט אים געזאָגט אַז דער מלך האָט אים באַפוילן צו פֿאַרהיילן די זאַך, און ער קען נישט מגלה זײַן קיין בסוד'יקע זאַכן; און ער האָט געוווּסט אַז דוד האָט נישט געבעטן דוקא די שווערד פֿון גלית נאָר סתם אַ שווערד, און בלויז וויבאַלד עס איז נישט געווען קיין אַנדער שווערד האָט ער גענומען די שווערד פֿון גלית. די אַלע פֿאַקטן דערווײַזן אַז אחימלך האָט געטאָן וואָס ער האָט געטאָן בניקיון כפיו און בתום לבבו - און דוקא די זאַכן דערציילט דואג נישט. ער דערציילט נאָר אַז ער האָט אים געגעבן די שווערד פֿון גלית און האָט פֿאַר אים געפֿרעגט אין די אורים ותומים, אָן דעם אמת'ן אופֿן, כּדי די זאַכן זאָלן אויסזען ווי כאילו אחימלך איז אַ שותף צום קשר.
און נאָך איז מדייק דער מלבי"ם: ער האָט נישט געזאָגט "אחימלך הכהן" נאָר "בית אחימלך" - מרמז צו זײַן אַז דוד איז נישט געקומען צו אים אַלס כהן, נאָר ווי אַ שותף צום קשר. מען קען דאָך קומען צום כהן בתורת כהן, און מען קען קומען צו אים ווי איינער וואָס וועט העלפֿן שפּינען אַ קשר. אויף דעם יסוד האָט דואג געבויט זײַן גאַנצע הוצאת דיבה: כּביכול האָט ער מיך דאָרט געזען, און דערפֿאַר האָט ער גערופֿן אחימלך צו גיין צו זײַן הויז, כּדי עס זאָלן נישט זײַן קיין פֿרעמדע אויערן וואָס הערן און די זאַך זאָל זיך נישט פֿאַרשפּרייטן, און דאָרט אין זײַן הויז, נישט פֿאַר מיר, האָט ער אים מגלה געווען זײַן סוד אַז ער אַנטלויפֿט. און ער האָט אויך געביטן דעם סדר פֿון די זאַכן. דער מלבי"ם דאָרט רעכנט אויס זעקס זאַכן וואָס דואג האָט געביטן כּדי אַראָפּצוברענגען דוד'ן און מוציא דיבה צו זײַן אויף אחימלך בן אחיטוב - און צוליב דעם זענען זיי אַלע אומגעבראַכט געוואָרן.
מַה תִּתְהַלֵּל בְּרָעָה הַגִּבּוֹר חֶסֶד אֵל כָּל הַיּוֹם׃ - וואָס רימסטו זיך מיט שלעכטס, דו גיבור? דער חסד פֿון גאָט איז דאָך אַ גאַנצן טאָג.
רש"י טײַטשט: וואָס באַרימסטו זיך און שטאָלצירסט מיט דער שלעכטיקייט וואָס דו טוסט, דו גיבור אין תורה? "חסד אל כל היום" - דער הקדוש ברוך הוא האָט פֿיל חסדים צו ראַטעווען דעם וואָס דו רודפ'סט. און נאָך אַ פּירוש: ווען אחימלך וואָלט מיר נישט געגעבן קיין ברויט, מיינסטו דען אַז איך וואָלט געשטאָרבן פֿון הונגער? דעם הקדוש ברוך הוא'ס חסד איז אויף ישראל אַ גאַנצן טאָג, און אויב ער וואָלט מיר נישט געגעבן - וואָלטן מיר אַנדערע געגעבן. דער הקדוש ברוך הוא זאָרגט פֿאַר מיר, און דאָס מאָל האָט ער געזאָרגט פֿאַר מיר דורך אים, און דו קומסט ארויסברענגען אויף אים אַ שלעכטע דיבה?
דער רד"ק ערקלערט: וואָס וועט אויפֿטאָן דײַן רכילות קעגן מיר? האָסט געקלערט מיך אַרײַנצואוואַרפֿן אין דער האַנט פֿון שאול, אָבער דער חסד ה' איז מיט מיר אַ גאַנצן טאָג. וויפֿל מאָל האָט מיך שוין דער הקדוש ברוך הוא געראַטעוועט פֿון שאול'ס האַנט, און טייל מאָל ממש אינעם לעצטן מאָמענט - און פּונקט ווי ער האָט מיך דעמאָלט געראַטעוועט, אַזוי וועט ער מיך ראַטעווען אויך איצט.
דער אלשיך הקדוש ערקלערט: וואס איז דיר איינגעפאלן? מיינסטו אז עס וועט דיר פאררעכנט ווערן פאר גבורה צו טון שלעכטס, און אז דערפון וועט דיר שפראצן א תהלה? זיכער איז דאס נישט קיין גבורה. און אויב דו וועסט זאגן אז דו האסט געמיינט צו טון א חסד מיט שאול - האט דאך שאול זיך באקלאגט "אין חולה מכם עלי ואין גולה את אזני", און דו האסט געטראכט: אט וועל איך מיטפילן זיין ווייטאג און אים אויפדעקן דעם אויער, און איך וועל אויסקומען ווי א גומל חסד. אויף דעם זאגט אים דוד א וואונדערבארן ביאור: "חסד אל כל היום".
עס שטייט "וְאֵל זֹעֵם בְּכָל יוֹם", און די גמרא פרעגט: און ווי לאנג איז זיין כעס? א רגע. און יענע רגע האט בלעם געוואוסט מכוון צו זיין. און לכאורה, וואס איז דער חסד אין דעם וואס דער אויבערשטער איז אין כעס? "אל" איז דאך א נאמען פון חסדים, און דער זעם איז דאך פארקערט פון דער מדה פון א בעל חסד! נאר אויב דער כעס וואלט געקומען אויף איינמאל, מיט א גרויסן זעם, וואלט די וועלט נישט געקענט באשטיין. דעריבער צעטיילט עס דער הקדוש ברוך הוא - יעדן טאג איין רגע פון זעם, און קאנצענטרירט עס נישט איינמאל א יאר צו א כעס וואס מ'קען נישט ביישטיין. דאס איז "חסד אל": אז די מדת אל, די מדת החסד, איז צו זיין אין כעס יעדן טאג בלויז א רגע.
און איצט זאגט דוד צו דואג: אויב האסטו געטראכט צו טון א חסד מיט שאול - האסטו דאך געמאכט "חסד אל כל היום". דער זעם פונעם הקדוש ברוך הוא איז בלויז א רגע, און דו האסט אויסגעגאסן דעם כעס פונעם אויבערשטן אויף די כהני ה' און אויסגעהרגעט אלעמען אין איין טאג - און האסט געמאכט אז יענער זעם פון א רגע זאל אנגיין א גאנצן טאג.
דער מלבי"ם טייטשט "חסד אל" גאר אנדערש ווי אלע אנדערע מפרשים: נישט מלשון חסד, נאר מלשון "חיסודא" - אזוי ווי "פן יחסדך שומע" - וואס דאס איז א לשון פון חרפה. זאגט אים דוד: מיט וואס בארימסטו זיך מיט דער שלעכטס וואס דו האסט געטון? מיט דער שרעקלעכער חרפה, מיטן חילול השם וואס דו האסט געטון דורכן הרגענען די כהני ה'?
אין מדרש תהילים: "ויאמר המלך לדואג סוב אתה ופגע בכהנים" - איז ער אויפגעשטאנען און זיי געשלאגן, ווי עס שטייט "וימת ביום ההוא שמונים וחמישה איש". זע וואס פאר א גבורה ער האט געהאט, אז קיין שום מענטש אויף דער וועלט האט אים נישט געהאלפן, נאר ער אליין האט זיי געהרגעט. און נישט נאר דאס, נאר אויך "ואת נוב עיר הכהנים הכה לפי חרב". וואס פאר א גרויסער גיבור - ער האט אליין געהרגעט פינף און אכציג מענטשן, און דערצו נאך א גאנצע שטאט. און דוד שרייט און זאגט: "מה תתהלל ברעה הגיבור". א מענטש א גיבור, דער ראש הסנהדרין, זאל זיך אפגעבן מיט דער רשעות און רעדן לשון הרע?
און דער מדרש פירט אויס: און איז דאס דען א גבורה? א מענטש וואס זעט זיין חבר שטיין ביים ראנד פונעם גרוב און שטופט אים אריין - איז דאס א גבורה? ער זעט אים אויפן שפיץ דאך און שטופט אים אראפ - איז דאס א גבורה? ווען איז ער א גיבור? אין דער צייט ווען זיין חבר האלט ביים פאלן און ער האלט אים אן מיט גבורה ער זאל נישט פאלן; אין דער צייט ווען זיין חבר פאלט אריין אין גרוב און ער שלעפט אים ארויס פונעם גרוב מיט זיין גבורה. נאר דו האסט געזען אז שאול איז אין כעס אויף מיר, "והטלת מים על אבריי" - האסטו געזען א געלעגנהייט: אט איז שאול אין כעס אויף דוד, לאמיר אים פארטיק מאכן. דער "גיבור" דא ווערט דאך געזאגט מיט ציניזם: דואג, א גרויסער גיבור ביסטו - האסט געזען איינעם וואס האלט ביים פאלן, און האסט אים געגעבן א שטופ.
די מקובלים זאגן: "אל" איז בגימטריא 31, און קעגן דעם איז דא שבת דרייסיג און איין שעה'ן פון חסד. ווי אזוי? פון חצות פרייטיג הייבט שוין אן צו שיינען די קדושת השבת, און ביז דער שעה וואס מ'לייגט צו מחול על הקודש מוצאי שבת. מאכט א חשבון: דער מעת לעת אליין איז 24 שעה'ן, לייג צו זעקס שעה'ן פון חצות היום פון ערב שבת - איז דאס 30; לייג צו די שעה וואס מיר לאזן אויס שפעטער, און אויב איר ווילט אפילו לויט דער שיטה פון רבינו תם - איז דאס 31. "חסד אל כל היום" - דרייסיג און איין שעה'ן פון חסד ה' אויף אונז אין יום השבת.
און דער אריז"ל ערקלערט "חסד אל כל היום": אז א מענטש וואס איז נכשל געווארן אין אן עבירה זאל תשובה טון נאך אין יענעם זעלבן טאג און נישט ווארטן אויף מארגן. אויב ער טוט תשובה יענעם טאג - ווערט אים גלייך מוחל געווען, און ס'איז גרינג אוועקצונעמען דעם עוון און דער הקדוש ברוך הוא איז נישט אין כעס אויף אים. אבער אויב דער טאג גייט פארביי און ער האט נישט תשובה געטון - "והנה אל זועם בכל יום". און אזוי אויך זאגט דער אריז"ל בנוגע א מענטש וואס האט געזען קרי: ער זאל זיך טובל'ן נאך אין דעם זעלבן טאג, און נישט אפשטופן און זאגן "אין נאך צוויי טעג איז ערב שבת און איך וועל גיין לכבוד שבת" - נאר היינט. אויב ער טובל'ט זיך און טוט תשובה יענעם טאג, איז זייער גרינג אפצומעקן דעם מזיק וואס איז באשאפן געווארן; אבער אויב ער שטופט עס אפ אויף מארגן און איבערמארגן, וואקסט שוין דער מזיק אריין מיט טיפע ווארצלען. א משל צו א פלעק: האסט עס גלייך אפגעוואשן - איז עס ריין; האסטו עס געלאזט איינזאפן, וועלן אמאל אפילו אסאך וועשן נישט העלפן. אזוי דארף א מענטש וויסן: דער חסד ה' אויף אים איז "כל היום", און אויב דער טאג גייט אריבער וועט שוין זיין פיל שווערער, ווייל דער חסד גייט אוועק און ער ווערט שוין איינגעווארצלט אין חטא.
דער ספר 'ברית אברהם' אין מעם לועז פרעגט: מיט וואס בכלל האט דואג געהאט זיך צו רימען? און ער ענטפערט: ער האט געהאט אן היתר. דואג איז דאך געווען דער ראש הסנהדרין, און ער איז נישט געווען קיין "קטיל קני באגמא" - נאר פון די מענטשן וואס די גמרא פארציילט אויף זיי אז זיי פלעגן דרש'ענען דריי הונדערט הלכות, און טייל זאגן דריי טויזנט, אין א מגדל הפורח באוויר, אין די מערסט פארנעפלטע און קאמפליצירטע הלכות. אין פלפולים און שארפזיניגע סברות איז ער געווען בקי. און וואס איז געווען זיין פלפול? נוב עיר הכהנים זענען געקומען פון עלי הכהן, און אויף בית עלי שטייט דאך "וגדעתי את זרועך ואת זרוע בית אביך". האט ער געזאגט: וואויל איז מיין חלק אז איך האב זוכה געווען מוציא מכח אל הפועל צו זיין דעם רצון השם, אזוי איז דאך נגזר געווארן, און די גזירה ווארט ביז עס וועט קומען דואג און ער וועט אויספירן דעם רצון ה'; לשם יחוד, הריני בא מקיים צו זיין די מצוה פון "וגדעתי את זרועך" - ברענגט אהער די כהנים און לאמיר זיי אויס'הרג'ענען איינציגווייז. אט האט ער א צידוק.
אבער באמת - דרש'ענען חז"ל אויפן פסוק "אם יתכפר עוון בית עלי בזבח ומנחה": מיט א קרבן און א מנחה ווערט עס נישט מכופר, אבער עס ווערט יא מכופר דורך תורה און גמילות חסדים. און דאס איז וואס ער זאגט אים: "מה תתהלל ברעה הגיבור" - דו בארימסט זיך אז דו האסט געפונען א סיבה זיי צו הרג'ענען, אבער דאס איז א ליגן, ווייל "חסד אל כל היום" - דער חסד פונעם אויבערשטן איז שטענדיג אויסגעשפרייט איבער זיי צו מכפר זיין אויף זיי דורך תורה און גמילות חסדים. און ווער האט דיר געזאגט אז דווקא דורך זייער שחיטה וועט זיין זייער תיקון?
הַוּוֹת תַּחְשֹׁב לְשׁוֹנֶךָ כְּתַעַר מְלֻטָּשׁ עֹשֵׂה רְמִיָּה׃ - שלעכטס און בראך טראכט דיין צונג, ווי א געשארפט שער-מעסער וואס טוט באטרוג.
דער לשון איז לכאורה שווער: די צונג טראכט דאך נישט! מען וואלט געדארפט זאגן "תחשוב לבך" (דיין הארץ טראכט) אדער דיין שכל. זאגט דער רד"ק: וויבאלד די צונג דערציילט די מחשבה פונעם הארצן, ווערט די מחשבה מיוחס צו איר. דאס הארץ טראכט, אבער ווער פירט עס אויס למעשה? דער דיבור, די צונג. און אזוי ווי עס שטייט "ובתבונות כפיו ינחם" - צי האבן דען די הענט פארשטאנד? נאר וויבאלד די הענט פירן די שאף לויטן פארשטאנד פונעם הארצן, ווערט די תבונה אנגערופן אויפן נאמען פון די הענט.
דער טייטש פונעם ווארט "הוות" אין רוב ערטער און לויט רוב מפרשים איז א לשון פון בראך און שלעכטס - דו טראכסט נאר שלעכטס. "כתער מלוטש עושה רמייה": ווי א גאר שארף מעסער, וואס א מענטש וויל שניידן א ביסל און אומבאמערקט שניידט ער אסאך. דאס איז די "רמייה" (דער באטרוג) פונעם שער-מעסער - דו האסט געוואלט א ביסל, און עס האט דיך נאר פאפט און געשניטן אסאך. אזוי אויך רעדט דיין צונג שלעכטע רייד, און אין לשון פונעם רד"ק: ווייניג זענען געווען די רייד, אבער די מעשה וואס איז ארויסגעקומען פון זיי איז געווען גרויס - איין זאץ אדער צוויי, און עס זענען אומגעקומען פינף און אכציג כהנים אחוץ די קליינע קינדער.
דער אלשיך הקדוש זאגט: און אויב דו וועסט טענה'ן אז דו האסט גארנישט געמיינט קעגן מיר, נאר קעגן אחימלך, וואס ער האט געטון שלא כהוגן און איז געווען א בן מות פארן פרעגן פאר מיר בה' - ווייל מען פרעגט דאך נאר פאר א מלך - און קומט אויס אז עס איז דא בלויז געווען א קנאת הדין והאמת - איז דאס אויך א ליגן. ווייל "הוות" איז א לשון פון צוויי, און דיין צונג טראכט ליגן און שלעכטס אויף צוויי: סיי אויף מיר און סיי אויף אחימלך. קעגן אחימלך ביסטו געווען "כתער מלוטש" - אים צו שחט'ן; און קעגן מיר "עושה רמייה" - וואס דו האסט געוואלט אז דורך דעם זאל שאול'ס כעס אויף מיר נאך מער אויפפלאקערן, און ער זאל זען אז מיין מרידה גייט און וואקסט און אז איך האב שוין פארבינדן אין מיין קשר דעם כהן גדול און גאנץ נוב עיר הכהנים. קומט אויס אז די "הוות" איז געווען דאפלט.
דער מלבי"ם ערקלערט: דיין צונג האט געטראכט מחשבות צו מאכן א בראך און שלעכטס, און זי איז ווי א געשארפט שער-מעסער וואס באטריגט. דער תפקיד פון א שער-מעסער איז אראפצונעמען די האר און דעם שמוץ פונעם מענטש, און דו, אנשטאט אראפצונעמען די האר - האסטו געשאכטן. דאס איז דער באטרוג. אנשטאט אוועקצונעמען דעם מכשול פון בית שאול, וואס ער האט גערודפ'ט אומזיסט, האסטו אומגעווארפן בית שאול אליין - וואס די מיתה פון שאול און יהונתן איז דאך געקומען צוליב דער מעשה, צוליב דער הריגה פון נוב עיר הכהנים זענען זיי אומגעקומען. דו טענה'סט אז דו ביסט געקומען העלפן שאול'ן און אים דערציילן וואס אחימלך האט געטון, און דו ביסט געווען פונקט ווי יענע שער-מעסער וואס אנשטאט צו גאלן שניידט זי דעם האלדז פונעם מענטש וואס שערט זיך: אנשטאט ראטעווען בית שאול האסטו אים גע'הרג'עט, און דערצו האסטו פארגאסן דאס אומשולדיגע בלוט פון אחימלך בן אחיטוב און גאנץ נוב עיר הכהנים.
אינעם ספר 'שבט מישראל' אינעם מעם לועז ערקלערט ער פארוואס לשון הרע איז געגליכן צו א געשארפט שער-מעסער: איינע פון די אייגנשאפטן פון א שארף מעסער איז אז דער מענטש שניידט זיך דערמיט און שפירט גארנישט. דאס איז אויך דער פשוט'ער טעם פארוואס די תורה איז מקפיד אז א חלף פאר שחיטה זאל זיין שארף, און יעדער קליינער פגם איז עס פוסל - ווייל יעדער פגם ברענגט צער פאר דער בהמה בשעת דער שחיטה, בעת מיט א גלאטן מעסער שפירט זי נישט אין יענעם מאמענט. מענטשן האבן זיך שוין געשניטן מיט א שארף מעסער, און ביז זיי האבן נישט געשפירט די האנט נאס פון בלוט האבן זיי בכלל נישט געוואוסט אז זיי האבן זיך געשניטן. ווען דאס מעסער איז ווי א זעג - שפירט מען תיכף, זי צעקריצט דאס פלייש און עס טוט באלד וויי; אבער ווען זי איז גאר שארף, נעמט אמאל צייט ביז די נערוון שיקן דעם ווייטאג צום מוח.
אַזוי איז לשון הרע: דער וואָס ווערט געשניטן מיט אַ תער שפּירט נישט גלייך דעם ווייטיק, נאָר ערשט שפּעטער. צומאָל טוט אַ לשון הרע וואָס מען האָט גערעדט נישט וויי גלייך אויפ'ן אָרט, און ערשט נאָך אַ צייט ברענגט עס אָן גרויסע צרות. און דערפֿאַר פֿאַרגלייכן עס חז"ל צו אַ פֿײַל און נישט צו אַ שווערד: די שווערד שטעכט אויפ'ן אָרט, בעת דער פֿײַל ווערט געשאָסן און טרעפֿט אויך פֿון דער ווײַטנס און נאָך אַ לאַנגער צייט.
און נאָך טײַטשט מען אויף "לשונך כתער מלוטש": דואג איז געווען אַ גרויסער חכם און אַ גרויסער חריף, אויסגעשאַרפֿט - און ער הייסט "אדומי" אויך צוליב דעם וואָס ער פֿלעגט פֿאַרשעמען און מאַכן רויט די פּנים פֿון דוד אין הלכה. זאָגט אים דוד: בעסער וואָלט פֿאַר דיר געווען ווען דו וואָלסט נישט געווען ווי אַ תער מלוטש, נאָר ווי אַ תער קהה (אַ שטומפּיק מעסער). ווען מען וויל זאָגן אויף אַ מענטש אַז ער איז זייער אַ חריף, זאָגט מען אַז ער איז "זייער מחודד" - און זע וויפֿיל דיין חידוד האָט דיך חרובֿ געמאַכט. ווען די חריפות פֿון אַ מענטש ברענגט אים צו גרויסע עבֿירות, וואָלט בעסער געווען ער זאָל זײַן אַ סכל; דו האָסט געדאַרפֿט מתפּלל זײַן דערויף - הלוואי וואָלט איך געבוירן געוואָרן אַ סכל, וואָלט איך נישט געהאַט אַזאַ גרויסן שאָדן און איך וואָלט נישט אַזוי פֿיל געשעדיקט. אָט דיין חריפות, דאָס וואָס דו ביסט אַ תער מלוטש, דאָס האָט דיך געברענגט צו אַ גרויסער חריפות אין עוון.
דער קאַפּיטל איז אַ "משכיל" - אויפֿצוקלערן דאָס פֿאָלק און וואָרענען פֿון לשון הרע, און ער איז געזאָגט געוואָרן אויפֿן מעשה פֿון דואג האדומי וואָס האָט פֿאַרקרימט עטלעכע קליינע פֿאַקטן און מיט דעם געטייט פֿינף און אַכציק כהנים און אַ גאַנצע שטאָט. דער מלבי"ם אַנטפּלעקט אַז דער עיקר פֿון דער מלשינות ליגט אין איין דייקנות: "בא דוד אל בית אחימלך" - און נישט צום בית ה', און נישט צו אחימלך הכהן - גלייך ווי ער איז געקומען צו אים ווי אַ שותּף צו אַ קשר. אויף דעם שרײַט דוד: "מה תתהלל ברעה הגיבור" - איז דאָס דען גבֿורה, אַ שטופּ צו טאָן דעם וואָס שטייט ביים ראַנד פֿון גרוב? דער אמת'ער גיבור איז דער וואָס האַלט אָן זײַן חבֿר ער זאָל נישט פֿאַלן. און "חסד אל כל היום" - סײַ ווי דער חסד פֿונעם קדוש ברוך הוא וואָס ראַטעוועט און איז מכפּר יעדן טאָג, און סײַ ווי דער פּירוש פֿונעם מלבי"ם אַז דאָס איז אַ חרפּה און אַ חילול השם. און "הוות תחשוב לשונך כתער מלוטש" - ווייניק ווערטער, און אַ גרויסע שרעקלעכע זאַך קומט אַרויס פֿון זיי, ווײַל דער תער שניידט מער וויפֿיל מען האָט געצילט, און זײַן וואונד שפּירט מען נישט גלייך נאָר ערשט נאָך אַ צייט. פֿון דאַנען איז אַן אייביקע וואָרענונג: דער חרובֿ-מאַכנדיקער כּוח פֿון דער צונג איז גרעסער פֿון יעדער שווערד, און אַ חריפות וואָס איז נישט אײַנגעהאַלטן קען זײַן דאָס געפֿערלעכסטע כּלי אין די הענט פֿון איר בעל-הבית.