מִזְמוֹר לְאָסָף: אֵל אֱלֹהִים יְהֹוָה דִּבֶּר וַיִּקְרָא־אָרֶץ, מִמִּזְרַח־שֶׁמֶשׁ עַד־מְבֹאוֹ׃ - א מזמור פון אסף: דער מעכטיגער גאט, השם, האט גערעדט און גערופן די ערד, פון מזרח-זון ביז איר אונטערגאנג.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דאזיגער קאפיטל איז א תוכחה קעגן די חנפים און צבועים. די דאזיגע פלעגן טון גרויסע תועבות, אבער כלפי חוץ האבן זיי זיך אהערגעשטעלט ווי צדיקים: זיי פלעגן ברענגען קרבנות אין בית המקדש, כדי אויסצוזען ערליך מדקדקים און נאנט צום אויבערשטן. און נישט נאר דאס, נאר זיי פלעגן נאך רעדן שלעכטס און הוצאת דיבה אויף זייערע חברים פונקט אין די ענינים וואס זיי אליין האבן געזינדיגט און פוגם געווען - און אין דעם האבן זיי געווארפן שולד אויף אנדערע. קומט דער מזמור און דערציילט אז דער אויבערשטער וועט משפט'ן די דאזיגע רשעים אויף זייערע שלעכטע מעשים. און אויף דעם שטייט "אֵל אֱלֹהִים יְהֹוָה דִּבֶּר וַיִּקְרָא־אָרֶץ" - דער אויבערשטער רופט כביכול די גאנצע ערד, פון מזרח-זון ביז מערב, צו קומען צום משפט.
מִצִּיּוֹן מִכְלַל־יֹפִי, אֱלֹהִים הוֹפִיעַ׃ - פון ציון וואס נעמט ארום יעדע שיינקייט, האט גאט אויפגעשיינט.
"מִכְלַל" - ערקלערט די מצודת ציון אז דאס איז א לשון פון "כל", דאס הייסט אז ציון נעמט ארום יעדע שיינקייט; די גאנצע שיינקייט וואס איז פארהאן אויף דער וועלט איז איינגעשלאסן אין איר. "אֱלֹהִים הוֹפִיעַ" - דער אויבערשטער האט געשיינט און אויפגעבליצט. און דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה איז אז די שכינה וועט ערשיינען פון ציון, און פון דארט וועט דער אויבערשטער קומען משפט'ן די חנפים און אויפדעקן זייער שלעכטס.
יָבֹא אֱלֹהֵינוּ וְאַל־יֶחֱרַשׁ, אֵשׁ־לְפָנָיו תֹּאכֵל וּסְבִיבָיו נִשְׂעֲרָה מְאֹד׃ - עס וועט קומען אונזער גאט און נישט שווייגן, א פייער פאר אים וועט פארצערן, און ארום אים איז זייער שטורמיש.
"יָבֹא אֱלֹהֵינוּ" - ער אליין. און דער נאמען וואס ווערט דא דערמאנט איז דער שם אלקים, א לשון פון דין, ווייל עס האנדלט זיך דא וועגן דין ומשפט. "וְאַל יֶחֱרַשׁ" - אנדערש ווי ביז איצט: ביז אהער האט ער געשוויגן, אבער פון איצט און ווייטער וועט ער שוין מער נישט שווייגן. נאר וואס דען? "אֵשׁ לְפָנָיו תֹּאכֵל וּסְבִיבָיו נִשְׂעֲרָה מְאֹד" - פאר אים איז א פארצערנדע פייער, און ארום אים א גרויסער שטורעם. און דער דאזיגער צוזאמענשטעל, א פייער צוזאמען מיט א שטורעם וואס בלאזט עס אויף, מאכט אן אומגעהויערע פלאם, א מעכטיג פייער.
רש"י טייטשט "וְאַל יֶחֱרַשׁ" - ער וועט נישט שווייגן אויפן פארגאסענעם בלוט פון זיינע קנעכט. דאס הייסט, לויטן מלבי"ם גייט דער גאנצער קאפיטל אויף דער תוכחה פאר די חנפים און צבועים, בעת לויט רש"י קומט דער אויבערשטער זיך אפצורעכענען מיט די וואס האבן געהרג'עט זיינע צדיקים, זיינע חסידים און זיינע קנעכט, כלל ישראל.
יִקְרָא אֶל־הַשָּׁמַיִם מֵעָל וְאֶל־הָאָרֶץ, לָדִין עַמּוֹ׃ - ער וועט רופן צום הימל פון אויבן און צו דער ערד, צו משפט'ן זיין פאלק.
רש"י ערקלערט: וויבאלד דער הקדוש ברוך הוא גייט משפט'ן די אומות העולם וואס האבן געפייניגט כלל ישראל אויפן פארגאסענעם בלוט פון זיינע קנעכט, און ווען ער משפט'ט די אומות משפט'ט ער קודם זייער שר אין הימל - דערפאר "יִקְרָא אֶל הַשָּׁמַיִם מֵעָל", אפצורעכענען קודם מיטן שר פון דער אומה אויבן אין הימל. און דערנאך "וְאֶל הָאָרֶץ" - רש"י דערמאנט מלכי מצרים, און לכאורה מיינט מען אלע מלכים וואס האבן געפייניגט און געטון שלעכטס פאר אונז במשך די דורות. "לָדִין עַמּוֹ" - צו משפט'ן די פעלקער אויף וואס זיי האבן געטון צו זיין פאלק, אזוי ווי עס שטייט "כי ידין השם עמו" און דערנאך "ודם עבדיו יקום".
דער רד"ק ערקלערט אז "יִקְרָא אֶל הַשָּׁמַיִם מֵעָל" גייט אויף די מלאכים, וואס זיי זענען די וואס וועלן זיך נוקם זיין פון די פעלקער. דער הקדוש ברוך הוא רופט צו זיינע גיבורים און מלאכים צו קומען און זיך נוקם זיין פון זיי, ווי עס שטייט אין דער נבואה פון יואל "הנחת ה' גיבוריך", און ווי עס שטייט "ויצא מלאך ה' ויך במחנה אשור". און "וְאֶל הָאָרֶץ" - די מענטשן אויף דער ערד, וואס זיי אליין וועלן שלאגן איינער דעם צווייטן. ווי עס שטייט אין יחזקאל (ל"ח, כ"א) "חרב איש באחיו תהיה", און ווי עס שטייט אין זכריה (י"ד, י"ג) "תהיה מהומת ה' רבה בהם והחזיקו איש יד רעהו ועלתה ידו על יד רעהו". קומט אויס אז נישט בלויז די מלאכים וועלן זיי שלאגן פון הימל, נאר אויך אויף דער ערד וועלן זיי שלאגן איינער דעם צווייטן.
און דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש: "יִקְרָא אֶל הַשָּׁמַיִם מֵעָל וְאֶל הָאָרֶץ" - אלע קומען צוזאם כדי אריינצוקוקן אין דעם משפט. נישט אז זיי זענען די וואס נעמען נקמה, נאר דער הקדוש ברוך הוא רופט יעדן צום דין: איך וויל אז עטץ אלע זאלט זיך צוזאמנעמען און צוקוקן דעם דין וואס ווערט דא געפירט. ווייל לויטן מלבי"ם רעדט זיך דא פון די חנפים און רשעים וואס מאכן זיך ווי צדיקים, און דער אויבערשטער וויל אז יעדער זאל זען וואס איז דער פאסיגער און ריכטיגער עונש פאר זיי.
פון דעם פסוק לערנט די גמרא אין סנהדרין (צ"א ע"א) דעם ענין פונעם דין לעתיד לבוא. אנטונינוס האט געזאגט פאר רבי: גוף ונשמה קענען זיך פטור'ן פונעם דין. ווי אזוי? דער גוף זאגט: די נשמה האט געזינדיגט, ווייל פון דעם טאג וואס זי האט זיך אפגעטיילט פון מיר בין איך געלעגן ווי א שטומער שטיין אין קבר - וואס ווילסטו פון מיר, קוק וואספארא צדיק איך בין, איך מאך נישט קיין שום פראבלעמען. און די נשמה זאגט פארקערט: דער גוף האט געזינדיגט, ווייל פון דעם טאג וואס איך האב זיך אפגעטיילט פון אים פלי איך אין דער לופטן ווי א פויגל - איך טו דאך נישט קיין עבירות, און אלע עבירות זענען געקומען פונעם גוף. קומט אויס אז יעדער האט א טענה זיך צו פטור'ן.
האט רבי אים געזאגט: איך וועל דיר געבן א משל צו וואס דאס איז ענליך. צו א מלך בשר ודם וואס האט געהאט א שיינעם גארטן, און עס זענען דארט געווען בכורות תאנים - ביימער וואס האבן צייטיג געבראכט פריע, שיינע פירות. האט דער קעניג מורא געהאט: אויב איך וועל שטעלן געזונטע, גאנצע וועכטער, וועלן זיי אויפעסן די פירות. וואס האט ער געטאן? ער האט אוועקגעשטעלט צוויי וועכטער, איינער א לאמער (חיגר) און איינער א בלינדער (סומא). דער לאמער זעט די פירות און זעט ווער עס גייט אריין, און ער קען שרייען און ווארענען, אבער ער האט נישט קיין צוגאנג צו די פירות - ווי קען ער קריכן אויפן בוים אז ער איז א לאמער? און דער בלינדער קען גיין, אבער ער זעט נישט די פירות, און אויב ער וועט וועלן רייסן וועט ער נישט זען. און אויב עמיצער וועט אריינקומען אינעם גארטן, וועט דער לאמער שרייען און אנצייגן פארן בלינדן וואו צו גיין כדי אים צו כאפן. אזוי האט דער קעניג געטראכט, נאר דער סוף איז געווען גאר אנדערש.
האט דער לאמער געזאגט פארן בלינדן: איך זע הערליכע פריע פירות אינעם גארטן. דו זעסט גארנישט, אבער איך זאג דיר אז דא זענען פאראן גאר באזונדערע פירות. האט דער בלינדער געזאגט: קום זעץ זיך ארויף אויף מיר, און מיר וועלן זיי ברענגען און אויפעסן - צוזאמענארבעט! איז דער לאמער ארויפגעריטן אויפן בלינדן, און זיי האבן זיי געברענגט און אויפגעגעסן. איבער א צייט איז דער בעל הפרדס געקומען און זיי געפרעגט: וואו זענען די שיינע פירות? האט דער לאמער געזאגט: האב איך דען פיס צו גיין מיט זיי? אויף וואס חושד'סטו מיר, האב איך דען פיס צו קלעטערן אויפן בוים? האט דער בלינדער געזאגט: האב איך דען אויגן צו זען? וואס האט דער קעניג געטאן, ווען ער האט געכאפט די שווינדלעריי? ער האט ארויפגעזעצט דעם לאמען אויפן בלינדן און זיי געמשפט צוזאמען - פונקט ווי איר האט צוזאמען געזינדיגט, אזוי וועט איר באשטראפט ווערן.
און דער נמשל: אזוי אויך ברענגט דער הקדוש ברוך הוא די נשמה און ווארפט זי אריין אינעם גוף און משפט זיי צוזאמען, ווי עס שטייט: "יִקְרָא אֶל הַשָּׁמַיִם מֵעָל" - דאס איז די נשמה, "וְאֶל הָאָרֶץ לָדִין עַמּוֹ" - דאס איז דער גוף וואס איז דא אויף דער ערד. און מען קען דרש'נען "עַמּוֹ" ווי "עִמּוֹ" (מיט אים): די ערד, דאס הייסט דער גוף, און די נשמה פון הימל - ביידע שטעלט ער צוזאם און משפט זיי. און דאס איז וואס שטייט ביי תחיית המתים "אלה לחיי עולם ואלה לחרפות לדראון עולם" - זעט מען דאך אז עס איז דא א פרישע פארבינדונג פון דער נשמה מיטן גוף, און דער אויבערשטער משפט ביידע צוזאמען. און דערווייל משפט דער הקדוש ברוך הוא יעדן באזונדער: עס איז פאראן א משפט פארן גוף, וואס מען שאקלט אים אויס, און דאס איז דער ענין פון חיבוט הקבר, און עס איז פאראן א דין פאר דער נשמה, און דאס איז דער דין אין גיהנום.
און דער מלבי"ם ברענגט דא א וואונדערליכן רמז: "השמים" איז בגימטריא ווי "הנשמה", און "לדין" איז בגימטריא ווי "הגוף". קומט אויס אז עס ליגן דא מרומז ממש דער גוף און די נשמה, הימל און ערד, וואס ביידע ווערן געבראכט צום דין צוזאמען.
אִסְפוּ־לִי חֲסִידָי, כֹּרְתֵי בְרִיתִי עֲלֵי־זָבַח׃ - פארזאמלט צו מיר מיינע פרומע, די וואס האבן געשלאסן מיין בונד אויף א קרבן.
רש"י ערקלערט: נאכדעם וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט מאכן א דין אין די וואס האבן גע'הרג'עט זיינע חסידים און געפייניגט זיינע קנעכט, וועט ער רופן צום הימל און צו דער ערד אז זיי זאלן איינזאמלען די גליות - "עורי צפון ובואי תימן" - וועקט אייך אויף און ברענגט די חסידים, מיינע דינער, קיין ארץ הקודש. און ווער זענען "כֹּרְתֵי בְרִיתִי עֲלֵי זָבַח"? לויטן פשט זענען דאס די וואס האבן מקבל געווען די תורה מיט א ברית און מיט א זבח, ווייל פאר מתן תורה האט משה געבויט א מזבח און מקריב געווען א קרבן און געשפריצט דאס בלוט אויפן פאלק, און געזאגט "הנה דם הברית אשר כרת ה' עמכם".
דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז א ווענדונג צו די אומות העולם: כלל ישראל געפינט זיך אין גלות צווישן זיי, און דער הקדוש ברוך הוא זאגט זיי אז זיי זאלן ברענגען כלל ישראל קיין ירושלים. ווי עס שטייט אין ישעיהו "בעת ההיא יובל שי לה' צבאות עם ממושך ומורט", און ווי עס שטייט דארט אין קאפיטל ס"ו "והביאו את כל אחיכם מכל הגויים מנחה לה'" - די גוים וועלן ברענגען כלל ישראל ווי א מנחה און א דורון צום אויבערשטן. און אזוי אויך אין דער נבואה פון צפניה "מעבר לנהרי כוש עתריי בת פוציי יובילון מנחתי" - די פון כלל ישראל וואס זענען דארט צעשפרייט געווארן וועלן זיין די מנחה און מען וועט זיי אהערברענגען. אויף דעם בעט ער: "אִסְפוּ לִי חֲסִידָי", ברענגט גאנץ כלל ישראל קיין ארץ הקודש. און דער ערשטער פירוש אינעם רד"ק: "כֹּרְתֵי בְרִיתִי עֲלֵי זָבַח" - די וואס האבן געשלאסן א ברית ביים הר סיני, וואס האבן געשאכטן קרבנות און גענומען פונעם דם הברית און געשפריצט אויפן פאלק.
דער רד"ק ברענגט נאך א מדרש, אז דער פסוק איז געזאגט געווארן אויף א ברית מילה. חז"ל זאגן: אין דעם טאג וואס אידן מאכן א ברית מילה, "עלי זבח" מאכן זיי - זיי מאכן א משתה ושמחה. "כֹּרְתֵי בְרִיתִי" - זיי מאכן א ברית מילה, "עֲלֵי זָבַח" - מען שעכט רינדער. און פון דא לערנט מען ארויס אז ס'איז פאראן א גרויסער ענין צו מאכן די סעודת ברית מילה דווקא מיט פלייש, און אזוי געפינען מיר אין עטליכע ערטער אז ס'איז דא אן ענין צו מאכן די סעודה מיט פלייש.
און דער אבודרהם ברענגט אז "כֹּרְתֵי בְרִיתִי עֲלֵי זָבַח" גייט ארויף אויף דער סעודת מילה, און ס'איז דא א וואונדערליכער רמז אין דער זאך: "זָבַח" איז די אותיות "זב ח'" - דאס בלוט פון דער מילה רינט (זב) פון אים אויפן אכטן טאג. מען שניידט א ברית, און דאס בלוט רינט אינעם אכטן טאג - זב ח', אותיות זבח.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט זיין מהלך: "אִסְפוּ לִי חֲסִידָי" - איר, מיינע חסידים, קלויבט מיר צונויף די וואס זענען "כֹּרְתֵי בְרִיתִי עֲלֵי זָבַח", די וואס מיינען אז מ'קען כביכול איינקויפן דעם אויבערשטן מיט קרבנות; אז א מענטש זאל טאן יעדע עבירה אויף דער וועלט און דערנאך ברענגען א קרבן, אדער אז ער זאל זיך ארויסשטעלן פאר'ן המון עם ווי א צדיק דורך עטליכע קרבנות וואס ער ברענגט. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: קלויבט מיר צונויף די וואס מיינען אז דורך די זבחים שליסן זיי א ברית מיט מיר, ווייל איך וויל זיך פון זיי רעכענען - פון די וואס מיינען אז מיט דעם וועלן זייערע עבירות פארגעבן ווערן, בשעת זיי ווילן ווייטער אנגיין מיט עבירות און ווייטער ברענגען קרבנות.
וַיַּגִּידוּ שָׁמַיִם צִדְקוֹ, כִּי־אֱלֹהִים שֹׁפֵט הוּא סֶלָה׃ - און די הימלען וועלן פארציילן זיין גערעכטיקייט, ווייל גאט איז דער שופט פאר אייביג.
אויך די הימלען וועלן זאגן זיין צדק. ווייל דא אויף דער ערד פאלט מען נאך אלץ אריין אין דעם טעות צו מיינען אז דער אויבערשטער דארף קרבנות און טויזנטער ווידערס, ווי מיר וועלן זען ווייטער אז ארום דעם דרייט זיך דער קאפיטל; אבער אין הימל, וואו מען ווייסט אז ביים אויבערשטן איז נישט פאראן קיין אכילה און שתיה, דארט וועט מען זאגן די צדקת השם - אז א טעות איז דער געדאנק פון די וואס האלטן אז דער באשעפער נויטיגט זיך אין א קרבן און אין פלייש. ווייל "כִּי אֱלֹהִים שֹׁפֵט הוּא" - דער אויבערשטער וועט משפט'ן דעם משפט פון די זינדיקער, און די הימלען זענען ווי מברר זיין גערעכטיקייט. און "סֶלָה" לויטן מלבי"ם מיינט אז דער ענין איז געענדיקט געווארן. דאס איז געווען דער ערשטער טייל, און פון דא הייבט זיך אן דער צווייטער טייל - די תוכחה.
שִׁמְעָה עַמִּי וַאֲדַבֵּרָה, יִשְׂרָאֵל וְאָעִידָה בָּךְ, אֱלֹהִים אֱלֹהֶיךָ אָנֹכִי׃ - הער מיין פאלק און איך וועל רעדן, ישראל און איך וועל עדות זאגן אין דיר, גאט דיין גאט בין איך.
דער אבן עזרא ערקלערט אז דאס איז דער המשך פון "כֹּרְתֵי בְרִיתִי עֲלֵי זָבַח": אויף וואס האבן מיר געשלאסן א ברית? אז איך זאל דיר זיין פאר אן אלוקים און אז דו זאלסט מיר דינען. דערפאר, "שִׁמְעָה עַמִּי וַאֲדַבֵּרָה... אֱלֹהִים אֱלֹהֶיךָ אָנֹכִי".
דער רד"ק ערקלערט אז נאכדעם וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט מאכן א משפט אויף די גוים, וועט ער אינעם צווייטן שלב אויסראטן די רשעים פון צווישן כלל ישראל און איבערלאזן בלויז די גוטע און די צדיקים. און ווי עס שטייט אין צפניה ג' י"א: "כי אז אסיר מקרבך עליזי גאוותך ולא תוסיפי לגובהה עוד בהר קודשי, והשארתי בקרבך עם עני ודל וחסו בשם ה', שארית ישראל לא יעשו עוולה ולא ידברו כזב". און אזוי אויך אין זכריה י"ג ח': "פי שניים בה יכרתו יגועו והשלישית יוותר בה" - צוויי דריטל וועלן אומקומען, און עס וועט בלייבן א דריטל; און אויך זיי - "והבאתי את השלישית באש וצרפתים כצרוף את הכסף ובחנתים כבחון את הזהב", אפילו דער איבערגעבליבענער דריטל וועט דורכגיין א לייטערונג און א בחינה, "הוא יקרא בשמי ואני אענה אותו, אמרתי עמי הוא והוא יאמר ה' אלוהי". און אזוי אויך אין ישעיהו: "והיה הנשאר בציון והנותר בירושלים קדוש יאמר לו, כל הכתוב לחיים בירושלים". פון אלע די פסוקים זעען מיר אז נישט יעדער וועט בלייבן, נאר גרויסע חלקים וועלן אוועקגענומען ווערן - "אסיר מקרבך עליזי גאוותך", אלע בעלי גאווה און שטאלץ, "ולא תוסיפי לגובהה עוד" - און עס וועלן פארבלייבן בלויז די צדיקים און ערליכע עובדי השם.
און ער שטראפט זיי אויף די עולות וואס זיי פלעגן מקריב זיין, אזוי ווי מיר האבן דערמאנט ביים אנהייב פונעם קאפיטל. זאגט דער רד"ק: עס איז פאראן אין דעם ענין א גרויסער חטא און כפירה - צו ברענגען א קרבן און נישט תשובה טאן פונעם חטא. ווארום דאס ברענגען א קרבן איז דאך זיין גאנצער ענין זיך מתרצה צו זיין פארן אויבערשטן, און אויב ער ברענגט א קרבן און טוט נישט קיין תשובה פון זיין זינד, וואס זאגט ער דען למעשה? "איך וועל שחד'נען דעם הקדוש ברוך הוא, איך האב געזארגט פאר אים פאר עסן". ווער עס גייט מיט אזא מחשבה און מיינט אז הקדוש ברוך הוא דארף דאס עסן וואס ער ברענגט אים - דאס איז כפירה. ווארום ער איז דאך ווי איינער וואס גיט א שוחד: רבונו של עולם, איך האב דיר געזארגט פאר עסן, לאז מיך ווייטער טאן עבירות.
און מיט דעם טוען זיי די נביאים מוסר'ן, און מען זעט אז דער דאזיגער שיבוש איז געווען שטארק איינגעווארצלט. אין ישעיהו (א, יא): "למה לי רוב זבחיכם... מי ביקש זאת מידכם רמוס חצרי, לא תוסיפו הביא מנחת שווא" - זאגט הקדוש ברוך הוא: עס איז א מנחת שווא, איך דארף נישט די דאזיגע קרבנות. ירמיהו זאגט: "עולותיכם ספו על זבחיכם ואכלו בשר" - אייער גאנצער ענין מיט די קרבנות איז בלויז צו עסן פלייש. און אין מלאכי: "מי גם בכם ויסגור דלתים". אלע זענען מעיד אויף דער דאזיגער תפיסה, אז א מענטש ברענגט א קרבן און מאכט דערמיט צו זיינע חשבונות און גייט ווייטער אן מיט זיינע עבירות.
און אזוי איז ביי די קריסטן להבדיל: מען קומט צום ווידוי ביים גלח, מען לאזט איבער א סכום געלט, און דערמיט איז די זאך פאראיבער. איינמאל איז איינער געקומען און געפרעגט: וויפיל קאסט דער פרייז? האט ער אים געזאגט: הונדערט שקל. זאגט ער אים: איך האב א שטר פון צוויי הונדערט, האסטו רעשט? זאגט ער: ניין. זאגט ער אים: גוט, אויב אזוי זאל עס שוין זיין אויך פאר די עבירות פון קומענדיגע וואך - שוין פון פאראויס באקומען א גרינעם ליכט. זאגט הקדוש ברוך הוא: צי דארף איך דען דיינע קרבנות? צי דארף איך דען דיין געלט? איך וויל אז דו זאלסט נישט טאן קיין עבירות, און נישט דארפן ברענגען קיין קרבנות, און מיר וועלן דאס אלעס נישט דארפן צוקומען.
"וְאָעִידָה בָּךְ" - דער ברית וואס איך האב געשלאסן מיט דיר האט עדים צווישן מיר און דיר, אזוי ווי עס שטייט "העידותי בכם היום את השמים ואת הארץ". און די דאזיגע עדים עקזיסטירן, און רש"י ברענגט דארט פון חז"ל אז מען האט אויסגעוועלט דווקא זיי ווייל זיי שטייען אויף אייביג. דו האסט מקבל געווען דעם אויבערשטן פאר גאט - און וויאזוי האסטו יעצט פארדארבן דיינע וועגן און אפגענויגט פונעם וועג? "אֱלֹהִים אֱלֹהֶיךָ אָנֹכִי", אזוי ווי "אנכי ה' אלוקיך" - דו האסט מיך מקבל געווען אלס גאט צו טאן דאס וואס איך באפעל דיר, און דאס האסטו נישט געטאן, און אויף דעם קום איך דיר מוסר'ן.
דער מלבי"ם ערקלערט: "שִׁמְעָה עַמִּי וַאֲדַבֵּרָה" - איך וועל דיר מברר זיין די זאכן מצד דעם שכל, ווייל ער גייט דאך ווי גלייך מיט זיי צום משפט. "וְאָעִידָה בָּךְ" - די ייעודי העונש, איך וועל דיר פאראויס ווארענען וואספארא שטראף דו וועסט באקומען אויף דיינע מעשים. און קעגן "וַאֲדַבֵּרָה" האט ער געזאגט "אֱלֹהִים" - אז איך וויל נישט קיין זבחים, וויבאלד די זאך איז קעגן דער אלוקישער השקפה, אזוי ווי מיר וועלן זען ווייטער. און קעגן "וְאָעִידָה בָּךְ" האט ער געזאגט "אֱלֹהֶיךָ אָנֹכִי" - אלוקים איז א לשון פון א דיין און שופט, אזוי ווי ער האט פריער געזאגט "כי אלוקים שופט הוא סלה": נעם אין באטראכט אז עס וועט זיין א משפט אויף די שלעכטע מעשים וואס דו האסט געטאן.
לֹא עַל־זְבָחֶיךָ אוֹכִיחֶךָ, וְעוֹלֹתֶיךָ לְנֶגְדִּי תָמִיד׃ - נישט אויף דיינע זבחים וועל איך דיך שטראפן, און דיינע עולות זענען שטענדיג פאר מיר.
דער רד"ק ערקלערט: אין די עשרת הדיברות, ווען איך האב גערעדט צו דיר, האב איך נישט גערעדט מיט דיר איבער עולות און זבחים - עס איז דארט נישט פאראן קיין שום דערמאנונג פון א קרבן. און ווי שמואל זאגט: "הנה שמוע מזבח טוב, להקשיב מחלב אילים". דער זבח איז נישט קיין תכלית פאר זיך אליין און נישט קיין ציל פאר זיך אליין; דער ציל איז "שמוע" - אז איך זאל זאגן און דו זאלסט טאן מיין רצון. און אויב דו ברענגסט א זבח און עס פעלט אין דיר דאס אויסהערן, האסטו פארפעלט דעם ציל. דערפאר זאלט איר נישט מיינען אז אויב איר האט נישט מקריב געווען קיין קרבנות האב איך אויף אייך א גרויסע תוכחה; זאגט זיי דער אויבערשטער: ניין, איך וועל אייך מוסר'ן אויף די גוטע מעשים און די שלעכטע מעשים - אז איר האט נישט געטאן קיין גוטע מעשים און אז איר האט געטאן שלעכטע מעשים. אבער אויפן נישט מקריב זיין קיין קרבן שטראף איך נישט, ווייל דער קרבן איז נישט דער תכלית.
און די עדיפות איז אזוי ווי חז"ל האבן געדרש'נט דעם פסוק אין משלי "הוקר רגלך מבית רעך פן ישבעך ושנאך". און ווער איז דאס "רעך ורע אביך"? האט הקדוש ברוך הוא געזאגט: דאס בין איך. זאלסט נישט זאגן "איך קום יעדן טאג אין בית המקדש - היינט א חטאת, היינט אן עולה, היינט אן אשם", יעדן טאג א פרישער קרבן. אזוי ווי יענער וואס האט באגעגנט אולמערט אינעם לופטפעלד און האט אים אנגעהויבן ארומנעמען און קושן. האט ער אים געפרעגט: וואס איז געשען? זאגט ער אים: דו ביסט הייליג ווי א ספר תורה. פרעגט ער אים: וואס איז די שייכות? זאגט ער אים: אזוי ווי א ספר תורה - יעדע וואך א נייע פרשה. אזוי אויך צו אונזער ענין: זאגט הקדוש ברוך הוא, דער זבח איז נישט דער תכלית, נאר דער עיקר איז אז דו זאלסט נישט טאן קיין זינד. "הוקר רגלך מבית רעך" - קום נישט אין בית המקדש מקריב זיין קרבנות, "פן ישבעך ושנאך" - אז ער זאל זאט ווערן פון דיינע קרבנות און דיך פיינט האבן; ווייל עס איז בעסער אז דו זאלסט נישט זינדיגן און נישט ברענגען קיין קרבן, ווי איידער דו זאלסט טאן נאך א חטא און נאך א חטא און ברענגען נאך א קרבן און נאך א קרבן. איך וויל אז דו זאלסט מיר דינען און מקיים זיין מיינע מצוות, נישט אז דו זאלסט מיר מקריב זיין קרבנות.
דער רד"ק ערקלערט אז "וְעוֹלֹתֶיךָ לְנֶגְדִּי תָמִיד" ציט זיך נאך "לֹא עַל זְבָחֶיךָ אוֹכִיחֶךָ". דאס איז א כלל אין דקדוק וואס מען רופט "לוקח אחרת עימו" אדער "מושך אחרת עימו": דער ערשטער "לא" גייט אויך ארויף אויפן המשך, ווי גלייך עס וואלט געשטאנען "ולא עולותיך לנגדי תמיד". און מיר זאגן אזוי יעדן טאג: "שלא שם חלקנו כהם וגורלנו ככל המונם" - וואס דער טייטש איז "ולא גורלנו ככל המונם", און דער ערשטער "לא" נעמט מיט זיך דאס ווייטערדיגע. און טייל האבן מגיה געווען כדי עס זאל זיין קלארער און האבן געלערנט מיט דער גירסא "ולא גורלנו", און אזוי איז אינעם נוסח תימן און אויך ביי די מזוזניקים, אבער אינעם געווענלעכן נוסח פון די ספרדים שטייט נישט "ולא". און אזוי אויך דא: איך קום דיך נישט מוסר'ן אויף דעם וואס דו האסט מקריב געווען צי נישט מקריב געווען, צי האסט געברענגט אן עולה צי נישט געברענגט - דאס איז נישט דער פונקט, ווייל מיין פארלאנג פון דיר איז צו הערן צום קול פונעם אויבערשטן און נישט בלויז מקריב צו זיין א קרבן.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דער "לא" גייט בלויז ארויף אויף "זְבָחֶיךָ": די תוכחה וועט נישט זיין אויף דיינע זבחים, אויף דעם וואס דו ברענגסט נישט פאר מיר קיין זבחים אזוי ווי דו מיינסט אז דאס איז א גרויסער חטא - ווייל "וְעוֹלֹתֶיךָ לְנֶגְדִּי תָמִיד", די עולות ביסטו דאך מקריב שטענדיג. דאס הייסט לויטן מלבי"ם ווערט דער צווייטער טייל נישט געזאגט אויף אן אופן פון שלילה נאר אויף אן אופן פון חיוב: כאטש דו ביסט נישט מקריב קיין זבחים, אבער עולות, וואס זענען דאך כליל, ברענגסטו תמיד. און דער המשך איז: פארוואס מיינסטו אז איך דארף האבן עולות אדער זבחים?
און אין חומש ויקרא האט דער מלבי"ם אויף דעם פסוק א הערליכן ביאור. אן עולה - אויף וואס קומט זי? "והעולה על רוחכם היו לא תהיה", און חז"ל האבן געדרשנט אז אן עולה קומט אויף "העולה על לבכם" - א קרבן עולה איז מכפר אויף אן הרהור הלב. אויב אזוי, קומסטו און מקריב ביסט אן עולה אויף דיין הרהור הלב; זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וואלט ענדערש געוואלט אז דו זאלסט נישט מהרהר זיין און נישט דארפן מקריב זיין קיין עולה. איך בין נישט פאראינטערעסירט אין אן עולה וואס קומט צוליב א חטא. און דאס איז דער טייטש פון "וְעוֹלֹתֶיךָ לְנֶגְדִּי תָמִיד" - א לשון פון 'מנוגד לי', עס איז קעגן מיר: די עולות וואס דו ברענגסט זענען מיר קעגנאיבער, זיי זענען נישט צו מיין רצון, זיי זענען פארקערט פון מיין רצון, ווייל איך האב ענדערש ליב אז דו זאלסט נישט נכשל ווערן אין קיין חטא און דו זאלסט נישט אנקומען צו קיין קרבן.
לֹא־אֶקַּח מִבֵּיתְךָ פָר, מִמִּכְלְאֹתֶיךָ עַתּוּדִים׃ - איך וועל נישט נעמען פון דיין הויז קיין אקס, [און נישט] פון דיינע שטאלן קיין בעק.
דער רד"ק ערקלערט: ווען איך וואלט געדארפט האבן עולות, וואלט איך זיי נישט גענומען פון דיר, ווייל אלעס איז דאך אין מיין באזיץ. און דער פסוק דערמאנט דווקא א "פָר", ווייל דאס איז דער גרעסטער קרבן פון אלע קרבנות, און "עַתּוּדִים" זענען די גרויסע ציגן-בעק. "מִמִּכְלְאֹתֶיךָ" - לשון מכלא צאן, די שטאלן פאר די שאף; די אותיות ה"א און אל"ף בייטן זיך איבער, ווייל אויף אן אנדער ארט שטייט "מכלה" מיט אן ה"א און דא שטייט "מכלא" מיט אן אל"ף. און זיי ווערן אזוי אנגערופן ווייל די שאף זענען דארט פארשפארט (כלואים).
און דער מלבי"ם ערקלערט: דארף איך דען דווקא דעם אקס פון דיין הויז און די בעק פון דיינע שטאלן? ווען איך וואלט געדארפט עסן און טרינקען, איז דאך "לִי כָל חַיְתוֹ יָעַר".
כִּי־לִי כָל־חַיְתוֹ־יָעַר, בְּהֵמוֹת בְּהַרְרֵי־אָלֶף׃ - ווארום מיר געהערן אלע חיות פונעם וואלד, בהמות אויף טויזנטער בערג.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: מיינע חיות פונעם וואלד זענען פיל בעסער ווי דער אקס פון דיין הויז און די בעק פון דיינע שטאלן. און אויב דו וועסט זאגן אז איך וויל דווקא פלייש פון א בהמה, בשעת חיתו יער איז דאך פלייש פון א חיה - דאס האב איך אויך, "בְּהֵמוֹת בְּהַרְרֵי אָלֶף".
רש"י ברענגט די דרשת חז"ל אויף "בְּהֵמוֹת בְּהַרְרֵי אָלֶף": דאס איז דער שור וואס איז אנגעגרייט אויף דער סעודה לעתיד לבוא. עס זענען דא וואס פארמאגן נישט די גירסא "המתוקן לסעודת העתיד", אבער אזוי געפינט מען אין עטליכע גירסאות אין רש"י, און אזוי איז משמע פונעם לשון המדרש. עס רעדט זיך פונעם שור הבר, וואס איז אונז באקאנט פונעם פיוט צוזאמען מיטן לויתן, וואס דער הקדוש ברוך הוא איז עתיד צו מאכן דערפון א סעודה פאר די צדיקים. און ער ווערט אנגערופן "בהררי אלף" צוליב דעם וואס ער פאשעט טויזנט בערג א טאג - א ריזיגער און מעכטיגער אקס וואס עסט א מאס פון טויזנט בערג אין איין טאג, און יעדן איינציגן טאג וואקסן זיי צוריק אויף פון דאס ניי; דאס וואקסן וועט זיין אזוי שנעל, אז אין איין טאג פאשעט ער טויזנט בערג און זיי וועלן נאכקומען צו וואקסן. און עס זענען דא עטליכע פירושים וואס עס מיינט דא "אלף": טויזנט בערג, אדער טויזנט פרסאות, אדער טויזנט פרים (אקסן). און טייל זאגן אז עס איז א לשון פון "שגר אלפיך", וואס רינדער ווערן אנגערופן "אלפיך", און די כוונה איז בערג וואס זענען פול מיט בהמות. און דאס איז פונקט קעגן וואס דער פסוק האט געזאגט "לֹא אֶקַּח מִבֵּיתְךָ פָר" - איך האב דאך בערג וואס זענען פול מיט טויזנטער פרים.
יָדַעְתִּי כָּל־עוֹף הָרִים, וְזִיז שָׂדַי עִמָּדִי׃ - איך ווייס פון יעדן פויגל פון די בערג, און די באשעפענישן פונעם פעלד זענען מיט מיר.
און אויב דו וועסט זאגן אז איך וויל א פויגל - האב איך אויך עופות; און אויב זיז שדי, וואס דאס זענען קלענערע באשעפענישן - איז אויך אלעס מיט מיר, אלעס אונטער מיין השגחה. אויב אזוי, פארוואס מיינסטו אז איך דארף דיינע קרבנות און אז איך ברויך עפעס פון דיר?
דער אבן עזרא איז מדייק אינעם ווארט "יָדַעְתִּי": א מענטש האט נישט דעם כח צו וויסן פון זיי אלע, ווייל זיי זענען פיל; אבער ביים הקדוש ברוך הוא איז גארנישט פארבארגן. "יָדַעְתִּי כָּל עוֹף הָרִים" - יעדער פויגל וואס געפינט זיך אין די בערג און אלעס וואס איז פאראן אויף דער וועלט, אלעס איז באקאנט פאר אים. און דער רד"ק לייגט צו: אפילו די וואס דו קענסט נישט. דו ביסט געוואוינט צו די וואס דרייען זיך אינעם ישוב, זאגט דער אויבערשטער: איך קען אויך די וואס געפינען זיך אין די בערג.
"וְזִיז שָׂדַי" - רש"י ערקלערט: רמש השדה, דאס געוועראם פונעם פעלד. "שׂדי" איז מלשון שדה, און זיי ווערן אנגערופן "זיז" צוליב דעם וואס זיי רירן זיך (זענען זיך "זז") פון איין ארט צום צווייטן. און דער רד"ק ערקלערט אז די כוונה איז אויף דער גאנצער כללות פון די מדבר'דיגע חיות, ווי עס שטייט "וְזִיז שָׂדַי יִרְעֶנָּה".
און אין ויקרא רבה זאגן חז"ל: אמר רבי יהודה ברבי סימון, דער זיז איז א ריזיגער עוף - א געוויסער עוף וואס ווערט אנגערופן זיז. אין דער צייט ווען ער שפרייט אויס זיינע פליגלען, פארטונקלט ער דעם גלגל חמה און מאכט א שאטן, צוליב זיין גרויסקייט ווען ער איז אין דער לופט. הדא הוא דכתיב: "הַמִּבִּינָתְךָ יַאֲבֶר נֶץ, יִפְרֹשׂ כְּנָפָו לְתֵימָן". און פארוואס הייסט זיין נאמען זיז? ווייל עס איז דא אין אים פון אלע מיני טעמים, מזה ומזה - זיז איז מלשון א טעם מזה ומזה, אז עס זענען דא אין אים פילע טעמים.