פתיחה
פאר אונדז שטייט דער לעצטער חלק פון מזמור מ"ט, א קאפיטל וואס איז כולו פארנומען מיט דער שאלה וואס בלייבט פונעם מענטש און וואס גייט מיט אים מיט. די פסוקים פאר אונדז הייבן אן מיט א פסוק וואס אויפן ערשטן בליק זעט אויס ווי א זאמלונג פון פארשטאפטע ווערטער, און מיר וועלן פרובירן צו זען ווי אזוי די מפרשים טייטשן עס אויס - רש"י על דרך הפשט און מדרש, און דער מלבי"ם על דרך כוחות הנפש. פון דארט וועלן מיר ממשיך זיין צום צענטראלן יסוד פונעם סוף מזמור: זיי נישט מקנא דעם עושר, ווייל נישט ביי זיין מיתה וועט ער אלעס מיטנעמען.
"כצאן לשאול שתו" - דער בירור פון די ווערטער
כַּצֹּאן לִשְׁאוֹל שַׁתּוּ מָוֶת יִרְעֵם וַיִּרְדּוּ־בָם יְשָׁרִים לַבֹּקֶר וְצוּרָם לְבַלּוֹת שְׁאוֹל מִזְּבֻל לוֹ׃ - ווי שאף צום שאול ווערן זיי פארזאמלט, דער טויט וועט זיי פאשען, און די ערליכע וועלן איבער זיי הערשן אין דער פרי, און זייער צורה וועט פארלעשן דעם שאול פון זיין זיי א וואוינונג.
רש"י ערקלערט: "כצאן לשאול" - פונקט ווי שאף וואס זאמלען זיך אריין אין שטאל, אזוי זאמלען זיך די רשעים אריין אין שאול. און וואס מיינט דאס ווארט "שתו"? קודם כל, איז דאס נישט מלשון שתייה (טרינקען), ווייל דער תי"ו דא האט דאך א דגש. און ווי באקאנט, קומט א דגש אסאך מאל אנשטאט א געדאפלטער אות: צום ביישפיל דער פועל חנ"ן - וואלט מען געדארפט זאגן "חוננני" מיט דריי נונ"ען, און מיר זאגן "חונני", וואו איין נו"ן שטייט אנשטאט צוויי. אזוי אויך דא, זאגט רש"י, שטייט דער געדרוקטער תי"ו אנשטאט צוויי תוי"ן: "שותתו", מלשון שתות, תשתית (פונדאמענט), ווי "הַשָּׁתוֹת יֵהָרֵסוּן". דאס הייסט אז די דאזיגע מענטשן גייען צום סאמע גרונט פונעם שאול, צו זיין טיפסטער תשתית, צו דער אונטערשטער מדרגה דערין - און דאס געלט ציט זיי אהין ווי שאף, דאס איז וואס ברענגט זיי צום שאול און צו זיין טיפקייט.
"מות ירעם" - דער מלאך המות וועט זיי אויפעסן. און וואונדער זיך נישט וואס א לשון פון עסן ווערט אנגערופן מיט א לשון פון פאשען (רעייה), זאגט רש"י, ווייל מיר געפינען טאקע א לשון פון עסן ביים מלאך המות: "יֹאכַל בַּדָּיו בְּכוֹר מָוֶת" - "בכור מות" איז דער מלאך המות, און "יאכל בדיו" הייסט ער וועט אויפעסן זיינע צווייגן. זעט מען דאך אז די מיתה ווערט אנגערופן אן אכילה. אן אנדער פירוש ברענגט רש"י: "ירעם" איז מלשון רציצה (צוברעכן), כאילו עס שטייט "ירועעם", ער וועט זיי צוברעכן, אזוי ווי עס שטייט "תְּרֹעֵם בְּשֵׁבֶט בַּרְזֶל". און אזוי געפינען מיר אויך אין לשון חז"ל "רע מזלה" - זיין מזל איז צעבראכן, קעגן "בריא מזלה" - זיין מזל איז שטארק.
"וירדו בם ישרים לבקר" - דער פרימארגן פון דער גאולה
זאגט רש"י: "לבוקר" - צום טאג פון דער גאולה. ווען עס וועט אויפשיינען דער פרימארגן פון כלל ישראל, וועלן די ערליכע הערשן איבער די רשעים. און דאס איז וואס עס שטייט "וְעַסּוֹתֶם רְשָׁעִים", און חז"ל זאגן אז די רשעים וועלן זיין ווי אש אונטער די פיס פונעם צדיק. ווער וועט הערשן איבער די רשעים? די צדיקים וועלן הערשן איבער זיי - אלס באצאלט פאר דעם וואס היינט הערשן די רשעים איבער די ישרים. היינט זענען זיי די ראשי השלטון און די פירערס און זיי האבן שליטה איבער אונדז, אבער אין דער צוקונפט וועט זיין פארקערט. און על אחת כמה וכמה די וואס זענען נישט קיין בני ברית, וואס הערשן איבער אונדז און פייניגן און רודפ'ן אונדז - אז "וירדו בם ישרים", די ערליכע פון עם ישראל וועלן געוועלטיגן איבער די דאזיגע רשעים.
"וצורם לבלות שאול" - שאול כלה והם אינם כלים
"צורם" - איז מלשון צורתם (זייער געשטאלט), אזוי ערקלערט רש"י: די צורה פון די רשעים וועט פארנוצן דעם שאול. און וואס מיינט "תבלה"? פונקט ווי א מענטש פארנוצט א בגד (מבלה בגד), דאס הייסט ער עקזיסטירט ווייטער נאכדעם וואס דער בגד ווערט צעריסן און פארנוצט. און ווי מען וואונטשט א מענטש וואס טוט אן א נייעם מלבוש: "תבלה ותתחדש" - אז דו זאלסט פארנוצן דעם בגד און נישט דער בגד זאל פארנוצן דיך, חס ושלום. אזוי אויך דא: די צורה פון די רשעים וועט איבערלעבן דעם שאול, בבחינת שאול כלה והם אינם כלים - זייער צער און יסורים וועלן נאך אנגיין נאכדעם וואס דער שאול וועט שוין אויסגיין. "מזבול לו" - ערקלערט רש"י: פון צו זיין פאר זיי פאר א מדור (וואוינארט). דער שאול וועט שוין מער נישט זיין זייער מדור, און זיי וועלן בלייבן און ווייטער גיין מיט זייערע יסורים. און מיט וואס? דער הקדוש ברוך הוא וועט ארויסנעמען די חמה פון איר נרתיק און זי וועט זיי פארברענען, ווי עס שטייט "וְלִהַט אֹתָם הַיּוֹם הַבָּא". עס איז שוין נישטא קיין שאול - וועט דער אויבערשטער ארויסנעמען פאר זיי די זון וואס וועט זיי ברענען. און חז"ל האבן געדרש'נט "מזבול לו" אלס א סיבה: פאר וואס קומט אויף זיי דאס אלעס? ווייל זיי האבן אויסגעשטרעקט זייערע הענט קעגן זבול - זבול איז דער בית המקדש, דאס הייסט פאר דעם וואס זיי האבן חרוב געמאכט דעם בית ה'. און דערפאר גייט דער גיהנום אויס און דער שאול פארגייט, אבער זיי ווערן נישט פארטיג נאר מען וועט זיי נאך ווייטער ברענען.
המלבי"ם: כוחות החיים כצאן המובל לשחיטה
דער מלבי"ם טייטשט אויס דעם פסוק אלס א משל אויף די כוחות פונעם מענטש. די כוחות החיים אויף דער וועלט זענען ענליך צו שאף: סוף בהמה לשחיטה, דאס איז איר באשטימונג. "לשאול שתו" - און ווער פאשעט זיי? דער טויט. פונקט ווי מען מעסטעט די שאף כדי זיי צו שחט'ן, און די שפייזונג און דאס פאשען איז דאך נישט צוליב א דאגה פאר דער בהמה אז זי זאל האבן גוט, נאר מיטן ציל אז צום סוף, ביי דער שחיטה, זאל זיין אסאך פלייש - די תכלית איז אונדזער אייגענע נוצן.
און אזוי, זאגט דער מלבי"ם, איז אויך ביים מענטש. דורך דעם מות און העדר וואס איז פארבונדן מיטן טבע החומר, ווערן זיינע פייכטקייטן כסדר צולאזט און פארדאמפט, און ער דארף האבן עסן כדי משלים צו זיין אין פלאץ פון דעם וואס איז פארלוירן געגאנגען. דאס הייסט: וואס איז דער תכלית פון פרנסה און די מזונות פונעם מענטש? משלים צו זיין תמורת הניתך. ווארום אפילו אויב דער מענטש וועט גארנישט טאן, קיין ספארט און גארנישט, עסט דער גוף זיך אליין אויף. די ראיה: מיט א וואך צוריק האט ער געוואויגן אכציג קילא, און היינט זעקס און זיבעציג - ער האט גארנישט געטאן, בלויז נישט געגעסן. וואו איז דאס פארשוואונדן געווארן? דער גוף עסט זיך אליין, די פעטנס גייט אריין אינעם גאנג פונעם בלוט און האלט אויף דעם מענטש. דאס איז וואס דער מלבי"ם דעפינירט "יותכו לחותיו תמיד": די פייכטקייט אינעם מענטש ווערט צולאזט און פארדאמפט, און דערפאר דארף ער עסן כדי משלים צו זיין תמורת הניתך, ווייל אויב נישט וועט ער אנקומען צו א מצב פון בלויז הויט און ביינער.
נאר דער מלבי"ם לייגט צו: דער ערזאץ איז שוואכער ווי די שורש'דיגע פייכטקייט, און דערפאר ווערט די לחות השורשי נפסד און ווערט שטענדיג ווייניגער ביז ער שטארבט. צי דער ערזאץ וואס מיר געבן דורך עסן ערגענצט אינגאנצן די לחות השורשית? ניין. און ווי אזוי זעט מען דאס? קוק אויף א מענטש פון פופציג, זעכציג, זיבעציג יאר - ס'הייבט זיך אן א טריקעניש: די האר ווערן ווייס און דערנאך פאלן זיי ארויס, די הויט שרומפט איין אויף די ביינער, דאס פנים ווערט פארטריקנט, דער גוף ווערט שוואך, פארלוסט פון קאלציום. זעט מען דאך אז די השלמה דורכ'ן עסן איז נישט קיין פולקאמע השלמה, ווארום אויב זי וואלט באמת אינגאנצן משלים געווען די פייכטקייט וואס גייט פון אונז אוועק - וואלטן מיר געבליבן יונג אויף אייביג. די השלמה עקזיסטירט, אבער נאר טיילווייז, און אפילו אויב דער מענטש וועט עסן מער וועט עס נישט ווערן מער פולקאם. און אזוי ווערט די לחות השורשית אלץ ווייניגער ביז דער מענטש ווערט נפטר פון דער וועלט.
"ישרים לבקר" - כוחות הנפש וואס זענען מבקר דעם מענטש
אבער לעומת די כוחות, די כוחות החיים וואס פירן דעם מענטש און דערנענטערן אים צום טויט פון ווען ער ווערט געבוירן, זענען פאראן אינעם מענטש אויך כוחות ישרים - די רוחניות'דיגע כוחות: כוחות הנפש, דער כוח השכל, בינה, דעת, און די מדות טובות. דאס ווערט אנגערופן כוחות ישרים ותמימים. פונקט ווי יענע שאף וואס זענען די כוחות החיים וואס הערשן איבער'ן מענטש און פירן אים צו די זייטן פונעם טויט, אזוי אויך הערשן איבער אים די רוחניות'דיגע כוחות און ברענגען אים צום לעבן, זענען אים משלים און ברענגען אים צו חיי הנצח. זיי געוועלטיגן דורכ'ן כוח הממשלה וואס איז אין דער נפש, "ויבקרו אותם כבקרת רועה עדרו" - און דאס איז "וירדו בם ישרים לבקר": די כוחות הישרים געוועלטיגן איבער'ן מענטש, ברענגען אים צו בודק זיין זיך אליין, בוחן זיין זיך אליין און משלים זיין זיך אליין.
"וצורם" - וואס איז דער שטארקער צור אינעם מענטש? זיין נפש, וואס ווערט אנגערופן צור, ווי עס שטייט "וְיֶעְתַּק צוּר מִמְּקוֹמוֹ". און זי הערשט איבער זיי "לבלות שאול מזבול לו": ער זאל פארלעשן און פארניכטן דעם שאול, כדי דער שאול זאל נישט זיין קיין זבול - א הויז און א וואוינונג - פאר יענעם צור. און ווער ברענגט אונז צו א מצב אז דער שאול זאל נישט זיין אונזער וואוינונג? די דאזיגע כוחות הנפש. די כוחות אין וועלכע דו לייגסט אריין כוח - עסק התורה, קיום המצוות, השלמת הנפש - זיי זענען מבקר דעם מענטש און זענען אים משלים, און דורך זיי וועט "צורם", דער צור וואס איז די נפש אליין, זיין שטארק און מעכטיג און וועט האבן א כוח הממשלה אז זיי זאלן נישט אראפגיין אין שאול, און ער זאל נישט אנקומען אין גיהנם וואוהין די רשעים גייען. קומט אויס אז די רוחניות'דיגע נפש שטארקט זיך איבער יענע נאטירלעכע כוחות און ברענגט דעם מענטש צום נצח. די גשמיות'דיגע כוחות פירן דעם מענטש כסדר צום טויט, און די רוחניות'דיגע כוחות פירן אים כסדר צום נצח - ווען ער נוצט זיי אויס אויפ'ן ריכטיגן אופן.
"אך אלהים יפדה נפשי"
אַךְ־אֱלֹהִים יִפְדֶּה נַפְשִׁי מִיַּד־שְׁאוֹל כִּי יִקָּחֵנִי סֶלָה׃ - נאר גאט וועט אויסלייזן מיין זעל פון דער האנט פון שאול, ווייל ער וועט מיך צונעמען צו זיך אייביג.
בדרך צחות קען מען זאגן אז דוד המלך, וואס איז שטענדיג געווען א נרדף, בעט "יפדה נפשי מיד שאול" - פון דער האנט פון שאול המלך. אבער לגופו של פירוש: רש"י ערקלערט - איך, וואס איך האב צוגעבויגן מיין אויער צום משל און אריינגענומען אין זיך דעם משל פון "נמשל כבהמות נדמו", און גענומען דערפון מוסר זיך דערווייטערן פון דעם וועג - וועט גאט אויסלייזן מיין נפש אז איך זאל נישט דארפן אנקומען אין שאול, און ער וועט מיך פירן צו גיין אויפ'ן גראדן וועג. "כי יקחני סלה" - ווען עס וועט קומען מיין צייט, וועט דער אויבערשטער מיך צונעמען, און נישט דער מלאך המות און נישט דומה און נישט קיין אנדערע מרעין בישין, צוליב דעם וואס איך האב צוגעבויגן מיין אויער צום משל, דאס הייסט איך האב זיך צוגעהערט צום משל און צום מוסר.
און דער מלבי"ם טייטשט: איך בין נישט נאכגעצויגן געווארן נאכ'ן חומר, און דערפאר וועט דער אויבערשטער אויסלייזן מיין נפש, די רוחניות'דיגע נפש, מיד שאול. ווי מיר האבן ערקלערט, ביי די רשעים פירט דער גוף זיי אריין אין שאול, אבער איך - גאט וועט אויסלייזן מיין נפש מיד שאול, "כי יקחני סלה", דער אויבערשטער וועט מיך צונעמען צו זיך, אז מיין נפש זאל זיין צרורה בצרור החיים מיט ה' אלקי הרוחות. און "סלה" - דא האט ער געענדיגט דעם ענין.
"אל תירא כי יעשיר איש" - מיט וואס איז ער בעסער פון דיר?
אַל־תִּירָא כִּי־יַעֲשִׁר אִישׁ כִּי־יִרְבֶּה כְּבוֹד בֵּיתוֹ׃ כִּי לֹא בְמוֹתוֹ יִקַּח הַכֹּל לֹא־יֵרֵד אַחֲרָיו כְּבוֹדוֹ׃ - האב נישט קיין מורא ווען א מענטש ווערט רייך, ווען דער כבוד פון זיין הויז מערט זיך; ווייל ביי זיין טויט וועט ער גארנישט מיטנעמען, זיין כבוד וועט נישט אראפגיין נאך אים.
דער אבן עזרא ערקלערט אז דא קערט זיך דער משורר צוריק צו מוסר'ן דעם משכיל: האב נישט קיין מורא אויב דו ביסט אן פארמעגן און דו קוקסט מיט קנאה אויפ'ן עשיר. דו זעסט ווי דער עשיר האט הצלחה און דו טראכסט וואו בין איך און וואו איז ער - אל תירא כי יעשיר איש, זארג זיך נישט פון דעם וואס ער ווערט רייך און דו נישט אזוי ווי אים. און אויב דו פרעגסט פארוואס - דו לעבסט דאך פונקט ווי ער לעבט. פון דעם שטאנדפונקט לעבט ער נישט מער ווי דיר. און מען מיינט נישט קיין אריכות ימים, וואס אויף דעם איז זיכער נישטא וואס צו רעדן, נאר צו דער עצם צורת החיים: צי האט דען דער עשיר אן אנדערן גוף? אן אנדער לעבן? דו לעבסט אזוי ווי ער. און אויב דו וועסט זאגן, אבער ביי זיין טויט וועט ער מיטנעמען זיין עשירות מיט זיך - "כי לא במותו יקח הכל", ביי זיין טויט נעמט ער גארנישט מיט, און עס בלייבט אים גארנישט איבער. אויב אזוי האט ער דאך קיין שום מעלה און יתרון איבער דיר.
און ווי מיר האבן שוין געברענגט: ווען יוסף האט געחלומט דעם חלום פון די אלומות, "וקמה אלומתי וגם ניצבה והנה תסובינה אלומותיכם ותשתחוין לאלומתי", ווערט דארט געברענגט אז די ברידער האבן אים פיינט באקומען - אבער זיי האבן נישט מקנא געווען אין אים. פארוואס? ווייל יענער חלום האט אויסגעדריקט אן עקאנאמישע ברייטקייט: אז ער וועט האבן תבואה, עסן, ממון. און אויף ממון איז מען נישט מקנא, ווייל ממון איז א פארגייענדיקע זאך און בלייבט נישט מיט דיר, און אויף א זאך וואס בלייבט נישט מיט דיר איז מען נישט מקנא. אבער ווען ער האט געחלומט דעם צווייטן חלום, "והנה השמש והירח ואחד עשר כוכבים משתחווים לי" - שטייט "ויקנאו בו אחיו", ווייל די זון, די לבנה און די שטערנס זענען אייביקע זאכן, רוחניות'דיקע זאכן. אויף רוחניות איז מען מקנא, אויף גשמיות איז מען נישט מקנא.
די הצהרת הון פון רבי יצחק אברבנאל
ווי דער מעשה וואס איז געווען מיט רבי יצחק אברבנאל, וואס איז געווען שר האוצר אין שפאניע. עס זענען דארט געווען פיל שרים וואס עס האט זיי געארט אז פערדינאנד, דער הערשער פון שפאניע, האט דווקא אים באשטימט אלס שר האוצר, און זיי האבן אנגעהויבן פארציילן מעשיות אז ער באהאלט געלטער און איז מועל אין דעם צוטרוי פונעם מלך. דער מלך האט אים כלל נישט חושד געווען, אבער וויבאלד מען האט אים צופיל געדרייט דעם קאפ, האט ער געזאגט: גוט, איך וועל בעטן פון אים א דין וחשבון, אן הצהרת הון. איז דער שר אברבנאל געזעסן א גאנצע נאכט און געשריבן, און איבערגעגעבן א גאנצע העפט. דער מלך האט אנגעהויבן לייענען און איז געשטאנען פארגאפט: פון די גרויסע נכסים וואס ער ווייסט אז דער אברבנאל פארמאגט, שטייט גארנישט אין דער הצהרה. האט ער גלייך פארשטאנען אז מסתמא האבן זיי אמת געזאגט אויף אים, ער האט אים אריינגעווארפן אין תפיסה, און ביים זעלבן געלעגנהייט קאנפיסקירט זיין גאנצן רכוש.
דערנאך האט ער געטראכט ביי זיך: דער אברבנאל איז דאך א גרויסער פיקח, און עס קען נישט זיין אז ער זאל מאכן אזא נארישן שריט און פארשוויגן פון מיר זאכן וואס ער ווייסט אז איך ווייס דערפון. האט ער באשלאסן אים צו רופן פארהערן. האט ער אים געפרעגט: ווי אזוי האסטו געטון אזא זאך? האט ער אים געענטפערט: דו האסט מיך געפרעגט וואס פאר א נכסים איך פארמאג. בין איך אהיימגעגאנגען, געזעסן א גאנצע נאכט און פארשריבן אלע געלטער וואס איך האב געגעבן אויף צדקה פון מיינע יונגע יארן ביז היינט - דאס איז די הצהרה וואס איך האב דיר דערלאנגט. ס'איז אמת אז דאס איז פיל ווייניקער פון די נכסים וואס דו קענסט ביי מיר, אבער דאס איז וואס איך האב באמת. און דער באווייז - אין איין מאמענט האסטו קאנפיסקירט מיין גאנצן פארמעגן, אבער איין זאך איז דא וואס דו האסט נישט אנגערירט: די געלטער וואס איך האב געגעבן פאר צדקה, "והלך לפניך צדקך". דאס קען קיינער נישט צונעמען פון מיר, דאס בלייבט מיינס אויף אייביק. דו האסט געפרעגט וואס זענען מיינע נכסים - דאס זענען מיינע נכסים.
אויף דעם ווערט געזאגט "כי לא במותו יקח הכל". די גשמיות'דיקע קניינים, זאגט דער מלבי"ם, קען ער נישט מיטנעמען; נאר וואס יא? בלויז דאס וואס ער האט געטון פאר צדקה. דאס זענען די קניינים וואס וועלן אים באגלייטן אויך נאך זיין פטירה, בבחינת "והלך לפניך צדקך" - דאס זענען די מעשים טובים וואס מען האט געטון. און ממילא "לא ירד אחריו כבודו": דער כבוד וואס ער האט דא קונה געווען וועט אים נישט באגלייטן אהין, ווייל מיט וואס האט ער דען באקומען כבוד? מיט גשמיות'דיקע ענינים - אן עשיר, א גביר, א בעל ממון. אזא כבוד גייט נישט אראפ נאך אים. און וואס וועט ער יא מיטנעמען? נאר די רוחניות'דיקע ענינים.
"לא יקח הכל" - און צי א חלק יא?
מען פרעגט: "כי לא במותו יקח הכל" - נעמט ער דען יא מיט א חלק? קודם כל, דער פשוט'ער פשט: זאגט דער אבן עזרא, "יקח הכל" - אפילו א חלק דערפון, אזוי ווי "וְנַפְשֵׁנוּ יְבֵשָׁה אֵין כֹּל", אז אונזער נפש האט גארנישט. און אזוי אויך דער רד"ק גייט אין דעם זעלבן וועג: "לא במותו יקח הכל" - מיינט גארנישט דערפון, אזוי ווי "וְלָרָשׁ אֵין כֹּל", אז ער האט גארנישט.
אבער לויט דעם יסוד וואס מיר האבן געלערנט פון דער מעשה מיט רבי יצחק אברבנאל, איז דא דא נאך א ביאור: צי נעמט דען דער מענטש וואס האט דא אנגעזאמלט א פארמעגן גארנישט מיט אויבן? ער נעמט יא - דאס וואס ער האט געגעבן פאר צדקה. מען קען נישט זאגן אז ער נעמט גארנישט פונעם פארמעגן; א חלק פונעם פארמעגן נעמט ער יא מיט. און דאס איז "כי לא במותו יקח הכל" - אלעס נעמט ער נישט, אבער א חלק יא: יענעם חלק וואס ער האט געגעבן פאר צדקה, דאס געלט וואס האט אים געדינט צו עבודת ה' - דאס וועט ער יא מיטנעמען, און דאס וואס האט אים נישט געדינט צו עבודת ה' - דאס וועט ער נישט מיטנעמען.
און עס איז דא נאך אן הסבר, וואס רבי יעקב גאלינסקי פלעגט זאגן בדרך צחות. עס זענען דא מענטשן וואס מען פארציילט אויף זיי גאנצע מעשיות: דער זיצט אויף הונדערט מיליאן, און יענער אויף צוואנציק ביליאן. און נאכדעם וואס דער מענטש ווערט נפטר ווערט פלוצלונג קלאר אז ער איז נישט קיין מיליארדער נאר קוים א מיליאנער - די דאזיקע נכסים זענען געווען אונטער אן עיקול, יענע זענען געווען הלוואות, דאס דריטע איז מלכתחילה געווען א קניה על תנאי, און אזוי ווייטער. בקיצור, אלעס וואס מען האט געמיינט אז ער איז אזוי גרויס, שטעלט זיך ארויס צו זיין פיל ווייניקער. אגב, ס'איז געווען בלויז איין מענטש וואס קיין שום שמועה וועגן זיין עשירות איז קיינמאל נישט אפגעוואנדן געווארן, און דערפאר ווען מען וויל זאגן אויף עמיצן אז ער איז גאר רייך זאגט מען "עשיר כקורח": קרח איז דער איינציקער וואס נאך זיין טויט האט מען נישט געזאגט "ער איז נישט געווען אזוי רייך", ווייל זיין גאנץ געלט איז דאך אראפגעגאנגען מיט אים אונטן און קיינער איז דארט נישט געווען איבערצוציילן און בודק זיין צי ער איז טאקע געווען אזוי רייך ווי מען האט גערעדט. ביי אלע אנדערע עשירים ווערט נאך זייער פטירה קלאר אז זיי זענען נישט געווען אזוי ווי מיר האבן געמיינט. און דאס איז "כי לא במותו יקח הכל" - נישט אלעס, אבער א חלק האט ער יא מיטגענומען: מען האט געמיינט אז ער פארמאגט הונדערט מיליאן, און ס'האט זיך ארויסגעשטעלט אז ער האט געהאט בלויז צוואנציק - און וואס איז מיט די אכציג? דאס האט ער מיטגענומען אין קבר אריין; אלע יענע שמועות זענען מיטגעגאנגען מיט אים. קומט אויס אז ער האט נישט מיטגענומען אלעס, א חלק האט ער מיטגענומען און א חלק איז געבליבן דא.
"כי נפשו בחייו יברך"
כִּי־נַפְשׁוֹ בְּחַיָּיו יְבָרֵךְ וְיוֹדֻךָ כִּי־תֵיטִיב לָךְ׃ - ווייל ביי זיין לעבן בענטשט ער זיין זעל, און מען וועט דיר לויבן אויב דו וועסט גוטס טון פאר זיך אליין.
רש"י ערקלערט: דער עשיר בענטשט זיך אין זיין הארץ און זאגט, שלום עליך נפשי, קיין שום שלעכטס וועט דיר נישט פאסירן. ער איז זיכער מיט זיך, ער שווימט אויפן כוואליע, ער האט הצלחה, ער וועט נישט פארלירן און נישט געשעדיגט ווערן. און רש"י דרוקט אונטער: אבער אנדערע זאגן נישט אזוי אויף אים. "ויודוך כי תיטיב לך" - דו, אויב דו וועסט צוהערן צו מיינע רייד, וועלן אלע דיר לויבן. מאך גלייך דיינע וועגן און פארבעסער זיי; אויב דו ווילסט אז אויך אנדערע זאלן זאגן גוטס אויף דיר, שאף דיר א שם טוב דורך מצוות, מעשים טובים און עבודת ה', און דעמאלט "יודוך כי תיטיב לך" - ווען דו טוסט גוטס פאר זיך אליין. אבער ווען דו זאמלסט אן א פארמעגן, האסטו געטון גוטס פאר אנדערע, פאר די יורשים דיינע, פאר זיי האסטו געטון גוטס - אבער וואו האסטו געטון גוטס פאר דיר אליין? דאס גוטס פאר זיך אליין איז נאר דורכ'ן קויפן רוחניות'דיקע קניינים.
און דער מלבי"ם ערקלערט: ווער עס וויל אז די קנינים זאלן בלייבן זיינע - ווי מיר האבן געזאגט, "והלך לפניך צדקך", אז עס בלייבט גארנישט פארן מענטש נאר די רוחניות'דיגע קנינים - זאל אויסגעבן זיינע קנינים אויף די ענינים פון זיין נפש. "נפשו בחייו יברך", "יברך" איז מלשון מערן און פארגרעסערן: ביי זיין לעבן זאל ער אינוועסטירן אין די ענינים פון זיין נפש און נישט אין גשמיות'דיגע זאכן. און דעמאלט וועט ער זוכה זיין צו "ויודוך כי תיטיב לך" - ערשט דעמאלט וועט מען דיר דאנקען, ווען דו וועסט טון גוטס "פאר דיר", פאר דיין נשמה, און נישט טון גוטס פאר אנדערע וואס וועלן באקומען דיינע גשמיות'דיגע פארמעגנס בעת פאר דיר אליין האסטו גארנישט איבערגעלאזט.
"תבוא עד דור אבותיו"
תָּבוֹא עַד־דּוֹר אֲבוֹתָיו עַד־נֵצַח לֹא יִרְאוּ־אוֹר׃ - זי וועט קומען ביז צום דור פון זיינע עלטערן, ביז אייביג וועלן זיי נישט זען קיין ליכט.
רש"י זאגט: ווען דו וועסט משלים זיין דיינע טעג און שטארבן, וועסטו קומען און זען דעם דור פון די רשעים, די עלטערן פון יענעם רשע, ווי זיי ווערן געמשפט אין גיהנם, "עד נצח לא יראו אור" - אז זיי געפינען זיך דארט אויף אייביג. דאס הייסט, ווען דו וועסט וועלן זען דעם שאדן פונעם רשע, דארט אין עולם האמת וועסטו דאס זען - דו וועסט זען וואו זיינע עלטערן געפינען זיך, און דעמאלט וועסטו אים מער נישט מקנא זיין און דו וועסט נישט שטרעבן צו זיין ווי אים, און דאס איז "אל תירא כי יעשיר איש כי ירבה כבוד ביתו".
דער רד"ק ערקלערט אויף אן אנדערן אופן: היות מיר האבן דערמאנט די נפש פונעם רשע, וואס זי האט געדארפט טון גוטס פאר זיך אליין און זי האט נישט געטון, ווייל זי איז נאכגעגאנגען גשמיות'דיגע קנינים וואס לאזן נישט איבער קיין שום תועלת פארן נפש - וועט די דאזיגע נפש "תבוא עד דור אבותיו", אז ווען ער וועט נסתלק ווערן פון דער וועלט וועט ער זיך מחבר זיין מיט זיינע עלטערן וואס זענען געווען רשעים אזוי ווי אים. ווארום די קינדער גייען דאך אין וועג פון די עלטערן: די קינדער האבן געהערט אז אין שטוב רעדט מען נאר פון געלט, און זיי האבן אויך ממשיך געווען אין דעם ענין. און דעמאלט וועט זיין נפש אונטערגיין צוזאמען מיט דער נפש פון זיינע עלטערן, "עד נצח לא יראו אור". און ביי צדיקים שטייט אז זיי וועלן זען ליכטיגקייט, און ווי דער אבן עזרא ברענגט פונעם ספר בן גוריון, אז דאס ליכט פון עולם הבא רופט ער "האור הגדול". שטענדיג איז ליכט א באגריף פון עפעס פאזיטיוו און רוחניות'דיג, בעת פינצטערניש איז א באגריף פון גיהנם און פון שלעכטס, אזוי ווי "העם ההולכים בחושך ראו אור גדול". ליכט מיינט מעלה און א שפע פון גוטס, און דערפאר "עד נצח לא יראו אור" - ער וועט זען אז די נפשות פון זיינע עלטערן גייען אונטער אויף אייביג און זיי האבן נישט קיין ליכט אזוי ווי די צדיקים, וואס ביי די צדיקים איז דא אן אור במושבותם, דאס ליכט פון לעבן - און זיי וועלן נישט זוכה זיין צום אור החיים.
און דער מלבי"ם ערקלערט: אויב דו וועסט קומען ביזן דור פון די עלטערן פון יענעם מענטש וואס זיין כבוד וועט נישט אראפגיין נאך אים, וועסטו זען אז ביז אייביג וועלן זיי נישט זען קיין ליכטיגקייט.
"אדם ביקר ולא יבין"
אָדָם בִּיקָר וְלֹא יָבִין נִמְשַׁל כַּבְּהֵמוֹת נִדְמוּ׃ - א מענטש וואס איז אין כבוד און ער פארשטייט נישט, איז ער געגליכן צו בהמות וואס גייען אונטער.
וואס איז דער יקר, דער כבוד, וואס דער מענטש פארמאגט? זיין נפש, די אייביגע נפש - דאס איז אן אמת'ער יקר, אן אמת'ער כבוד, אן אייביגער כבוד. "ולא יבין" - ער טראכט נישט אריין אין דעם. און אויף וואס פארטוישט ער זיין נפש? אויף גשמיות'דיגע און ערדישע זאכן. און דערפאר "נמשל כבהמות נדמו": די בהמה האט נישט קיין שום השגה אין רוחניות'דיגע קנינים נאר בלויז אין גשמיות, דאס איז אלעס וואס זי ווייסט. און דער דאזיגער מענטש, וואס נעמט דעם דאזיגן יקר, די דאזיגע רוחניות, און גיט עס אויס אויף פארגרעבטע זאכן - איז ער געגליכן צו א בהמה, וואס זי האט אויך נישט קיין נפש וואס בלייבט אויף אייביג; ער פירט זיך אויף איר וועג און ווערט פארגליכן צו איר.
צום סך הכל:
דער סוף פונעם מזמור שטעלט אראפ די צוויי כוחות אינעם מענטש: די גשמיות'דיגע כוחות החיים, וואס זיי זענען ווי שאף וואס ווערן געפירט דורכן טויט און פירן דעם מענטש כסדר צו זיין סוף, און לעומת זה די גראדע כוחות - דער שכל, די בינה און די מדות - וואס קאנטראלירן דעם מענטש, מאכן אים גאנץ און ברענגען אים צום אייביגקייט, ביז "צורם", זיין נפש, פארצערט דעם שאול און דער שאול איז נישט קיין וואוינארט פאר אים. און פון דא קומט דער מוסר השכל: האב נישט קיין מורא און זיי נישט מקנא דעם עשיר, ווייל "לא במותו יקח הכל ולא ירד אחריו כבודו" - אלע פארגרעבטע קנינים בלייבן דא, און בלויז וואס האט געדינט פאר עבודת ה' און פאר צדקה גייט פאר אים. "נפשו בחייו יברך" - דער מענטש זאל אינוועסטירן ביי זיין לעבן אין די ענינים פון זיין נפש, און דעמאלט "יודוך כי תיטיב לך", ווייל די אמת'ע טובה איז פאר דער נשמה. און ווער עס פארשטייט נישט דעם דאזיגן יקר - "אדם ביקר ולא יבין נמשל כבהמות נדמו".