קאפיטל ט אין נחמיה איז איינער פון די גרעסטע און מערסט אויסגעשטעלטע ווידויים אינעם גאנצן תנ"ך. די לווים שטייען פארן פאלק און גייען איבער דעם גאנצן גאנג פון דער היסטאריע פון כלל ישראל: פון איין זייט אן אומאויפהערלעכע קייט פון חסדי ה' און א נסימ'דיגע הנהגה, און פונעם צווייטן זייט א קייט פון כפיות טובה, ווידערשפעניגקייט און קשיות עורף. דער חלק פאר אונז הייבט אן מיט דער באשרייבונג פונעם מקים זיין די הבטחה - נישט נאר "וכרות עמו הברית", נאר אויך "ותקם את דבריך" - און ציט זיך ווייטער ביז צו דער שילדערונג פונעם שווערן מצב פונעם דור וואס שטייט דא, אלס אן הקדמה צום באנייען דעם ברית אינעם קומענדיגן פרק.
וַתֵּרֶא אֶת עֳנִי אֲבֹתֵינוּ בְּמִצְרָיִם וְאֶת זַעֲקָתָם שָׁמַעְתָּ עַל יַם סוּף׃ - און דו האסט געזען די פיינונג פון אונזערע עלטערן אין מצרים, און זייער געשריי האסטו געהערט ביים ים סוף.
ביז אהער האט דער פסוק געשילדערט די בחירה אין אברהם אבינו און דאס שליסן דעם ברית, און יעצט קומט ער באשרייבן ווי אזוי דער אויבערשטער האט נישט נאר צוגעזאגט נאר אויך מקיים געווען - "ותקם את דבריך". דאס זיצן אין מצרים אליין איז געווען אן הקדמה צום אריינגיין אין לאנד, ווארום ווען דער אויבערשטער האט צוגעזאגט פאר אברהם דאס לאנד, האט ער פריער געזאגט "גר יהיה זרעך בארץ לא להם". גלות מצרים איז געווען דער כור הברזל וואו מען האט אויסגעפרואווט און אויסגעלייטערט כלל ישראל, כדי זיי זאלן זיין ראוי אריינצוגיין אין דער הייליגער ערד.
די צוויי העלפטן פונעם פסוק זענען נישט קיין כפילות, נאר צוויי סיבות פאר צוויי פעולות. "ותרא את עוני אבותינו" - וויבאלד דו האסט צוגעזען ווי מען פייניגט זיי, דערפאר "ותתן אותות ומופתים". "ואת זעקתם שמעת על ים סוף" - און צוליב דעם "והים בקעת לפניהם" וואס שטייט אין פסוק י"א.
וַתִּתֵּן אֹתֹת וּמֹפְתִים בְּפַרְעֹה וּבְכׇל עֲבָדָיו וּבְכׇל עַם אַרְצוֹ כִּי יָדַעְתָּ כִּי הֵזִידוּ עֲלֵיהֶם וַתַּעַשׂ לְךָ שֵׁם כְּהַיּוֹם הַזֶּה׃ - און דו האסט געגעבן צייכענס און וואונדער אין פרעה און אין אלע זיינע קנעכט און אין דעם גאנצן פאלק פון זיין לאנד, ווייל דו האסט געוואוסט אז זיי האבן זיך געמוטווילט קעגן זיי, און דו האסט דיר געמאכט א נאמען ווי היינטיגן טאג.
די ערשטע סיבה: "כי ידעת כי הזידו עליהם". פרעה און זיין פאלק האבן פארדינט א שטראף, ווייל זיי האבן אונז געפייניגט און גערודפ'ט. כאטש דער אויבערשטער האט פון פריער געזאגט "ועבדום ועינו אותם", האבן זיי דאס אבער נישט געטאן צוליב דעם געבאט פונעם אויבערשטן, נאר פון זייער שלעכטן הארצן, במזיד, מתוך הנאה צו פייניגן כלל ישראל, און האבן נאך צוגעלייגט מער ווי ס'איז נגזר געווארן.
און דאס איז דער דיוק הלשון ביים ברית בין הבתרים: "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנוכי" - און עס שטייט נישט "מעניש אנוכי". "דן" מיינט איך וועל מאכן א דין ומשפט: זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איך וועל בודק זיין דאס פארשקלאפנדע פאלק. אויב האבן זיי זיי געפייניגט ווייל איך האב אזוי גוזר געווען ביים ברית בין הבתרים - וועל איך זיי נישט באשטראפן, ווייל זיי האבן דאך מקיים געווען מיינע ווערטער. אבער אויב האבן זיי זיי געפייניגט פון זייער שלעכט הארץ, און אויב האבן זיי צוגעלייגט מער ווי ס'האט אויסגעפעלט - דעמאלט וועל איך זיי באשטראפן. דערפאר שטייט "דן אנוכי": איך וועל משפט'ן און בודק זיין פון וואספארא כוונה זיי האבן פארשקלאפט כלל ישראל.
די צווייטע סיבה: "ותעש לך שם כהיום הזה". ווען דער הקדוש ברוך הוא שיקט משה רבינו צו שלאגן פרעה'ן, זאגט ער צו אים: "בוא אל פרעה כי אני הכבדתי את לבו ואת לב עבדיו" - פאר וואס? "למען שיתי אותותי אלה בקרבו", דאס איז די ערשטע סיבה, אים צו באשטראפן פארן פייניגן מיין פאלק. און גלייך דערנאך: "ולמען תספר באזני בנך ובן בנך את אשר התעללתי במצרים". דורך די מכות מצרים ווערט דער כבוד פונעם בורא געהויבן, די נסימ'דיגע הנהגה ווערט קענטיג פאר דער גאנצער וועלט, און יעדער זעט אז דער רשעות'דיגער קעניג האט באקומען זיין פארדינטע שטראף.
וְהַיָּם בָּקַעְתָּ לִפְנֵיהֶם וַיַּעַבְרוּ בְתוֹךְ הַיָּם בַּיַּבָּשָׁה וְאֶת רֹדְפֵיהֶם הִשְׁלַכְתָּ בִמְצוֹלֹת כְּמוֹ אֶבֶן בְּמַיִם עַזִּים׃ - און דעם ים האָסטו געשפּאָלטן פאַר זיי, און זיי זענען אַריבערגעגאַנגען אינמיטן ים אויף דער טרוקעניש, און זייערע נאָכיאָגער האָסטו אַריינגעוואָרפן אין די טיפענישן ווי אַ שטיין אין מעכטיגע וואַסערן.
אַז כלל ישראל שרייט צום אויבערשטן ביים ים, ווערט געזאָגט צו משה רבינו "מה תצעק אלי, דבר אל בני ישראל ויסעו" - און דאָס איז דאָס הערן דאָס געשריי וואָס שטייט אין פסוק ט', וואָס מכוח דעם האָסטו געשפּאָלטן פאַר זיי דעם ים און זיי זענען אַריבערגעגאַנגען אינעווייניג אויף דער טרוקעניש. און דו האָסט זיך נישט באַגנוגנט בלויז מיט זייער ראַטעווען, נאָר האָסט זיך אויך אָפּגערעכנט מיט די רודפים: "ואת רודפיהם השלכת במצולות". דווקא דאָס הייבט אַרויס די נסימ'דיגע הנהגה, וואָרום ווען ס'וואָלט בלויז דער ים זיך געשפּאָלטן, וואָלט נאָך געווען אַ מקום דאָס אָנצוהענגען אין אַ געוויסער נאַטירלעכער סיבה; אָבער ווען דער זעלבער ים אַליין שפּאַלט זיך פאַר אונדז און פאַרפלייצט זיי - איז דאָס אַן אָפנהאַרציגע, גלויע נסימ'דיגע הנהגה.
וּבְעַמּוּד עָנָן הִנְחִיתָם יוֹמָם וּבְעַמּוּד אֵשׁ לַיְלָה לְהָאִיר לָהֶם אֶת הַדֶּרֶךְ אֲשֶׁר יֵלְכוּ בָהּ׃ - און מיט אַ וואָלקנזייל האָסטו זיי געפירט ביי טאָג, און מיט אַ פייערזייל ביי נאַכט, צו באַלייכטן פאַר זיי דעם וועג אויף וועלכן זיי זאָלן גיין.
די זעלבע נסימ'דיגע הנהגה וואָס האָט זיך אָנגעהויבן פֿון אברהם אבינו און האָט ווייטער אָנגעהאַלטן ביים יציאת מצרים, באַגלייט זיי אויך אינעם מדבר. "והפליתי בין עמי ובין עמך" - אונדז פירט דער הקדוש ברוך הוא מיט אַן איבערנאַטירלעכער הנהגה, און דאָס איז אויף עטלעכע פאַרשידענע אופנים. דער עמוד הענן איז סיי ווי אַ פּראָזשעקטאָר און סיי ווי אַ קאָנדיציאָנער צוזאַמען: דער עמוד האש באַלייכט ביי נאַכט, און דער עמוד הענן פאַרדעקט פֿון דער זון כסדר און גייט העכער זיי. ער פירט זיי אויפ'ן וועג, פאַרגלייכט פאַר זיי בערג און טאָלן אַזוי אַז זיי גייען אויף אַ גראָדן וועג, רייניקט זייערע בגדים און קילט זיי אָפּ. שטענדיג האָבן זיי געהאַט, כביכול, פיר און צוואַנציק גראַד אין שאָטן; זיי האָבן נישט געהאַט קיין שום פּראָבלעמען פֿון היץ, און זייערע פיס זענען נישט געשוואָלן - און אַלץ בזכות יענעם עמוד ענן וואָס האָט זיי געפירט אויפ'ן וועג.
וְעַל הַר סִינַי יָרַדְתָּ וְדַבֵּר עִמָּהֶם מִשָּׁמָיִם וַתִּתֵּן לָהֶם מִשְׁפָּטִים יְשָׁרִים וְתוֹרוֹת אֱמֶת חֻקִּים וּמִצְוֺת טוֹבִים׃ - און אויף הר סיני ביסטו אַראָפּגעקומען, און האָסט גערעדט מיט זיי פֿון הימל, און האָסט זיי געגעבן גלייכע משפטים און תורות פֿון אמת, גוטע חוקים און מצוות.
און איבער דער גאַנצער גשמיות'דיגער השגחה - האָסטו זיך באַוויזן צו זיי בכבודך ובעצמך זיי צו געבן דיין תורה. דער בורא עולם האָט זיך אנטפּלעקט צו גאַנץ כלל ישראל און גערעדט צו אַלעמען, צוויי דיברות האָבן זיי געהערט מפי הגבורה און די איבעריגע מפי משה.
און דער פירוט פֿון די זאַכן וואָס זענען דאָרט געגעבן געוואָרן: "משפטים ישרים" - די משפטים זענען די דינים פֿון בין אדם לחברו, און אַלץ וואָס איז געגעבן געוואָרן ביים מעמד הר סיני, די עשרת הדיברות און די גאַנצע פרשה ביז'ן סוף פֿון פרשת משפטים, "מה הראשונות מסיני אף אלו מסיני". און זיי זענען גלייכע און ערלעכע משפטים; נאָר ליידער זענען פאַראַן אַזעלכע וואָס אין זייערע אויגן איז דער אָטאָמאַנישער, טערקישער און בריטישער געזעץ בעסער, און נאָר דער משפט העברי נישט. "ותורות אמת" - די הנהגה אין ענינים פֿון אמונה. "חוקים" - זאַכן וואָס דער שכל נעמט נישט אַרום, ווי למשל "לא תבשל גדי בחלב אמו". "ומצוות טובים" - מצוות וואָס פירן דעם מענטשן אין אַ גוטן וועג, ווי למשל "אם כסף תלווה את עמי", מצוות פֿון חסד, מצוות קבורה וכדומה.
וְאֶת שַׁבַּת קׇדְשְׁךָ הוֹדַעְתָּ לָהֶם וּמִצְווֹת וְחֻקִּים וְתוֹרָה צִוִּיתָ לָהֶם בְּיַד מֹשֶׁה עַבְדֶּךָ׃ - און דיין הייליגע שבת האָסטו זיי לאָזן וויסן, און מצוות און חוקים און תורה האָסטו זיי באַפוילן דורך דער האַנט פֿון משה דיין קנעכט.
"את שבת קודשך הודעת להם" - דאָס איז די שבת וואָס איז געזאָגט געוואָרן אין די עשרת הדיברות. און פאַרוואָס שטייט דער לשון "הודעת"? ווייל דורך שבת האָט דער הקדוש ברוך הוא געלאָזט וויסן פאַר כלל ישראל דעם עניין פֿון השגחה: די שבת איז אַן עדות אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן זיין וועלט אין זעקס טעג און האָט גערוהט אויפ'ן זיבעטן טאָג, אַן עדות אַז די וועלט איז נישט קדמון נאָר איז באַשאַפֿן געוואָרן מיט אַ ציל און מיט אַ געוויסער כוונה, און אַלץ וואָס פּאַסירט מיט אונדז איז אַלץ מיט אַן השגחה פֿון אים יתברך.
"ומצוות וחוקים ותורה ציווית להם ביד משה עבדך" - דערנאך זענען זיי איבערגעגעבן געווארן די איבעריגע מצוות, אין דער צייט ווען זיי זענען געווען אין מדבר סיני ביז זיי האבן געלאגערט אין מדבר פארן. אלע מצוות וואס שטייען אין ספר שמות, ויקרא און במדבר ביז פרשת שלח לך, זענען זיי דעמאלט איבערגעגעבן געווארן דורך משה רבנו.
וְלֶחֶם מִשָּׁמַיִם נָתַתָּה לָהֶם לִרְעָבָם וּמַיִם מִסֶּלַע הוֹצֵאתָ לָהֶם לִצְמָאָם וַתֹּאמֶר לָהֶם לָבוֹא לָרֶשֶׁת אֶת הָאָרֶץ אֲשֶׁר נָשָׂאתָ אֶת יָדְךָ לָתֵת לָהֶם׃ - און ברויט פון הימל האסטו זיי געגעבן פאר זייער הונגער, און וואסער פון א שטיין האסטו ארויסגעברענגט פאר זייער דארשט, און האסט זיי געזאגט צו קומען ירש'ענען דאס לאנד וואס דו האסט אויפגעהויבן דיין האנט צו געבן פאר זיי.
אויך דעמאלט אין מדבר האסטו משגיח געווען אויף זיי און זיי געגעבן אלע זייערע געברויכן, ברויט און וואסער, אין אן ארט וואו עס איז אוממעגליך פאר אזא גרויס פאלק צו לעבן אזא לאנגע צייט. העכער פינף מיליאן מענטשן דרייען זיך אין מדבר פערציג יאר, ווען אין א נארמאלער ווירקליכקייט קען מען דארט נישט אויסהאלטן אפילו צוויי וואכן. וויאזוי האט אזא פאלק דורכגעהאלטן? דו האסט זיי געגעבן מן און וואסער פון א שטיין. און דעמאלט האסטו זיי געזאגט ארויפצוגיין און ירש'ענען דאס לאנד, ווי עס שטייט "ויאמר אליכם באתם עד הר האמורי, עלה רש".
וְהֵם וַאֲבֹתֵינוּ הֵזִידוּ וַיַּקְשׁוּ אֶת עׇרְפָּם וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מִצְוֺתֶיךָ׃ - און זיי און אונזערע עלטערן האבן געזינדיגט במזיד, און האבן פארהארטעוועט זייער נאקן, און האבן נישט צוגעהערט צו דיינע מצוות.
וַיְמָאֲנוּ לִשְׁמֹעַ וְלֹא זָכְרוּ נִפְלְאֹתֶיךָ אֲשֶׁר עָשִׂיתָ עִמָּהֶם וַיַּקְשׁוּ אֶת עׇרְפָּם וַיִּתְּנוּ רֹאשׁ לָשׁוּב לְעַבְדֻתָם בְּמִרְיָם וְאַתָּה אֱלוֹהַּ סְלִיחוֹת חַנּוּן וְרַחוּם אֶרֶךְ אַפַּיִם וְרַב חֶסֶד וְלֹא עֲזַבְתָּם׃ - און זיי האבן זיך אפגעזאגט צו הערן, און האבן נישט געדענקט דיינע וואונדער וואס דו האסט געטון מיט זיי, און האבן פארהארטעוועט זייער נאקן, און האבן געשטעלט א פירער צוריקצוגיין צו זייער קנעכטשאפט אין זייער ווידערשפעניגקייט, און דו ביסט א גאט פון סליחות, באגנאדיג און רחמנות'דיג, געדולדיג און פול מיט חסד, און האסט זיי נישט פארלאזט.
נאכדעם וואס דער פסוק שילדערט די גאנצע שפע און טובה, די גאנצע מיה און פלאג וואס דער באשעפער האט זיך כביכול געמוטשעט פאר אונז, קומט דער כתוב און זאגט: קום און זע וויפיל אונזערע עלטערן זענען געווען קשי עורף, מורדים און כפויי טובה נאך אזא ריזיגן חסד. קודם "הזידו" - זיי האבן געזאגט "נשלחה אנשים לפנינו", עס איז זיי נישט גענוג געווען די הבטחה פונעם בורא עולם, נאר זיי האבן געוואלט אליין זען און זיך פארזיכערן. דערנאך "וימאנו לשמוע" - ווען משה האט זיי געזאגט אז דאס לאנד איז גוט, האבן זיי נישט געוואלט הערן. און ווען די גזירה איז שוין נגזר געווארן און זיי האבן געזאגט "מיר וועלן ארויפגיין", האט זיי משה געזאגט "גייט נישט ארויף, כדי איר זאלט נישט געשלאגן ווערן פאר אייערע פיינט", עס איז שוין א פסק און עס איז נישטא קיין זין אריינצוגיין מיט כח - אבער גארנישט האט געהאלפן, זיי זענען געגאנגען מיט כח און מען האט זיי געשלאגן עד חרמה. "ולא זכרו נפלאותיך" - און נישט בלויז דאס, נאר נאך א חלק פון זיי האבן געוואלט צוריקקערן קיין מצרים און געזאגט "נתנה ראש ונשובה מצרימה", און דאס איז דער טייטש פון "ויתנו ראש לשוב לעבדותם במרים".
און אנטקעגן דעם אלעם: "ואתה אלוה סליחות חנון ורחום ארך אפיים ורב חסד ולא עזבתם". די אלע זאכן וואלטן געווען א גענוגנדע סיבה אז דו זאלסט זיי פארלאזן, און דאך האסטו זיי נישט פארלאזט - און דאס ווייזט אויף דער גרויסקייט פון חסד און רחמים פונעם בורא. און דער גאנצער שילדערונג איז א חלק פון א גאנצן ווידוי: זיי שטייען און זענען מתוודה אז נאך דעם גאנצן גלות און נאך אלץ וואס איז אריבער אויף אונז, שטייען מיר נאך אלץ אין אונזער מרידה - מיר האבן גענומען פרעמדע פרויען פון די עמי הארץ, מיר זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און מיר גייען ווייטער אן מיט די זעלבע קארופטירטע מעשים. דאס זענען ווערטער פון התעוררות און ווידוי כדי תשובה צו טון אויף די מעשים וואס זיי האבן געטון.
אַף כִּי עָשׂוּ לָהֶם עֵגֶל מַסֵּכָה וַיֹּאמְרוּ זֶה אֱלֹהֶיךָ אֲשֶׁר הֶעֶלְךָ מִמִּצְרָיִם וַיַּעֲשׂוּ נֶאָצוֹת גְּדֹלוֹת׃ - אפילו ווען זיי האבן זיך געמאכט א געגאסן קאלב און געזאגט: דאס איז דיין גאט וואס האט דיך ארויפגעברענגט פון מצרים, און האבן אפגעטון גרויסע לעסטערונגען.
"מסכה" איז מלשון מתכת, א זאך וואס ווערט געשמאלצן - וואס מען שמעלצט און גיסט עס אויס. "נאצות" מיינט מכעיס צו זיין דעם בורא עולם און אים צו לעסטערן.
וְאַתָּה בְּרַחֲמֶיךָ הָרַבִּים לֹא עֲזַבְתָּם בַּמִּדְבָּר אֶת עַמּוּד הֶעָנָן לֹא סָר מֵעֲלֵיהֶם בְּיוֹמָם לְהַנְחֹתָם בְּהַדֶּרֶךְ וְאֶת עַמּוּד הָאֵשׁ בְּלַיְלָה לְהָאִיר לָהֶם וְאֶת הַדֶּרֶךְ אֲשֶׁר יֵלְכוּ בָהּ׃ - און דו מיט דיינע גרויסע רחמים האסט זיי נישט פארלאזט אין מדבר; דער עמוד הענן איז נישט אפגעטראטן פון איבער זיי בייטאג זיי צו פירן אויפן וועג, און דער עמוד האש ביינאכט זיי צו באלייכטן, און דעם וועג וואס זיי זאלן גיין דערין.
אַ וואונדערבארע זאַך זאָגט דער מדרש, ווי ווייט דער הקדוש ברוך הוא איז אַ רחמן. ס'איז פֿאַראַן אַן אויסדרוק וואָס רופֿט דעם באַשעפֿער "מלך עלוב", דאָס הייסט אַז מען באַליידיקט אים און מען באַגייט זיך מיט אים מיט בזיונות, און דאָך פֿירט ער ווײַטער אָן אונדז צו באַשאָנקען מיט טוּבֿה. ווער ווייסט וואָס מ'האָט געגעבן פֿאַרן עגל צו עסן? מן! וואָס עפּעס האָט אַן עגל צו עסן אין מדבר, וואַקסן דען דאָרט גראָזן? דער הקדוש ברוך הוא לאָזט זיי אַראָפּ מן, און פֿון דעם זעלבן מן גיבן זיי פֿאַרן עגל - און דער וואָס קומט כביכול צו פֿאַרניכטן די אמונה אינעם בורא עולם, אויך אים שפּײַזט און פֿאַרזאָרגט דער בורא.
און עס שטייט אַז אינעם עגל איז געווען חיות: מען האָט באַוויזן צו ציִען צו אים חיות פֿון כוחות הטומאה, און דורך דעם פֿלעגט דער עגל זאָגן "אנוכי ה' אלוקיך". אַזוי איז אויך געווען בײַ די תרפים, וואָס אויף זיי שטייט "והתרפים דיברו אוון" - זיי פֿלעגן רעדן. דורך אַ שם טומאה פֿלעגט אַראָפּנידערן אַ כוח פֿון טומאה, סטרא אחרא און אַ כוח פֿון שדים, זיך אָנטאָן אין יענער עבודה זרה, אין יענעם גשמיות'דיקן חפץ, און פֿלעגט רעדן און זיי זאָגן עתידות און אַזוי ווײַטער - און דאָס איז וואָס האָט געצויגן די מענטשן. מיינט נישט אַז דאָס זענען געווען נאַרשע און אומפֿאַרשטענדלעכע מענטשן וואָס נעמען אַ שטיק האָלץ, שניצן עס אויס און רופֿן עס אַ גאָט. אַזאַ מענטש דאַרף נישט קיין שטראָף נאָר אַן אשפוז אין אַ שפּיטאַל, עס זענען דאָ אָרגאַניזירטע מוסדות וואָס גיבן זיך אָפּ מיט אַזעלכע מענטשן. נאָר די עבודה זרה האָט געגעבן דאָס געפֿיל אַז זי העלפֿט טאַקע, מען האָט געזען אין איר אַ כוח, עס איז כביכול געווען קענטיק אַז די השפעה קומט אַראָפּ דורך איר - און דאָס איז געווען אַ ניסיון וואָס איז בכלל נישט פשוט.
און מיט דעם אַלעס, "אתה ברחמיך הרבים לא עזבתם": בעת מעשה וואָס זיי זינדיקן, געפֿינט זיך דער עמוד הענן איבער זיי, און דער עמוד האש פֿירט זיי בײַ נאַכט. טראָץ אַלע שלעכטע מעשים, איז די השגחה פֿונעם הקדוש ברוך הוא נישט אָפּגעטראָטן פֿון אונדז.
וְרוּחֲךָ הַטּוֹבָה נָתַתָּ לְהַשְׂכִּילָם וּמַנְךָ לֹא מָנַעְתָּ מִפִּיהֶם וּמַיִם נָתַתָּה לָהֶם לִצְמָאָם׃ - און דיין גוטן גייסט האסטו געגעבן זיי קלוג צו מאכן, און דיין מן האסטו נישט צוריקגעהאלטן פון זייער מויל, און וואסער האסטו זיי געגעבן פאר זייער דאָרשט.
"רוחך הטובה" - דאָס איז וואָס עס שטייט "ויאצל מן הרוח אשר עליו ויתן על שבעים איש הזקנים". און בדרך אגב, באַמערקט אַז דאָ ערשײַנט דער מן מיט אַ נטיה - "ומנך", דאָס הייסט דײַן מן; זאָג פֿאַר עמעצן דאָס וואָרט "ומנך" וועט ער נישט וויסן פֿון וואָס דו רעדסט.
וְאַרְבָּעִים שָׁנָה כִּלְכַּלְתָּם בַּמִּדְבָּר לֹא חָסֵרוּ שַׂלְמֹתֵיהֶם לֹא בָלוּ וְרַגְלֵיהֶם לֹא בָצֵקוּ׃ - און פערציג יאר האסטו זיי אויסגעהאלטן אין מדבר, זיי האבן גארנישט געפעלט; זייערע קליידער זענען נישט צעגאנגען און זייערע פיס האבן נישט געשוואלן.
חטא העגל איז נישט געווען דער ערשטער חטא און נישט דער לעצטער - "וינסו אותי זה עשר פעמים" - און מיט דעם אַלעס "כלכלתם במדבר", אַ לשון פֿון לכלכל בכף, האָסטו זיי געגעבן און אויף זיי משפיע געווען און זיי האָבן גאָרנישט געפֿעלט. "שלמותיהם לא בלו", אַזוי ווי משה רבנו האָט זיי געזאָגט "שמלותיכם לא בלו מעליכם" פֿערציק יאָר. "ורגליהם לא בצקו" - וואָס איז דאָ דער ענין פֿון בצק? טייג גייט אויף, עס שוועלט אָן. ווער ס'האָט געאַרבעט עטלעכע שעה מיט אַ טורייה (אַ רידל), וואָס האָט ער דערנאָך אויף די הענט? בלאָטערס און געשוואָלענישן, די הענט הויבן אָן אָנצוּשוועלן. און די דאָזיקע מענטשן גייען פֿערציק יאָר אין מדבר, און זייערע פֿיס זענען נישט געשוואָלן.
וַתִּתֵּן לָהֶם מַמְלָכוֹת וַעֲמָמִים וַתַּחְלְקֵם לְפֵאָה וַיִּירְשׁוּ אֶת אֶרֶץ סִיחוֹן וְאֶת אֶרֶץ מֶלֶךְ חֶשְׁבּוֹן וְאֶת אֶרֶץ עוֹג מֶלֶךְ הַבָּשָׁן׃ - און דו האסט זיי געגעבן קעניגרייכן און פעלקער און זיי צעטיילט צו די עקן, און זיי האבן געירשנט דאס לאנד פון סיחון און דאס לאנד פונעם קעניג פון חשבון און דאס לאנד פון עוג מלך הבשן.
וּבְנֵיהֶם הִרְבִּיתָ כְּכֹכְבֵי הַשָּׁמָיִם וַתְּבִיאֵם אֶל הָאָרֶץ אֲשֶׁר אָמַרְתָּ לַאֲבֹתֵיהֶם לָבוֹא לָרָשֶׁת׃ - און זייערע קינדער האסטו פארמערט ווי די שטערן פון הימל, און האסט זיי געברענגט צום לאנד וואס דו האסט געזאגט צו זייערע עלטערן צו קומען ירשנען.
וואס מיינט דאס "ממלכות ועממים"? פאר די הייליגע אבות האסטו דאך נישט צוגעזאגט דאס לאנד פון סיחון ועוג, און דו, רבונו של עולם, אין דיין גרויס גוטסקייט האסט זיי געגעבן איבער דיין הבטחה - וואס מ'רופט צעטיילט באנוסן. און דאס איז "ויירשו את ארץ סיחון ואת ארץ עוג מלך הבשן".
און וואס מיינט "ותחלקם לפאה"? דערויף זענען פאראן דריי פירושים. לויטן פירוש רש"י איז די כוונה אויף עם ישראל: דו, רבונו של עולם, האסט אונז אפגעטיילט און מייחד געווען פאר א פאה. א פאה איז א ווינקל, ווי א פעלד וואס מ'לאזט איבער ביים עק א פאה פאר עניים - דאס הייסט, האסט אונז אפגעשיידט כדי מיר זאלן זיך נישט אויסמישן מיט די גויי הארצות. דער אבן עזרא, און לויט אים אויך דער מצודת דוד, טייטשט אז די זאך גייט גארנישט אויף אונז, נאר אויף די פעלקער: ווען דו האסט אונז געגעבן קעניגרייכן און פעלקער, האסטו זיי צעשפרייט צו אלע עקן פון דער ערד. און דער מלבי"ם טייטשט "ותחלקם לפאה" - אז דו האסט אפגעטיילט פון זיי צוויי און א האלב שבטים אויף עבר הירדן. וואס דא רעדט מען דאך? וועגן ארץ סיחון ועוג וואס איז געגעבן געווארן איבער דער הבטחה, און דארט האסטו אוועקגעשטעלט א פאה: ראובן, גד און חצי שבט מנשה. און דאס אלעס ווייל "בניהם הרבית" - זיי האבן געהאט פיל קינדער און האבן געדארפט א ברייט לאנד.
זעט מען דאך אז דו, רבונו של עולם, האסט אויסגעפילט דיין חלק אין דעם אפמאך איבער און העכער, און האסט געגעבן מיט אן עין יפה מער וויפיל דו האסט זיך פארפליכטעט. און דאס אלעס פארגרעסערט נאר די תביעה אויף אונז, ווי עס ווערט תיכף מבואר: וואס דו האסט געטאן, און פונעם צווייטן זייט וואס מיר האבן דיר צוריקגעגעבן אלס באלוינונג.
וַיָּבֹאוּ הַבָּנִים וַיִּירְשׁוּ אֶת הָאָרֶץ וַתַּכְנַע לִפְנֵיהֶם אֶת יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ הַכְּנַעֲנִים וַתִּתְּנֵם בְּיָדָם וְאֶת מַלְכֵיהֶם וְאֶת עַמְמֵי הָאָרֶץ לַעֲשׂוֹת בָּהֶם כִּרְצוֹנָם׃ - און די קינדער זענען געקומען און האבן געירשנט דאס לאנד, און דו האסט אונטערגעווארפן פאר זיי די איינוואוינער פונעם לאנד, די כנענים, און דו האסט זיי איבערגעגעבן אין זייער האנט, און זייערע מלכים און די פעלקער פונעם לאנד, צו טון מיט זיי לויט זייער ווילן.
די קינדער קומען קיין ארץ ישראל און ירשנען עס, און נישט נאר דאס, נאר דו האסט נאך אונטערגעווארפן די פעלקער פאר זיי. אזוי איז געווען דער גרגשי, וואס האט זיך אויסגעדרייט און איז אוועק קיין אפריקי און מיר געפונען אים שוין מער נישט ווייטער; און אזוי דער חוי, דאס זענען די גבעונים, וואס זענען געקומען און האבן געמאכט שלום מיט זיי. און די איבעריגע פעלקער וואס זענען געקומען מלחמה האלטן קעגן אונז - "ותתנם בידם", דו האסט זיי איבערגעגעבן אין אונזער האנט און מיר האבן זיי און זייערע מלכים אונטערגעווארפן, צו טון מיט זיי לויט אונזער ווילן און זיי פארטיליגן פון דער ערד.
וַיִּלְכְּדוּ עָרִים בְּצוּרֹת וַאֲדָמָה שְׁמֵנָה וַיִּירְשׁוּ בָּתִּים מְלֵאִים כׇּל טוּב בֹּרוֹת חֲצוּבִים כְּרָמִים וְזֵיתִים וְעֵץ מַאֲכָל לָרֹב וַיֹּאכְלוּ וַיִּשְׂבְּעוּ וַיַּשְׁמִינוּ וַיִּתְעַדְּנוּ בְּטוּבְךָ הַגָּדוֹל׃ - און זיי האבן איינגענומען באפעסטיגטע שטעט און א פעטע ערד, און האבן געירשנט הייזער פול מיט אלעם גוטן, אויסגעהאקטע ברונעמס, וויינגערטנער און איילבירט־ביימער און פרוכטביימער אויף א שפע, און זיי האבן געגעסן און זיך געזעטיגט און געווארן פעט, און זיך פארגעניגט מיט דיין גרויסער גוטסקייט.
דער מלבי"ם ווייזט אן אז דער גאנצער פסוק איז געבויט אויף די פסוקים אין פרשת ואתחנן: "כי יביאך ה' אלוקיך אל הארץ אשר נשבע לאבותיך, ערים גדולות וטובות אשר לא בנית" - קעגן "ערים בצורות" דא. "ובתים מלאים כל טוב אשר לא מילאת" - קעגן "ויירשו בתים מלאים כל טוב". "ובורות חצובים אשר לא חצבת" - דאס זענען די ברונעמס דא. "כרמים וזיתים אשר לא נטעת" - קעגן "כרמים וזיתים". "ואכלת ושבעת" - קעגן "ויאכלו וישבעו וישמינו". און וואס ווארנט דארט דער כתוב גלייך נאך "ואכלת ושבעת"? "השמר לך פן תשכח את ה'", און אויך "וישמן ישורון ויבעט".
און דער דיוק אינעם לשון: "שׂובע" איז אן אנפולונג, און "שומן" איז מער ווי אנפולונג. און דאס איז דער חילוק צווישן זיבן (שבע) און אכט (שמונה): יעדע זאך אויף דער וועלט האט זעקס זייטן, און דער אינעווייניגסטער פונקט איז דער פונקט פון זיבן - דאס איז די עצם מהות און די אנפולונג. אכט דרוקט שוין אויס איבער דעם, עפעס וואס ווערט פעט, גייט ארויס און גיסט זיך איבער אינדרויסן. דערפאר שטייט קודם "וישבעו" און דערנאך "וישמינו". זיבן איז דער נס אינעם טבע, און אכט איז די בחינה פונעם נס וואס איז העכער פונעם טבע.
וַיַּמְרוּ וַיִּמְרְדוּ בָּךְ וַיַּשְׁלִכוּ אֶת תּוֹרָתְךָ אַחֲרֵי גַוָּם וְאֶת נְבִיאֶיךָ הָרָגוּ אֲשֶׁר הֵעִידוּ בָם לַהֲשִׁיבָם אֵלֶיךָ וַיַּעֲשׂוּ נֶאָצוֹת גְּדוֹלֹת׃ - און זיי האבן ווידערשפעניקט און רעבעלירט קעגן דיר, און זיי האבן געווארפן דיין תורה הינטער זייער רוקן, און דיינע נביאים האבן זיי געהרג'עט וואס האבן געווארנט אין זיי זיי צוריקצוברענגען צו דיר, און זיי האבן געטאן גרויסע לעסטערונגען.
נאך דעם אלעם - זע ווי זיי האבן פארגעסן פונעם אויבערשטן. אנפאנג נאר "וימרו", זיי האבן ווידערשפעניקט קעגן דיינע ווערטער; צום סוף "וימרדו בך", זיי זענען אויפגעשטאנען און ממש רעבעלירט קעגן ה' יתברך, און האבן אוועקגעווארפן די תורה הינטער זייער רוקן.
"ואת נביאיך הרגו" - ווער זענען זיי געווען? זכריה בן יהוידע, וואס איז געהרגעט געווארן דורך יואש המלך. און יואש איז דאך דער זעלבער זיבן-יעריג קינד וואס יהוידע הכהן האט באהאלטן און געראטעוועט - דער פאטער האט אים געראטעוועט, און ער האט געהרגעט זיין זון! און נאך א נביא: ישעיהו הנביא, וואס איז געהרגעט געווארן דורך מנשה. און אפילו ירמיהו איז כמעט ווי געהרגעט געווארן, ווען מען האט אים אריינגעווארפן אין גרוב אין חצר המטרה, ביז עבד מלך הכושי איז געקומען און אים געראטעוועט.
וַתִּתְּנֵם בְּיַד צָרֵיהֶם וַיָּצֵרוּ לָהֶם וּבְעֵת צָרָתָם יִצְעֲקוּ אֵלֶיךָ וְאַתָּה מִשָּׁמַיִם תִּשְׁמָע וּכְרַחֲמֶיךָ הָרַבִּים תִּתֵּן לָהֶם מוֹשִׁיעִים וְיוֹשִׁיעוּם מִיַּד צָרֵיהֶם׃ - און דו האסט זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון זייערע דריקער און זיי האבן זיי געדריקט, און אין דער צייט פון זייער צרה האבן זיי געשריגן צו דיר, און דו פון הימל האסט געהערט, און לויט דיינע גרויסע רחמים האסטו זיי געגעבן מושיעים, און זיי האבן זיי אויסגעלייזט פון דער האנט פון זייערע דריקער.
וּכְנוֹחַ לָהֶם יָשׁוּבוּ לַעֲשׂוֹת רַע לְפָנֶיךָ וַתַּעַזְבֵם בְּיַד אֹיְבֵיהֶם וַיִּרְדּוּ בָהֶם וַיָּשׁוּבוּ וַיִּזְעָקוּךָ וְאַתָּה מִשָּׁמַיִם תִּשְׁמַע וְתַצִּילֵם כְּרַחֲמֶיךָ רַבּוֹת עִתִּים׃ - און ווען עס איז זיי רואיג געווארן, האבן זיי זיך צוריקגעקערט צו טון שלעכטס פאר דיר, און דו האסט זיי איבערגעלאזט אין דער האנט פון זייערע שונאים און זיי האבן געוועלטיגט איבער זיי, און זיי האבן זיך צוריקגעקערט און האבן צו דיר געשריגן, און דו פון הימל האסט אויסגעהערט און זיי געראטעוועט לויט דיינע רחמים פילע מאל.
"וכנוח להם" מיינט נישט באקוועמלעכקייט, נאר ווען זיי האבן גערוהט - ווען די צרים האבן זיי אפגעלאזט פון זייערע פלאגן, האבן זיי זיך צוריקגעקערט צו טון שלעכטס. דאס איז פונקט דער באשרייבונג פון תקופת השופטים: "ותשקוט הארץ ארבעים שנה", און גלייך דערנאך "ויוסיפו בני ישראל לעשות הרע בעיני ה'".
זאגט דער מלבי"ם אז די צוויי פסוקים באשרייבן צוויי מדריגות. לכתחילה "ותתנם ביד צריהם", און דערנאך "ותעזבם ביד אויביהם". און וואס איז דער חילוק צווישן א צר און אן אויב? א "צר" איז איינער וואס דריקט און פלאגט, אבער ער האט נישט בהכרח קיין שנאה אין הארצן - ער פלאגט פאר זיין אייגענע הנאה. אן "אויב" אבער איז איינער וואס טראגט שנאה אין הארצן. אריינפאלן אין די הענט פון אן אויב איז פיל מער געפערליך, ווייל ווער עס האנדלט אויס שנאה - איז זיין שלאג אסאך שווערער.
דערפאר צום ערשט שטייט "ותתנם ביד צריהם ויצרו להם", און דעמאלט "יצעקו אליך" און דו הערסט אויס, "וכרחמיך הרבים תתן להם מושיעים". ווער זענען די מושיעים? אהוד בן גרא, דבורה און אלע שופטים פון יענער תקופה, וואס דורך זיי האט אונז דער אויבערשטער געראטעוועט פון די וואס האבן אונז געדריקט. אבער דאס צווייטע מאל, ווען דו האסט געזען אז זיי קערן זיך צוריק נאכאמאל און נאכאמאל - "ותעזבם ביד אויביהם", און די אויבים זענען פיל שווערער ווי די צרים. די אויבים האבן שוין נישט געדארפט באלאגערן (און צר קומט פון לשון מצור), נאר מתוך שנאה האבן זיי פארטריבן כלל ישראל אין גלות, און דערפאר שטייט דא צוגעלייגט "וירדו בהם" - קנעכטשאפט און יסורים, ווייל עס רעדט זיך דא פון א שונא.
און דערפאר ביים ערשטן מאל ווערט דערמאנט "וכרחמיך הרבים", אבער ביים צווייטן מאל שטייט נאר "כרחמיך" אן "הרבים", ווייל דא האבן זיי שוין איבערגעחזרט דעם חטא ווידער און ווידער, און עס רעדט זיך שוין פון פיינטליכע שונאים, און דאס אלעס האט אנגעהאלטן "רבות עתים", לאנגע תקופות. און דערפאר ווערט אויך דא נישט דערמאנט קיין "מושיעים": עס שטייט נישט "תתן להם מושיעים ויושיעום", ווייל די ישועה דא איז געווען נאר פונעם בורא עולם אליין און נישט דורך שלוחים וואס האבן זיי אינגאנצן ארויסגענומען פון דער צרה ווי גדעון, דבורה און ברק בן אבינועם - נאר בלויז אן הצלה פורתא.
וַתָּעַד בָּהֶם לַהֲשִׁיבָם אֶל תּוֹרָתֶךָ וְהֵמָּה הֵזִידוּ וְלֹא שָׁמְעוּ לְמִצְוֺתֶיךָ וּבְמִשְׁפָּטֶיךָ חָטְאוּ בָם אֲשֶׁר יַעֲשֶׂה אָדָם וְחָיָה בָהֶם וַיִּתְּנוּ כָתֵף סוֹרֶרֶת וְעׇרְפָּם הִקְשׁוּ וְלֹא שָׁמֵעוּ׃ - און דו האסט געווארנט אין זיי זיי צוריקצוברענגען צו דיין תורה, און זיי האבן געזינדיגט במזיד און נישט אויסגעהערט דיינע מצוות, און אין דיינע משפטים האבן זיי געזינדיגט, וואס א מענטש זאל זיי טון און לעבן דורך זיי, און זיי האבן אויסגעדרייט אן עקשנות'דיגע פלייצע און זייער נאקן האבן זיי פארשטייפט און נישט אויסגעהערט.
שפעטער, אין דער תקופה פון מלכים, ווען זיי האבן אנגעהויבן זינדיגן כסדר פון די טעג פון ירבעם און ווייטער, האסטו געווארנט אין זיי - און זיי "הזידו". א זד איז א מענטש וואס קריגט ביד רמה; זיי זענען שוין ארויסגעטרעטן קעגן דיר ביד רמה. "ולא שמעו למצוותיך" - די מצוות שבין אדם למקום. "ובמשפטיך חטאו בם" - אויך די דינים שבין אדם לחברו, אשר יעשה אותם האדם וחי בהם, האבן זיי שוין נישט געהיט. אויך אין דער מלוכה'שער פירערשאפט האבן זיי נישט געהאט קיין ריכטיגע הנהגה, ווי מיר האבן געזען ביי כרם נבות היזרעאלי, וואס מען איז געגאנגען און צוגערויבט דעם וויינגארטן פון אים.
און וואס מיינט "כתף סוררת"? דאס איז דער שותף פון "קשה עורף". פארוואס רופט מען איינעם וואס וויל נישט אויסהערן א "קשה עורף"? א מענטש גייט אויף א שלעכטן וועג, און מען זעט אים צוגיין צום תהום. מ'שרייט צו אים: שטעל זיך אפ! אבער ער הערט נישט און דרייט נישט אויס דעם קאפ, ער גייט גראד ווי אן אקס. דאס איז א קשה עורף - זיין נאקן איז הארט און ער קען אים נישט רירן רעכטס אדער לינקס. און פונקט אזוי איז "כתף סוררת": אנשטאט אויסצודרייען דאס פנים און זאגן "יא, ביטע, וואס ווילסטו?", דרייט ער אויס די פלייצע און ווייזט דעם רוקן, און דעם קאפ דרייט ער צו דער אנדערער זייט. אזוי האבן זיי זיך געפירט מיט דער תוכחה וואס מען האט זיי מוסר געווען און מיט די שטראפן וואס מ'האט זיי געשטראפט - זיי האבן פארשטייפט זייער נאקן און נישט צוגענומען קיין מוסר.
וַתִּמְשֹׁךְ עֲלֵיהֶם שָׁנִים רַבּוֹת וַתָּעַד בָּם בְּרוּחֲךָ בְּיַד נְבִיאֶיךָ וְלֹא הֶאֱזִינוּ וַתִּתְּנֵם בְּיַד עַמֵּי הָאֲרָצֹת׃ - און דו האסט געצויגן אויף זיי פילע יארן, און האסט אין זיי געוואָרנט מיט דיין גייסט דורך דיינע נביאים, און זיי האבן נישט צוגעהערט, און דו האסט זיי איבערגעגעבן אין דער האנט פון די פעלקער פון די לענדער.
דער הקדוש ברוך הוא באצאלט זיך נישט פון אונז באלד אויפן ארט. לויט רש"י גייט "ותמשוך" ארויף אויף רחמים: דו האסט געצויגן אויף זיי רחמים פילע יארן און זיי נישט פארטיליגט. לויטן אבן עזרא גייט "ותמשוך" ארויף אויף די יארן: פילע יארן האבן זיך געצויגן די מרידות פון כלל ישראל, און אין אלע יענע יארן האסטו נאך אלץ נישט געמאכט א כליה מיט אונז. "ותעד בם" - דו האסט געשיקט די נביאים צו ווארענען אין זיי, און אלע האבן גערעדט וועגן דעם גלות, וועגן דעם עונש און וועגן דער גזירה וואס וועט נגזר ווערן אויב מיר וועלן נישט תשובה טאן, "ולא האזינו" - און זיי האבן נישט צוגעהערט. און צום סוף "ותתנם ביד עמי הארצות": צום ערשט גלות עשרת השבטים דורך אשור, און דערנאך גלות יהודה ובנימין דורך נבוכדנאצר.
וּבְרַחֲמֶיךָ הָרַבִּים לֹא עֲשִׂיתָם כָּלָה וְלֹא עֲזַבְתָּם כִּי אֵל חַנּוּן וְרַחוּם אָתָּה׃ - און מיט דיינע גרויסע רחמים האסטו נישט געמאכט מיט זיי א כליה און האסט זיי נישט פארלאזט, ווייל א גנאדיגער און בארימערציגער גאט ביסטו.
און מיט דעם אלעם האסטו רחמנות געהאט אויף זיי און זיי נישט אינגאנצן פארטיליגט, ווייל אן אל חנון ורחום ביסטו. אפילו ווען זיי זענען געווען אין גלות, ביסטו געווען ווי איינער וואס קוקט און גיט אכטונג מן החלונות און שפיגלט ארויס מן החרכים, ווי עס שטייט "ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי איתם". דו האסט נאך אלץ געהיט פאר אונז דעם ברית און דעם חסד וואס דו האסט צוגעזאגט פאר די אבות: "וזכרתי את בריתי יעקב ואף את בריתי יצחק ואף את בריתי אברהם אזכור והארץ אזכור" - איך וועל געדענקען דאס לאנד אייך צוריקצוברענגען צו איר. כאטש עס וואלט אונז געקומען א פיל שווערערער עונש, האסטו אונז פארטריבן אין גלות און נאך אלץ האסטו אין גלות געהאלטן א קשר מיט אונז.
וְעַתָּה אֱלֹהֵינוּ הָאֵל הַגָּדוֹל הַגִּבּוֹר וְהַנּוֹרָא שׁוֹמֵר הַבְּרִית וְהַחֶסֶד אַל יִמְעַט לְפָנֶיךָ אֵת כׇּל הַתְּלָאָה אֲשֶׁר מְצָאַתְנוּ לִמְלָכֵינוּ לְשָׂרֵינוּ וּלְכֹהֲנֵינוּ וְלִנְבִיאֵינוּ וְלַאֲבֹתֵינוּ וּלְכׇל עַמֶּךָ מִימֵי מַלְכֵי אַשּׁוּר עַד הַיּוֹם הַזֶּה׃ - און איצט, אונזער גאט, דער גרויסער, מעכטיגער און געפארפולער גאט, וואס היט דעם ברית און דעם חסד, זאל נישט גרינג זיין פאר דיר די גאנצע מיה און פלאג וואס האט אונז געטראפן, אונזערע מלכים, אונזערע שרים, אונזערע כהנים, אונזערע נביאים, אונזערע עלטערן און דיין גאנצן פאלק, פון די טעג פון די מלכי אשור ביזן היינטיגן טאג.
איצט ווענדן זיי זיך און זאגן: רבונו של עולם, וויבאלד דו היטסט נאך אלץ פאר אונז דעם ברית און דעם חסד, און וואס דו האסט אונז נישט פארלאזט איז מצד דעם ברית וואס דו האסט געשלאסן מיט אברהם, יצחק און יעקב - בעטן מיר דעריבער: זאל נישט זיין קליין אין דיינע אויגן אלץ וואס מיר זענען שוין אריבער. נעם אין באטראכט אלע אונזערע יסורים און רעכן זיי אריין צו מכפר זיין אויף אלץ וואס מיר האבן געטאן. עס זאלן די אלע יסורים זיין אין דיינע אויגן ווי א מין גיהנום דא אויף דער ערד: פונקט ווי דער גיהנום אויבן רייניגט און לייכטערט אויס די נפש פון איר שמוציגער זוהמא, אזוי אויך די יסורים וואס מיר זענען אריבער. די גאנצע פלאג וואס האט באטראפן אונז און אונזערע מלכים, שרים, כהנים, נביאים און אבות, פון די טעג פון אשור ביזן היינטיגן טאג - זאל דאס אלעס זיין א כפרה פאר אונזערע עבירות.
וְאַתָּה צַדִּיק עַל כׇּל הַבָּא עָלֵינוּ כִּי אֱמֶת עָשִׂיתָ וַאֲנַחְנוּ הִרְשָׁעְנוּ׃ - און דו ביסט גערעכט אויף אלץ וואס איז געקומען אויף אונז, ווייל דו האסט געטאן אמת און מיר האבן זיך פארזינדיגט.
און תיכף שטעלן זיי קלאר: עס זאל זיך נישט פארשטיין פון מיינע ווערטער כאילו איך קום קלאגן אויפן גלות און אויף די שווערע יסורים. חלילה. איך גלייב, איך בין מצדיק דעם דין און נעם עס אן - "ואתה צדיק על כל הבא עלינו". קודם כל פון אונזער זייט: "כי אמת עשית ואנחנו הרשענו" - אפילו עס זענען געקומען אויף אונז אזעלכע צרות, זענען זיי געקומען פון אונזערע אייגענע מעשים, און הגם דו האסט געטאן מיט אונז לויט ווי עס קומט זיך אונז באמת, האבן מיר נישט גענומען צום הארצן תשובה צו טאן און מיר האבן ווייטער אנגעהאלטן אין אונזערע מעשים.
וְאֶת מְלָכֵינוּ שָׂרֵינוּ כֹּהֲנֵינוּ וַאֲבֹתֵינוּ לֹא עָשׂוּ תוֹרָתֶךָ וְלֹא הִקְשִׁיבוּ אֶל מִצְוֺתֶיךָ וּלְעֵדְוֺתֶיךָ אֲשֶׁר הַעִידֹתָ בָּהֶם׃ - און אונזערע מלכים, אונזערע שרים, אונזערע כהנים און אונזערע עלטערן האבן נישט מקיים געווען דיין תורה, און האבן נישט צוגעהערט צו דיינע מצוות און צו דיינע עדות'ן וואס דו האסט אין זיי געווארנט.
וְהֵם בְּמַלְכוּתָם וּבְטוּבְךָ הָרָב אֲשֶׁר נָתַתָּ לָהֶם וּבְאֶרֶץ הָרְחָבָה וְהַשְּׁמֵנָה אֲשֶׁר נָתַתָּ לִפְנֵיהֶם לֹא עֲבָדוּךָ וְלֹא שָׁבוּ מִמַּעַלְלֵיהֶם הָרָעִים׃ - און זיי, אין זייער קעניגרייך און אין דיין גרויסער גוטס וואס דו האסט זיי געגעבן, און אין דעם ברייטן און פעטן לאנד וואס דו האסט געגעבן פאר זיי, האבן דיר נישט געדינט און האבן זיך נישט אפגעקערט פון זייערע שלעכטע מעשים.
און מער פון דעם, איז עס אונז געקומען אויך מצד אונזערע אבות. אין די פריערדיגע תקופות האבן מיר נאך געהאט מלכים און שרים, און זיי האבן נישט געהאט קיין ענגשאפט און נויט: די הערשאפט איז געווען אין זייערע הענט, זיי זענען דא געזעצן אין לאנד, די מלכות איז געווען ביי זיי בשלימות און זיי האבן נישט געהאט קיין צרות - און מיט דעם אלעם "לא עבדוך". אויך אין יענע תקופות האבן זיי נישט געהיטן דיינע מצוות און האבן זיך נישט אומגעקערט פון זייערע שלעכטע מעשים.
הִנֵּה אֲנַחְנוּ הַיּוֹם עֲבָדִים וְהָאָרֶץ אֲשֶׁר נָתַתָּה לַאֲבֹתֵינוּ לֶאֱכֹל אֶת פִּרְיָהּ וְאֶת טוּבָהּ הִנֵּה אֲנַחְנוּ עֲבָדִים עָלֶיהָ׃ - זע, מיר זענען היינט קנעכט, און דאס לאנד וואס דו האסט געגעבן צו אונזערע אבות צו עסן אירע פרוכט און איר גוטס, זע, מיר זענען קנעכט אויף איר.
קומט אויס אז מיר האבן פארלעצט דיין ווארט סיי ווען עס איז אונז געווען גוט און סיי ווען עס איז אונז געווען שלעכט. און יעצט קומען זיי מתקן זיין דעם חטא פון אונזערע אבות און אפקערן דעם צארן פונעם בורא עולם פון אונז: אנשטאט דעם וואס אונזערע אבות, מיט דאס גאנצע גוטס וואס זיי האבן געהאט אין דעם לאנד, האבן דיר נישט געדינט - וועלן מיר, מיט דאס גאנצע שלעכטס וואס מיר האבן, מיט דער ארימקייט, דעם מאנגל און די שוועריקייטן, יא דינען דיר. און מיט דעם וועט זיין א תיקון: וואס זיי האבן מרוב כל נישט געדינט, וועלן מיר בעירום ובחוסר כל דיר יעצט דינען. "והארץ אשר נתת לאבותינו לאכול את פריה ואת טובה" - זיי האבן געהאט אירע פרוכט און איר גוטס - "הנה אנחנו עבדים עליה", מיר ווילן זיין קנעכט אויף איר, דיינע קנעכט רבונו של עולם, כנגד דעם וואס זיי זענען נישט געווען קנעכט. און רש"י טייטשט "אנחנו עבדים עליה" - אז היינט בעוונותינו זענען מיר בבחינת קנעכט, ווייל מיר גיבן אפ שטייערן פאר די אומות, און אין דעם רגע וואס מיר צאלן שטייערן זענען מיר ווי אין גלות אינעווייניג אין לאנד אליין: עס איז דא א מלך וואס הערשט איבער אונז און מיר זענען נישט קיין בני חורין.
וּתְבוּאָתָהּ מַרְבָּה לַמְּלָכִים אֲשֶׁר נָתַתָּה עָלֵינוּ בְּחַטֹּאותֵינוּ וְעַל גְּוִיֹּתֵינוּ מֹשְׁלִים וּבִבְהֶמְתֵּנוּ כִּרְצוֹנָם וּבְצָרָה גְדֹלָה אֲנָחְנוּ׃ - און איר תבואה ברענגט זי אסאך פאר די מלכים וואס דו האסט געשטעלט איבער אונז צוליב אונזערע חטאים, און איבער אונזערע קערפערס הערשן זיי און איבער אונזער בהמה לויט זייער ווילן, און אין א גרויסער צרה זענען מיר.
פאר די תבואה וואס מיר באקומען צאלן מיר נשך ורבית פאר די מלכים וואס הערשן איבער אונזער גוף און אונזער בהמה. דא איז ער מסביר ווי שווער אונזער מצב איז: מיר האבן אפילו נישט קיין תבואה, און מיר דארפן בארגן מיט רבית כדי צו באקומען תבואה פון די מלכים וואס דו האסט ארויפגעלייגט אויף אונז בחטאותינו. פון אנפאנג האבן מיר געקעניגט איבער זיך אליין, און יעצט הערשן שוין מלכים איבער אונז - און נישט נאר איבער דער תבואה נאר "על גוויותינו מושלים ובבהמתנו כרצונם", אויך איבער אונזער גוף הערשן זיי, "ובצרה גדולה אנחנו".