הקדמה: דער מעמד הקהל פֿון עזרא הסופר
קאַפּיטל ח' אין נחמיה שילדערט אַ זעלטענעם מעמד אין דער היסטאָריע פֿון כּלל ישׂראל: דאָס גאַנצע פֿאָלק קומט זיך צונויף ראש השנה אין דעם גאַס וואָס פֿאַר שער המים, און עזרא הסופר לייענט פֿאַר זיי אין דער תּורה און טײַטשט עס זיי אויס. פֿון דעם דאָזיקן לייענען אַנטפּלעקן זיי פֿון ס'נײַ די מצוות פֿונעם טאָג, זיי וויינען פֿון אימת הדין, פֿאַסן מוט און פֿרייען זיך, און קומען צו אַזאַ קיום פֿון חג הסוכות וואָס אַזוינס איז נישט געווען זינט די טעג פֿון יהושע בן נון. לאָמיר גיין לויטן סדר פֿון די פּסוקים לויט דעם פּירוש פֿונעם מלבי"ם.
דאָס פֿאָלק בעט דעם ספר תורה
וַיֵּאָסְפוּ כׇל־הָעָם כְּאִישׁ אֶחָד אֶל־הָרְחוֹב אֲשֶׁר לִפְנֵי שַׁעַר־הַמָּיִם, וַיֹּאמְרוּ לְעֶזְרָא הַסֹּפֵר לְהָבִיא אֶת־סֵפֶר תּוֹרַת מֹשֶׁה אֲשֶׁר־צִוָּה ה' אֶת־יִשְׂרָאֵל׃ - און דאָס גאַנצע פֿאָלק האָט זיך צונויפֿגעזאַמלט ווי איין מענטש צום ברייטן פּלאַץ וואָס פֿאַר שער המים, און זיי האָבן געזאָגט צו עזרא הסופר צו ברענגען דעם ספר תורת משה וואָס ה' האָט געבאָטן ישׂראל.
"כְּאִישׁ אֶחָד" - די כוונה איז מיט גרויס זריזות. דאָס גאַנצע פֿאָלק זאַמלט זיך אײַן ווי איין מענטש און זיי בעטן פֿון עזרא הסופר ער זאָל ברענגען דעם ספר תורת משה. און וואָס מיינט "הסופר"? דאָס איז אַ באַצייכענונג אויף אַ תלמיד חכם וואָס איז גרויס אין תּורה, ווי חז"ל זאָגן "סופר מברך ובור יוצא" - אַ "בור" איז אַן עם הארץ, און דער "סופר" איז דער תלמיד חכם וואָס מאַכט די ברכה.
אַ לייענען פֿאַר יעדער מדרגה באַזונדער
וַיָּבִיא עֶזְרָא הַכֹּהֵן אֶת־הַתּוֹרָה לִפְנֵי הַקָּהָל מֵאִישׁ וְעַד־אִשָּׁה וְכֹל מֵבִין לִשְׁמֹעַ, בְּיוֹם אֶחָד לַחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי׃ - און עזרא הכהן האָט געבראַכט די תּורה פֿאַר דעם קהל, פֿון מאַן ביז פֿרוי און יעדער וואָס האָט פֿאַרשטאַנד צו הערן, אין ערשטן טאָג פֿונעם זיבעטן חודש.
אין דעם ערשטן טאָג פֿון ראש השנה ברענגט עזרא דעם ספר תורה און לייענט פֿאַר זיי. ער האָט זיך נישט באַגנוגנט מיט תּורה שבכתב, נאָר ער האָט זיי אויך אויסגעטײַטשט די תּורה שבעל פה. דערפֿאַר מאַכט דער פּסוק אַ חילוק: "לִפְנֵי הַקָּהָל מֵאִישׁ וְעַד־אִשָּׁה" - פֿאַר זיי האָט ער געלייענט די פּשוט'ע און פֿאַרשטענדלעכע זאַכן, דאָס וואָס זיי זענען בכּוח צו פֿאַרשטיין; "וְכֹל מֵבִין לִשְׁמֹעַ" - דאָס זענען די חכמים, מיט וועלכע ער האָט פֿאַרטיופֿט מער, זיי געלערנט תּורה שבעל פה, גמרות, זוהר, די מער טיפֿערע זאַכן, סודות התּורה.
וַיִּקְרָא־בוֹ לִפְנֵי הָרְחוֹב אֲשֶׁר לִפְנֵי שַׁעַר־הַמַּיִם מִן־הָאוֹר עַד־מַחֲצִית הַיּוֹם נֶגֶד הָאֲנָשִׁים וְהַנָּשִׁים וְהַמְּבִינִים, וְאׇזְנֵי כׇל־הָעָם אֶל־סֵפֶר הַתּוֹרָה׃ - און ער האָט דערין געלייענט פֿאַר דעם ברייטן פּלאַץ וואָס פֿאַר שער המים פֿון שײַן פֿונעם טאָג ביז האַלבן טאָג, קעגנאיבער די מענער, די פֿרויען און די פֿאַרשטענדיקע, און די אויערן פֿונעם גאַנצן פֿאָלק זענען געווען צוגעהערט צום ספר תורה.
"מִן־הָאוֹר" - פֿון אָנהייב טאָג, אַ פּנים פֿון הנץ החמה, ביז "מַחֲצִית הַיּוֹם" - ביז חצות. "נֶגֶד הָאֲנָשִׁים וְהַנָּשִׁים וְהַמְּבִינִים" - קעגנאיבער יענע מענער, פֿרויען און פֿאַרשטענדיקע פֿלעגט ער לייענען אין ספר תורה.
דער הילצערנער טורעם און די שטייענדיקע צו זײַן רעכטער און לינקער זײַט
וַיַּעֲמֹד עֶזְרָא הַסֹּפֵר עַל־מִגְדַּל־עֵץ אֲשֶׁר עָשׂוּ לַדָּבָר, וַיַּעֲמֹד אֶצְלוֹ מַתִּתְיָה וְשֶׁמַע וַעֲנָיָה וְאוּרִיָּה וְחִלְקִיָּה וּמַעֲשֵׂיָה עַל־יְמִינוֹ, וּמִשְּׂמֹאלוֹ פְּדָיָה וּמִישָׁאֵל וּמַלְכִּיָּה וְחָשֻׁם וְחַשְׁבַּדָּנָה זְכַרְיָה מְשֻׁלָּם׃ - און עזרא הסופר איז געשטאַנען אויף אַ הילצערנעם טורעם וואָס מען האָט געמאַכט פֿאַר דעם צוועק, און לעבן אים זענען געשטאַנען מתתיה, שמע, עניה, אוריה, חלקיה און מעשיה צו זײַן רעכטער זײַט, און פֿון זײַן לינקער זײַט פדיה, מישאל, מלכיה, חשום, חשבדנה, זכריה און משלם.
"מִגְדַּל־עֵץ" איז ווי אַ מין הילצערנע בימה, וואָס מען האָט געמאַכט ספּעציעל פֿאַר דעם צװעק, כּדי עזרא זאָל זײַן העכער פֿונעם פֿאָלק און אַלע זאָלן קענען זען און הערן. און עס זײַנען געשטאַנען מענטשן פֿון זײַן רעכטער און פֿון זײַן לינקער זײַט, זעקס פֿון יעדער זײַט אַחוץ עזרא, און "זְכַרְיָה מְשֻׁלָּם" איז איין מענטש. כאָטש עס זענען פֿאַראַן מקורות אַז זכריה און משולם זענען צוויי באַזונדערע מענטשן, און די זאַך בלײַבט אַ קשיא.
דאָס עפֿענען דאָס ספר פֿאַר די אויגן פֿון גאַנצן פֿאָלק
וַיִּפְתַּח עֶזְרָא הַסֵּפֶר לְעֵינֵי כׇל־הָעָם כִּי־מֵעַל כׇּל־הָעָם הָיָה, וּכְפִתְחוֹ עָמְדוּ כׇל־הָעָם׃ - און עזרא האָט געעפֿנט דאָס ספר פֿאַר די אויגן פֿון דעם גאַנצן פֿאָלק, װײַל ער איז געװען העכער פֿונעם גאַנצן פֿאָלק, און װי ער האָט עס געעפֿנט, איז דאָס גאַנצע פֿאָלק אויפֿגעשטאַנען.
עזרא עפֿנט דאָס ספר פֿאַר די אויגן פֿון גאַנצן פֿאָלק כּדי זיי צו װײַזן דעם כּתב, אַזוי ווי מיר פֿירן זיך בײַ הגבהת ספר תורה. און עס איז דאָ אַן ענין צו װײַזן די אותיות פֿאַרן פֿאָלק: דער הייליגער אַר"י זאָגט, אַז ווען מען הייבט אויף דעם ספר תורה איז דאָ אַן ענין צו קוקן און זיך מתבונן זײַן און שעפּן קדושה פֿון די אותיות פֿונעם ספר תורה, און עס ליגט אַ גרויסער תיקון אינעם קוקן גופֿא אויף די אותיות. נאָר דאָס אַלץ איז לויטן מנהג פֿון די ספרדים, װאָס מען מאַכט הגבהה פֿאַר דער קריאה. לויטן מנהג פֿון די אַשכנזים, װאָס מען מאַכט הגבהה נאָך דער קריאה, איז נישטאָ אין דעם דער זעלבער תיקון, װאָרום די גאַנצע הארה איז נאָר פֿאַר דער קריאה, און נאָך דער קריאה איז שוין מער נישטאָ קיין הארה, און דעריבער איז נישטאָ קיין טעם זיך מתבונן צו זײַן נאָכדעם. בײַ די אַשכנזים ענדיגט מען די קריאה, מען מאַכט הגבהה, ער זעצט זיך אַוועק און מען גולל'ט דאָס ספר. פֿון דאַנען קען מען זאָגן, בדרך צחות, אַז עזרא איז געװען אַ ספרדי: ערשטנס, ווער האָט דען געהערט פֿון אַן עזרא אַן אַשכנזי; און צװייטנס, מען זעט דאָך אַז ער הייבט אויף דאָס ספר און ערשט דערנאָך לייענט ער דערין, אַזוי ווי דער מנהג פֿון די ספרדים. "וּכְפִתְחוֹ עָמְדוּ כׇל־הָעָם" - ווען ער האָט געעפֿנט צו לייענען, האָט דאָס גאַנצע פֿאָלק געשוויגן.
די ברכה פֿון עזרא און דער ענטפֿער פֿונעם פֿאָלק
וַיְבָרֶךְ עֶזְרָא אֶת־ה' הָאֱלֹהִים הַגָּדוֹל, וַיַּעֲנוּ כׇל־הָעָם אָמֵן אָמֵן בְּמֹעַל יְדֵיהֶם, וַיִּקְּדוּ וַיִּשְׁתַּחֲווּ לַה' אַפַּיִם אָרְצָה׃ - און עזרא האָט געבענטשט ה' דעם גרויסן ג-ט, און דאָס גאַנצע פֿאָלק האָט געענטפֿערט אָמן אָמן מיט אויפֿהייבן זייערע הענט, און זיי האָבן גענייגט דעם קאָפּ און זיך געבוקט צו ה' מיטן פּנים צו דער ערד.
עזרא בענטשט ה' דעם גרויסן ג-ט, און דאָס פֿאָלק ענטפֿערט אָמן אָמן "בְּמֹעַל יְדֵיהֶם" - מיט אויפֿהייבן זייערע הענט און אויסשפּרייטן די הענט אַרויף צו דאַנקען דעם קדוש ברוך הוא. "מֹעַל" איז פֿונעם לשון פֿון העלאה, אויפֿהייבן די הענט, אַזוי ווי עס שטייט "וַיִּפְרֹשׂ כַּפָּיו הַשָּׁמַיְמָה", װאָס דאָס איז אַ שטייגער פֿון תפֿילה און דאַנק צו השי"ת.
וְיֵשׁוּעַ וּבָנִי וְשֵׁרֵבְיָה יָמִין עַקּוּב שַׁבְּתַי הוֹדִיָּה מַעֲשֵׂיָה קְלִיטָא עֲזַרְיָה יוֹזָבָד חָנָן פְּלָאיָה וְהַלְוִיִּם מְבִינִים אֶת־הָעָם לַתּוֹרָה, וְהָעָם עַל־עׇמְדָם׃ - און ישוע, און בני, און שרביה, ימין, עקוב, שבתי, הודיה, מעשיה, קליטא, עזריה, יוזבד, חנן, פלאיה, און די לויים האָבן פֿאַרטײַטשט דעם פֿאָלק די תורה, בעת דאָס פֿאָלק איז געשטאַנען אויף זייער אָרט.
"מְבִינִים אֶת־הָעָם" - זיי האָבן פֿאַרטײַטשט פֿאַרן פֿאָלק װאָס עס שטייט אינעם ספר. "וְהָעָם עַל־עׇמְדָם" - זיי זענען געשטאַנען אויף זייערע פֿיס.
"מפורש ושׂום שׂכל" - תורה שבכתב און תורה שבעל פה
וַיִּקְרְאוּ בַסֵּפֶר בְּתוֹרַת הָאֱלֹהִים מְפֹרָשׁ, וְשׂוֹם שֶׂכֶל, וַיָּבִינוּ בַּמִּקְרָא׃ - און זיי האָבן געלייענט אינעם ספר, אין דער תורה פֿון ג-ט, קלאָר פֿאַרטײַטשט, און אַרײַנגעלייגט שׂכל און פֿאַרשטאַנד, און זיי האָבן פֿאַרשטאַנען דאָס געלייענטע.
זיי האָבן געלייענט "בַסֵּפֶר" - דאָס איז די תורה שבכתב, און אויך "בְּתוֹרַת הָאֱלֹהִים" - דאָס איז די תורה שבעל פה. אויפֿן ספר, װאָס דאָס איז די תורה שבכתב, שטייט "מְפֹרָשׁ": מען האָט זיי מפרש געװען און איבערגעזעצט אויף אַראַמיש, װײַל דאָס פֿאָלק האָט עס נישט פֿאַרשטאַנען. אַזוי פֿירן זיך די תימנ'ער ביזן הײַנטיקן טאָג, אַז מען לייענט און מען טײַטשט איבער. און אויף תורת האלקים, װאָס דאָס איז די תורה שבעל פה, שטייט "וְשׂוֹם שֶׂכֶל" - מען האָט זיי פֿאַרשטענדלעך געמאַכט און מסביר געװען מיט טעם און חכמה, כּדי זיי זאָלן פֿאַרשטיין די סברא און דעם טיפֿזיניקן ענין.
און ווי אזוי קען מען פארשטיין די תורה שבעל פה? די תורה שבעל פה איז געבויט אויף דער תורה שבכתב: יעדע זאך וואס חז"ל זאגן אין דער תורה שבעל פה האט א מקרא, האט א דרשה פון די פסוקים. דעריבער נאך "וְשׂוֹם שֶׂכֶל", וואס דאס איז די תורה שבעל פה, שטייט "וַיָּבִינוּ בַּמִּקְרָא" - מען האט זיי געוויזן און זיך מתבונן געווען מיט זיי אינעם מקרא וואו די זאך שטייט געשריבן און מרומז. אט, וואו זענען מרומז די ל"ט מלאכות וואס זענען פארבאטן אום שבת: די תורה האט געמאכט א סמוכים און צוגעשטעלט דעם בנין המשכן צו שמירת שבת, און אזוי ווייטער. יעדע זאך וואס זיי האבן אויסגעלערנט, האבן זיי זיי געוויזן וואו עס איז מרומז אינעווייניג אין דער תורה.
די מסורה ביים ליינען - און נישט צו מאכן קיין טעות
חז"ל דרש'נען: "וְשׂוֹם שֶׂכֶל" - דאס זענען די פסוקים, "וַיָּבִינוּ בַּמִּקְרָא" - דאס איז די מסורה. אויך די פסוקים, די פיסוק טעמים און דאס ליינען, דאס אלעס קומט פון תורה שבעל פה, פון דער מסורה. צי ליינט מען "לֹא תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ" צי "בְּחֵלֶב אִמּוֹ"? "וְטָמְאָה שְׁבֻעַיִם כְּנִדָּתָהּ" - און אויב מען ליינט נישט ריכטיג, קען מען ליינען "שבעים". "תִּמְחֶה אֶת זֵכֶר עֲמָלֵק" און נישט "זָכָר עמלק" - און מיר האבן שוין געזען אזעלכע וואס האבן אין דעם געמאכט א טעות און געמיינט "זָכָר". מיר מוזן ליינען די זאכן אויפן אופן וואס איז אונז איבערגעגעבן געווארן במסורה, און אויב מען ליינט נישט אזוי קומט מען צו צו גרויסע שיבושים. דעריבער שטייט "וַיָּבִינוּ בַּמִּקְרָא" - דאס הייסט די מסורה, צו ליינען לויט דער ריכטיגער מסורה.
וויינט נישט - ראש השנה איז א הייליגער טאג
וַיֹּאמֶר נְחֶמְיָה הוּא הַתִּרְשָׁתָא וְעֶזְרָא הַכֹּהֵן הַסֹּפֵר וְהַלְוִיִּם הַמְּבִינִים אֶת־הָעָם לְכׇל־הָעָם: הַיּוֹם קָדֹשׁ־הוּא לַה' אֱלֹהֵיכֶם, אַל־תִּתְאַבְּלוּ וְאַל־תִּבְכּוּ, כִּי בוֹכִים כׇּל־הָעָם כְּשׇׁמְעָם אֶת־דִּבְרֵי הַתּוֹרָה׃ - און נחמיה ער איז דער תרשתא, און עזרא דער כהן דער סופר, און די לויים וואס מאכן דאס פאלק פארשטיין, האבן געזאגט צום גאנצן פאלק: דער היינטיגער טאג איז הייליג פאר ה' אייער גאט, טוט זיך נישט מתאבל זיין און וויינט נישט, ווייל דאס גאנצע פאלק האט געוויינט ווען זיי האבן אויסגעהערט די ווערטער פון דער תורה.
נחמיה וואס ער איז דער תרשתא, און אויך עזרא הכהן הסופר, און אויך די לויים וואס האבן מסביר געווען פארן פאלק - אלע האבן זיי מזהיר געווען דאס פאלק און זיי געזאגט: היינט איז א הייליגער טאג פאר ה' אלוקיכם. וועלכער טאג? ראש השנה, דער יום הדין. טוט זיך נישט מתאבל זיין און וויינט נישט. און פארוואס האט מען זיי געדארפט מזהיר זיין? "כִּי בוֹכִים כׇּל־הָעָם כְּשׇׁמְעָם אֶת־דִּבְרֵי הַתּוֹרָה". דער מלבי"ם ערקלערט אז עזרא האט פארגעליינט פאר זיי די פרשה וואס רעדט פונעם ענין פונעם טאג, ראש השנה, דער יום הדין, און ער האט זיי מסביר געווען די באדייטונג פונעם יום הדין. און ווען דאס פאלק האט פארשטאנען די הארבקייט פונעם דין, האבן זיי געוויינט פון אימת הדין, און האבן אפילו געוואלט פאסטן.
עסט פעטע מאכלים - אידן טוען אן ווייסע בגדים
וַיֹּאמֶר לָהֶם: לְכוּ אִכְלוּ מַשְׁמַנִּים וּשְׁתוּ מַמְתַקִּים וְשִׁלְחוּ מָנוֹת לְאֵין נָכוֹן לוֹ, כִּי־קָדוֹשׁ הַיּוֹם לַאֲדֹנֵינוּ, וְאַל־תֵּעָצֵבוּ כִּי־חֶדְוַת ה' הִיא מָעֻזְּכֶם׃ - און ער האט צו זיי געזאגט: גייט עסט פעטע מאכלים און טרינקט זיסע געטראנקען, און שיקט מנות פאר דעם וואס האט גארנישט אנגעגרייט, ווייל דער טאג איז הייליג פאר אונזער האר, און זייט נישט באזארגט, ווייל די שמחה פון ה' איז אייער פעסטונג.
קעגן זייער ווילן צו פאסטן זאגט ער זיי: גייט עסט פעטע מאכלים. "מַשְׁמַנִּים" מיינט פלייש און פעטע עסן, דאס הייסט א חשוב'ער און משובח'דיגער מאכל. זוכט נישט קיין דיעטעס און זוכט נישט מאגערע עסן, עסט משובח'דיגע זאכן - און דאס נאך איידער מען האט בכלל געקענט דעם שלעכטן כאלעסטעראל. "וּשְׁתוּ מַמְתַקִּים" - געזיסטע געטראנקען, זיסע משקאות.
און קעגן דעם געוויין זאגט ער "וְאַל־תֵּעָצֵבוּ". לכאורה, ס'איז דאך א יום הדין, איז דען נישט פאסיג צו זיין אין א חרדה? זאגט דער מדרש: א גוי וואס האט א משפט טוט אן שווארצע בגדים און וויקלט זיך איין אין שווארץ, און ציטערט, שרעקט זיך און האט מורא. אבער אידן, ווען זיי האבן א יום הדין, עסן זיי פעטע מאכלים און טרינקען זיסע געטראנקען און טוען אן ווייסע קליידער, און פרייען זיך און פראווען א יום טוב, ווייל זיי זענען זיכער אז דער אויבערשטער וועט ארויסגעבן זייער משפט לזכות. און דאס איז "חֶדְוַת ה' הִיא מָעֻזְּכֶם" - מיט דעם ווייזט איר אז איר שעפט מוט און בטחון אינעם אויבערשטן, אז דער אויבערשטער וועט טאן חסד מיט אייך. און דער גדר פון "חדוה", זאגט דער מלבי"ם, איז די רוחניות'דיגע שמחה: די רוחניות'דיגע שמחה איז אייער פעסטונג און אויף איר פארלאזט מען זיך, און ממילא ווען ביי אייך איז פאראן א רוחניות'דיגע שמחה, דארפט איר נישט מורא האבן פון אימת הדין.
משלוח מנות ראש השנה
נאך א זאך זאגט ער זיי: "וְשִׁלְחוּ מָנוֹת לְאֵין נָכוֹן לוֹ". צי האט איר געוואוסט אז ראש השנה איז דא א ענין פון משלוח מנות? אט, אזוי זאגט ער זיי. און דער פשט דערפון איז, עס איז דא א מצווה פון שמחת יום טוב, און דער רמב"ם זאגט אז דער עיקר מצווה איז נישט אז דער מענטש זאל עסן, זיין זאט און ווערן פעט און פארגעסן פון די עניים, אביונים און דערווייטערטע, נאר מען דארף דאגה'נען פאר די דאזיגע אומגליקליכע מענטשן, זיי העלפן און ביישטיין. דאס איז וואס ער זאגט זיי: שיקט מנות פאר דעם וואס האט גארנישט אנגעגרייט.
וְהַלְוִיִּם מַחְשִׁים לְכׇל־הָעָם לֵאמֹר: הַסּוּ, כִּי הַיּוֹם קָדֹשׁ, וְאַל־תֵּעָצֵבוּ׃ - און די לוים האָבן פֿאַרשטילט דאָס גאַנצע פֿאָלק, אַזוי צו זאָגן: זײַט שטיל, וואָרום דער טאָג איז הייליק, און זײַט נישט פֿאַרטרויערט.
די לוים פֿלעגן פֿאַרשטילן דאָס גאַנצע פֿאָלק און זיי זאָגן "הַסּוּ", פֿונעם לשון הס, שטילקייט - וויינט מער נישט, אַזוי ווי "וַיַּהַס כָּלֵב אֶת הָעָם", ווײַל דער דאָזיקער טאָג איז אַ הייליקער טאָג.
חציו לכם וחציו לה'
דער מלבי"ם ברענגט די ווערטער פֿון חז"ל אויף יום טוב "חציו לכם וחציו לה'". דעם ערשטן העלפֿט פֿונעם טאָג האָט מען שוין מקדיש געווען לה': מען האָט געליינט אין דער תורה, יעדער האָט זיך צונויפֿגעקליבן און זיך קאָנצענטרירט מפרש צו זײַן די ווערטער פֿון דער תורה צוזאַמען מיט דער תורה שבעל פה. איצט הייסט ער זיי אַז זיי זאָלן גיין אַהיים, ווײַל דער צווייטער העלפֿט איז חלקו לכם: מען זאָל עסן פֿעטע מאכלים און טרינקען זיסע געטראַנקען כּדי מקיים צו זײַן שמחת החג. און דערפֿאַר זאָגט ער דאָ סתּם "כִּי הַיּוֹם קָדֹשׁ", בעת אין דעם פֿריִערדיקן פּסוק האָט ער געזאָגט "כִּי־קָדוֹשׁ הַיּוֹם לַאֲדֹנֵינוּ" - ווײַל אינעם פֿריִערדיקן פּסוק האָט ער גערעדט וועגן דעם ערשטן טייל פֿונעם טאָג וואָס איז די צײַט פֿון לימוד התורה, בעת אין דעם דאָזיקן פּסוק רעדט ער וועגן עסן און טרינקען, דעריבער האָט ער געזאָגט "קדוש" סתּם, אָן "לאדונינו".
וַיֵּלְכוּ כׇל־הָעָם לֶאֱכֹל וְלִשְׁתּוֹת וּלְשַׁלַּח מָנוֹת וְלַעֲשׂוֹת שִׂמְחָה גְדוֹלָה, כִּי הֵבִינוּ בַּדְּבָרִים אֲשֶׁר הוֹדִיעוּ לָהֶם׃ - און דאָס גאַנצע פֿאָלק איז געגאַנגען עסן און טרינקען און שיקן מנות און מאַכן אַ גרויסע שמחה, ווײַל זיי האָבן פֿאַרשטאַנען די ווערטער וואָס מען האָט זיי לאָזן וויסן.
זיי האָבן פֿאַרשטאַנען אַז עס איז דאָ אַ מצווה פֿריילעך צו זײַן, און זיי האָבן פֿאַרשטאַנען אַז עס איז דאָ אַ מצווה משמח צו זײַן דעם ארימאַן, דעם יתום, דעם גר און די אלמנה, און דערפֿאַר האָבן זיי געמאַכט אַ גרויסע שמחה און משמח געווען אויך די ארימעלײַט און די מסכנים.
דער צווייטער טאָג: אַנטפּלעקונג פֿון מצוות סוכה
וּבַיּוֹם הַשֵּׁנִי נֶאֶסְפוּ רָאשֵׁי הָאָבוֹת לְכׇל־הָעָם, הַכֹּהֲנִים וְהַלְוִיִּם, אֶל־עֶזְרָא הַסֹּפֵר וּלְהַשְׂכִּיל אֶל־דִּבְרֵי הַתּוֹרָה׃ - און אויפֿן צווייטן טאָג האָבן זיך צונויפֿגעקליבן די ראשי אבות פֿונעם גאַנצן פֿאָלק, די כהנים און די לוים, צו עזרא הסופר, צו פֿאַרשטיין די ווערטער פֿון דער תורה.
דאָס איז דער צווייטער טאָג ראש השנה. און פֿאַרוואָס זענען געווען צוויי טעג? ווײַל אין די צײַטן פֿון עזרא האָט מען מעובר געווען דעם חודש אלול, און יענער טאָג איז געווען אלול מעובר, און דערפֿאַר האָט מען געמאַכט צוויי ימים טובים פֿון ראש השנה, און אויך אויפֿן צווייטן טאָג האָט מען געמאַכט יום טוב.
וַיִּמְצְאוּ כָּתוּב בַּתּוֹרָה אֲשֶׁר צִוָּה ה' בְּיַד־מֹשֶׁה, אֲשֶׁר יֵשְׁבוּ בְנֵי־יִשְׂרָאֵל בַּסֻּכּוֹת בֶּחָג בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי׃ - און זיי האָבן געפֿונען געשריבן אין דער תורה וואָס ה' האָט באַפֿוילן דורך משהן, אַז בני ישראל זאָלן זיצן אין סוכות אינעם יום טוב אינעם זיבעטן חודש.
זיי געפֿינען געשריבן אין דער תורה אַז דער אייבערשטער האָט באַפֿוילן דורך משה רבינו צו זיצן אין סוכות אינעם זיבעטן חודש.
"כי לא עשו מימי ישוע בן נון" - צוויי וועגן פֿון ביאור
וַיַּעֲשׂוּ כׇל־הַקָּהָל הַשָּׁבִים מִן־הַשְּׁבִי סֻכּוֹת וַיֵּשְׁבוּ בַסֻּכּוֹת, כִּי לֹא־עָשׂוּ מִימֵי יֵשׁוּעַ בִּן־נוּן כֵּן בְּנֵי יִשְׂרָאֵל עַד הַיּוֹם הַהוּא, וַתְּהִי שִׂמְחָה גְּדוֹלָה מְאֹד׃ - און דער גאנצער קהל וואס זענען צוריקגעקומען פון דער געפאנגענשאפט האבן געמאכט סוכות און געזעסן אין די סוכות, ווייל בני ישראל האבן נישט געטון אזוי פון די טעג פון יהושע בן נון ביז יענעם טאג, און עס איז געווען א גאר גרויסע שמחה.
דער פסוק איז זייער שווער צו פארשטיין. צי האבן דען בני ישראל נישט געמאכט דעם יום טוב סוכות זינט די טעג פון יהושע בן נון? קען דאס דען עולה על הדעת זיין? אין דער צייט פון יהושע ביז זיין פטירה זענען דאך געווען הייליגע און ריינע צדיקים, און הגם דער עם דערנאך האט זיך פארזינדיגט, האבן מיר דאך געזען אז עס זענען געווען תקופות פון צדיקים - די תקופה פון דוד און די תקופה פון שלמה, ווען עס זענען געווען גרויסע צדיקים. ווי קען מען זאגן אז מ'האט נישט געמאכט קיין יום טוב סוכות?
ערשטער פשוט'ער ביאור: "לא עשו כן" - מיינט אז מען האט עס נישט געטון מיט אזא גרויסער פארזאמלונג פון פאלק, מיט אזא גרויסער התעוררות און התלהבות ווי עס איז יעצט געווען. אזא זאך איז פריער נישט געווען.
אבער דער מלבי"ם ערקלערט אויך א פרישן, חידוש'דיגן פירוש. אויף ירושלים ווערט געזאגט אז זי איז נישט פארטיילט געווארן צו די שבטים, און זי געהערט כביכול צו גאנץ כלל ישראל. אויב אזוי איז פאראן א פראבלעם צו מאכן א סוכה אין ירושלים, ווייל לויט דער הלכה מאכט מען נישט קיין סוכה אין רשות הרבים, נאר בלויז אין רשות היחיד. און צי איז דען דא א מענטש וואס פארמאגט א פריוואטן הויז אין ירושלים? ניין. ירושלים איז נישט קיין פריוואטע אייגנטום, זי איז נישט צעטיילט געווארן צו די שבטים נאר זי געהערט צו אונז אלעמען - און דעריבער פארדינגט מען אויך נישט קיין הייזער אין ירושלים אינאיינעם פון די מויערן, ווייל עס איז נישט זייערס. אויב אזוי האט מען דארט נישט געקענט מאכן קיין סוכות, ווייל ס'איז נישט פאראן קיין רשות היחיד.
נאר אין די טעג פון עזרא האט מען פון פריש אפגעקויפט ארץ ישראל און מ'האט פון פריש מקדש געווען ירושלים כדת וכדין, און בשעת מען האט איר געהייליגט האט מען געמאכט א תנאי אז מען זאל קענען מאכן סוכות אין ירושלים אפילו אין רשות הרבים. און א בית דין האט די כח צו מאכן אזא תנאי. דאס איז געווען דער תנאי וואס עזרא און זיין בית דין האבן געמאכט. און באמת וואלט יהושע אויך געקענט מאכן אזא תקנה, נאר ער האט דאס נישט געטון, און פון זיינע טעג ביז די טעג פון עזרא האט מען נישט געמאכט קיין סוכות אין ירושלים, נאר הערשט יעצט אין די טעג פון עזרא.
ההכרזה: צאו ההר והביאו
וַאֲשֶׁר יַשְׁמִיעוּ וְיַעֲבִירוּ קוֹל בְּכׇל־עָרֵיהֶם וּבִירוּשָׁלִַם לֵאמֹר: צְאוּ הָהָר וְהָבִיאוּ עֲלֵי־זַיִת וַעֲלֵי־עֵץ שֶׁמֶן וַעֲלֵי הֲדַס וַעֲלֵי תְמָרִים וַעֲלֵי עֵץ עָבֹת, לַעֲשֹׂת סֻכֹּת כַּכָּתוּב׃ - און אז זיי זאלן לאזן הערן און אויסרופן א קול אין אלע זייערע שטעט און אין ירושלים צו זאגן: גייט ארויס צום בארג און ברענגט איילבירט־בלעטער, און בלעטער פון עץ שמן, און בלעטער פון הדסים, און טייטלבוים־בלעטער, און בלעטער פון עץ עבות, צו מאכן סוכות ווי עס שטייט געשריבן.
ווען מען איז געקומען צו מאכן די סוכות, האט מען אויסגערופן און מודיע געווען פאר יעדן צו ברענגען. "עֲלֵי־זַיִת" - צווייגן פון אן איילבירט־בוים, פאר דעם סכך. "עֲלֵי־עֵץ שֶׁמֶן" - א בוים וואס איז זייער פייכט מיט אויל, אויך פאר'ן סכך. און לכאורה איז שווער: אויב ער האט שוין פריער געזאגט "וַעֲלֵי הֲדַס", פארוואס זאגט ער נאכאמאל "וַעֲלֵי עֵץ עָבֹת", עס איז דאך א "ענף עץ עבות" דער הדס, וואס איז עבות מיט זיינע דריי בלעטער וואס דעקן דעם האלץ? נאר חז"ל זאגן אז דא רעדט ער שוין וועגן די ארבעת המינים: דאס וואס ער האט קודם געזאגט "עֲלֵי הֲדַס" איז פאר דער סוכה, פאר דעם סכך; און יעצט רעדט ער פונעם לולב - "וַעֲלֵי תְמָרִים" דאס איז דער לולב, "וַעֲלֵי עֵץ עָבֹת" דאס איז דער הדס פאר'ן לולב. "לַעֲשֹׂת סֻכֹּת כַּכָּתוּב" - צו פראווען דעם יום טוב סוכות אזוי ווי עס שטייט געשריבן אין דער תורה.
וַיֵּצְאוּ הָעָם וַיָּבִיאוּ וַיַּעֲשׂוּ לָהֶם סֻכּוֹת אִישׁ עַל־גַּגּוֹ וּבְחַצְרֹתֵיהֶם וּבְחַצְרוֹת בֵּית הָאֱלֹהִים, וּבִרְחוֹב שַׁעַר הַמַּיִם וּבִרְחוֹב שַׁעַר אֶפְרָיִם׃ - און דאס פאלק איז ארויסגעגאנגען און געברענגט, און זיי האבן זיך געמאכט סוכות, יעדער אויף זיין דאך, און אין זייערע הויפן, און אין די הויפן פון בית המקדש, און אין דעם פלאץ פון שער המים, און אין דעם פלאץ פון שער אפרים.
אין יענע צייטן פלעגט מען מאכן די סוכות אויפ'ן דאך, יעדער מענטש האט געבויט זיין סוכה אויף זיין דאך. "וּבְחַצְרוֹת בֵּית הָאֱלֹהִים" - אין די הויפן פון בית המקדש, און אזוי אויך אין דער גאס פונעם שער המים און אין דער גאס פונעם שער אפרים. און ווי מיר האבן ערקלערט, "לֹא־עָשׂוּ מִימֵי יֵשׁוּעַ בִּן־נוּן" - מיינט אדער אז מען האט נישט געמאכט מיט אזא הידור, אדער אז מען האט נישט געמאכט קיין סוכות אין ירושלים נאר הערשט יעצט, ווען עס איז געווען א תנאי בית דין אז מען מעג מאכן אין ירושלים.
דאס ליינען יעדן איינציגן טאג
וַיִּקְרָא בְּסֵפֶר תּוֹרַת הָאֱלֹהִים יוֹם בְּיוֹם מִן־הַיּוֹם הָרִאשׁוֹן עַד הַיּוֹם הָאַחֲרוֹן, וַיַּעֲשׂוּ־חָג שִׁבְעַת יָמִים וּבַיּוֹם הַשְּׁמִינִי עֲצֶרֶת כַּמִּשְׁפָּט׃ - און ער האט געליינט אינעם ספר תורת האלקים יעדן טאג, פונעם ערשטן טאג ביז'ן לעצטן טאג, און זיי האבן געמאכט דעם יום טוב זיבן טעג, און אויפ'ן אכטן טאג איז געווען אן עצרת כמשפט.
יעדן איינציקן טאג פלעגט ער זיי פארליינען מעניינו של יום. און זיי האבן געפייערט דעם יום טוב זיבן טעג, און אויפן אכטן טאג האבן זיי געמאכט שמיני עצרת פון חג הסוכות "כַּמִּשְׁפָּט" - אזוי ווי עס שטייט געשריבן אין די משפטי התורה.
צום סך הכל:
קאפיטל ח' הייבט זיך אן מיט א מעמד הקהל פון גאנץ כלל ישראל ארום דעם ספר תורת משה: עזרא הסופר ליינט, טייטשט און ערקלערט - תורה שבכתב "מפורש", און תורה שבעל פה "ושום שכל", בשעת ער ווייזט זיי וואו יעדער זאך איז מרומז אינעם מקרא און שטעלט זיי אויף דער גענויער מסורה ביים ליינען. ווען דאס פאלק וויינט פון דער אימת יום הדין, לערנען זיי נחמיה, עזרא און די לויים אז עס איז נישט דער שטייגער פון אידן ווי דער שטייגער פון די פעלקער: אידן טוען זיך אן ווייסע בגדים, עסן פעטע מאכלים און טרינקען זיסע געטראנקען, שיקן מנות פאר די וואס פארמאגן נישט, און זענען בטוח אז דער אויבערשטער וועט ארויסגעבן זייער משפט לזכות, ווייל "חדוות ה' היא מעוזכם" - די רוחניות'דיגע שמחה איז דער פעסטער שוץ. פון דארט גייען זיי ווייטער אויפן צווייטן טאג און אנטדעקן די מצוות סוכה, און פירן זי אויס מיט א גאר גרויסער שמחה, מיט א הידור און אין א פארנעם וואס איז נישט געווען אזוינס זינט די טעג פון יהושע בן נון - און לויטן מלבי"ם אפילו אין ירושלים אליין, מכוח דעם תנאי בית דין וואס האט ערמעגליכט צו מאכן א סוכה אויך אין רשות הרבים.