די דריי פסוקים פאר אונז אין פרק ט"ו ציען ווייטער דעם המשך פונעם גאנצן פרק: דער כח פונעם דיבור, דער מענטשנס ריכטונג אין זיין לעבן, און די השגחה וואס ווארפט אראפ די בעלי גאוה און שטעלט אויף די דערנידערטע. מיר וועלן זיי לערנען לויטן סדר - דער פסוק, די פירושים פון די ראשונים און דער גר"א, און דער ביאור פונעם מלבי"ם.
שִׂמְחָה לָאִישׁ בְּמַעֲנֵה פִיו וְדָבָר בְּעִתּוֹ מַה טּוֹב׃ (כג) - א שמחה איז פארן מענטש אינעם ענטפער פון זיין מויל, און א ווארט אין זיין צייט, ווי גוט איז דאס.
רש"י טייטשט כפשוטו: דורך א מענה רך און רעדן בנחת, האבן די בריות אים ליב. וועמען האבן מענטשן נישט ליב? דעם וואס ענטפערט אויף אן אומאיינגענעמען אופן, גראב, געמיין, נערוועז אדער מיט אן אויבערהאנט. אבער ווען א מענטש ענטפערט אויף א שיינעם אופן - ברענגט דאס שמחה און נחת רוח פאר די בריות: יענער רעדט, און דו ענטפערסט אים בנחת.
און חז"ל האבן געדרשנט, ברענגט רש"י, אויף בעלי גירסא: א מענטש וואס לערנט און חזרט אסאך גירסא, און ווען מען פרעגט אים א קשיא אדער א שאלה קען ער ענטפערן. מען פרעגט אים וואו שטייט אזוי און אזוי, און ער ציט גלייך ארויס און ווייסט - האט ער אין דעם א שמחה. "ודבר בעיתו מה טוב" - און דאס בעסטע איז ווען מען פרעגט אים א דבר בעיתו: הלכות פסח בפסח, הלכות סוכות בסוכות. ווי גוט איז עס ווען מ'פרעגט איבער די ענינים וואס זענען נוגע צו יענער צייט.
רבנו יונה ערקלערט: עס איז דער טבע פונעם מענטש אז ער פרייט זיך ווען ער רעדט כהוגן, דאס הייסט ער האט געזאגט דעם ריכטיגן ווארט אויפן ריכטיגן פלאץ. דאס גיט דעם מענטש א גוט געפיל - ער האט געוואוסט וויאזוי צו ענטפערן אין צייט, ער האט ארויסגעברענגט דאס שארפע, געשליפענע און פילפול'דיגע ווארט פונקט אינעם ריכטיגן מאמענט. "פונקט ווי ער האט גערעדט, האב איך אים גלייך אזוי געזאגט, און פארטיג - ער האט געשוויגן, ער האט שוין נישט געהאט וואס צו ענטפערן". דאס איז אין א וויכוח, אבער נישט נאר אין א וויכוח: צו זאגן דעם ריכטיגן זאץ אויפן ריכטיגן ארט גיט דעם מענטש א גוט געפיל אז ער האט זיך גוט אויסגעדרוקט.
און דאך, לייגט צו רבנו יונה, איז דאס נישט קיין סיבה צו מערן מיט ווערטער: "ודבר בעיתו מה טוב". אפילו אויב דו גלוסט צו רעדן, און אפילו אויב דו ווייסט אז דו האסט וואס צו זאגן און די זאך איז אויפן ריכטיגן ארט - זאלסטו נישט רעדן אין יעדע צייט וואס עס קומט דיר אויפן געדאנק. עס זענען דא מענטשן וואס רעדן אן אן אויפהער: ער מיינט שטענדיג אז ער מוז זיך אויסדרוקן, שטענדיג אז ער דארף רעאגירן, שטענדיג אז ער האט וואס צו זאגן. זאגט רבנו יונה: כאטש דער מענטש האט א שמחה במענה פיו ווען ער קען זאגן די ריכטיגע זאך אויפן ריכטיגן ארט, פונדעסטוועגן זאל דער מענטש איבערלאזן זיין טבע און זיין תאוה צו רעדן, ער זאל שליטה האבן אויף זיין גייסט, און רעדן נאר א דבר בעיתו. נאר א זאך וואס איז נויטיג און נוצבאר איצט - זאלסטו זאגן. און אויב ס'איז נישט פאראן קיין נויט, זאלסטו נישט זאגן בלויז ווייל דו האסט א שמחה אינעם עצם זאגן און נאר ווייל דו האסט הנאה דערפון. נישט די הנאה איז דער מאסשטאב, נאר: צי איז דאס בעיתו? צי איז דאס וויכטיג און נויטיג איצט? אויב יא - רעד. און אויב נישט - איז בעסער צו שווייגן.
און דאס איז באמת דער דרך פון חכמים: שטענדיג האבן זיי וואס צו זאגן, און דאך זעסטו זיי שווייגן. נאר ווען מען ווענדט זיך צו זיי און ווען עס איז פאראן א גרויסער מוכרח צו רעדן, זעסטו אז זיי שטעלן זיך אויף און רעדן.
אמאל האבן זיך צונויפגעקליבן עטליכע פון די חכמי ישראל צוזאמען מיט עסקנים, דורכצומועסן די פראבלעמען פונעם זמן. עס האט זיך אנגעהויבן א ויכוח ווער עס זאל רעדן דאס ערשטע - אין דער אמת'ן איז דער ויכוח געווען ווער עס זאל רעדן דאס לעצטע, ווייל יעדער האט מכבד געווען דעם צווייטן. ביי א געוויסן שלב איז איינער פון די זקנים אויפגעשטאנען און געזאגט: הערט זיך צו, רוב פון אייך דא זענען יונגעלייט, ביי אייך שפילן כבוד ענינים - ווער זאל רעדן און ווער נישט. איך בין שוין זקנתי ושבתי, כבוד שפילערייען האבן ביי מיר קיין האפט נישט, דעריבער וועל איך רעדן דאס ערשטע. ער איז אויפגעשטאנען און געזאגט זיינע ווערטער.
ר' לייב חסמן, דער משגיח פון ישיבת חברון, וואס פריער האט ער נישט געוואלט רעדן און האט מכבד געווען אנדערע - דא האט ער גענומען דאס ווארט, זיך אויפגעשטעלט און געזאגט: איך וואלט טאקע נישט גערעדט, אבער היות עס איז דא געזאגט געווארן א זאך וואס איך פיל א חוב מוחה צו זיין דערויף, שטעל איך זיך אויף און רעד. מען האט דא דערמאנט אז ווען א מענטש ווערט אלט, זקן ושב, איז שוין נישטא ביי אים קיין ענינים פון כבוד - און איך וויל אייך זאגן אז דאס איז א גרויסער שיבוש און דאס איז קעגן דער תורה. זאלט איר וויסן: ווען א מענטש איז יונג, ברויזן אלע תאוות אין אים - תאות אכילה, תאות עריות, אלע תאוות. אבער ווען א מענטש ווערט עלטער, ווערן די תאוות אפגעשוואכט; ער האט שוין נישט קיין חוש הטעם, ער האט שוין נישט הנאה פון גארנישט - אויסער איין תאוה וואס ווערט שטארקער אויפן חשבון פון אלע, און דאס איז תאות הכבוד. אלע תאוות וואס ער האט פארלוירן גיסן זיך יעצט צונויף צו איין תאוה. אוי וויי אויב מען טשעפעט אים, אויב מען רופט אים נישט, אויב מען גיט נישט אכטונג אויף אים, אויב מען זאגט אים נישט קיין גוט מארגן אדער מ'קלינגט אים נישט אן פאר שבת און יום טוב. ביים אלטן שטארקט זיך תאות הכבוד. און דעריבער האב איך געפילט א חוב מוחה צו זיין - און ער האט זיך צוריקגעזעצט.
דאס איז א הערליכער ביישפיל אויפן פסוק. "שמחה לאיש במענה פיו" - אין יעדער זאך וואס ער זאגט האט ער א שמחה אז ער רעדט, און דאך שווייגט ער. און ווען יא? "ודבר בעיתו מה טוב" - ווען עס איז פאראן אן הכרח און א חוב אויפצושטיין און רעדן, שטייט ער אויף און רעדט, ווייל דא טאר מען נישט שווייגן: עס איז דא געזאגט געווארן א זאך וואס איז בגדר כפירה אין די דברי חז"ל, וואס חז"ל זאגן אז תאות הכבוד באגלייט דעם מענטש ביז זיבולא בתרייתא, ביז זיינע לעצטע מאמענטן. נאר ווען דו מוזט באמת רעדן - דעמאלט זאלסטו רעדן, און דאס איז בבחינת "דבר בעיתו".
דער ווילנער גאון ערקלערט, אַז די חכמה פונעם מענטש שטייט אים צו הילף אַלס עוז אין צוויי געלעגנהייטן. איינס - ווען מען פרעגט אים אַ שאלה און ער ווייסט צו ענטפערן; מ'האָט מיך געפרעגט און איך האָב געוואוסט, מ'האָט מיך געשטעלט אויפ'ן פארהער און איך האָב געענטפערט, און ער האָט אַ גוט געפיל. דאָס צווייטע - זאַכן וואָס ער ווייסט פון זיך אַליין און לערנט בעתו: הלכות פסח אין פסח, הלכות יום טוב אין יום טוב. אין ביידע ביישפּילן העלפט די חכמה דעם מענטש: אין דער צייט וואָס מען פרעגט אים, און אין דער צייט וואָס ער אַליין דאַרף דאָס האָבן. ער שטייט פאר אַ שאלה און געפינט ביי זיך דעם ענטפער - ער דאַרף נישט פרעגן אַנדערע, ער ווייסט די הלכה און ער ווייסט דעם ריכטיקן וועג. דאָס איז "ודבר בעיתו מה טוב": ווען ער דאַרף צוקומען צו דער זאַך, ווייסט ער וויאַזוי זיך צו פירן. אין ביידע פון די האָט דער מענטש אַ שמחה.
אָבער, לייגט צו דער גר"א, עס איז פאַראַן אַ זאַך וואָס מען דאַרף עס אויך שלא בעתו. לכאורה קען נישט זיין אַז פאר די טעג פון בין המצרים זאָל אַ מענטש אָנהייבן לערנען הלכות פורים - דאָס איז נישט דער נושא און נישט דער ענין. און פונדעסטוועגן קען זייער גוט זיין אַז אַ מענטש זאָל לערנען הלכות וואָס זענען בכלל נישט נוגע צו אים איצט - צום ביישפּיל הלכות פיקוח נפש. די גמרא זאָגט אַז ווער עס לערנט נישט אויס הלכות פיקוח נפש איז בגדר שופך דמים, ווייל פיקוח נפש קען דאָך אונטערקומען פלוצלונג; און אויב דער מענטש וועט נישט וויסן די הלכה, וועט ער גיין פרעגן דעם חכם - און עס שטייט אַז אַ חכם וואָס מען פרעגט אים בענייני פיקוח נפש, איז דאָס אַ גנאי פאר'ן חכם: ווי קומט עס אַז דו האָסט נישט אויסגעלערנט דאָס פאָלק די הלכות אין דער צייט? און ביז יענער קומט און פרעגט צי עס איז מותר אָדער אסור אויף שבת, האָט דער חולה דערווייל אויסגעהויכט די נשמה. דעריבער זענען הלכות פיקוח נפש אַ זאַך וואָס פעלט תמיד אויס - זיי זענען תמיד "בעיתו".
און דאָס איז וואָס די גמרא ברענגט אין מסכת שבת דף ל': מען האָט געפרעגט אַ שאלה - מהו לכבות את הנר מפני החולה בשבת, צי מעג מען אויסלעשן דעם ליכט פאר'ן חולה אויף שבת, איז עס מותר צי אסור? האָט ער געעפנט און געזאָגט "אן שלמה, אן חכמתך, אן סוכלתנותך", און ער האָט אָנגעהויבן ברענגען דעם פסוק "לכלב החי טוב מן האריה המת", און דאָס איז סותר די רייד פון דוד המלך וכו' - און האָט זיי פאָרגעלייגט אַ גאַנצן עמוד פון אגדתא. מ'פרעגט דיך אַ שאלה אין הלכה, און דו ענטפערסט נישט צום ענין, מיט דברי אגדה?
און דער ווילנער גאון ערקלערט: וואו געפינען מיר אַזאַ זאַך אין ש"ס, אַז די גמרא פרעגט אַ שאלה און דער ענטפער איז מיט דברי אגדה? נאָר ווי מיר האָבן ערקלערט, אַז ביי עניינים פון פיקוח נפש איז דער וואָס מען פרעגט אים בגדר שופך דמים אויף דעם וואָס ער האָט זיי נישט אויסגעלערנט די הלכות; און וויבאַלד ער האָט געזען אַז זיי פרעגן אים אין דיני פיקוח נפש, האָט ער פארשטאַנען אַז זיי ווייסן מסתמא נישט אַז פיקוח נפש דוחה שבת. וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט געעפנט מיט דברי אגדה, ווייל דברי אגדה ציען דאָס האַרץ פונעם עולם. דעם מאָמענט וואָס ער האָט געזאָגט דברי אגדה, האָבן זיך אַלע צונויפגעקליבן און געמאַכט די אויערן ווי אַן אפרכסת - דער חכם זאָגט דברי אגדה. און פאַרוואָס הייסט אגדה מיט דעם נאָמען? זאָגט דער פלא יועץ: מלשון "נגיד", אַ זאַך וואָס ציט זיך - די אגדה ציט דאָס האַרץ. און דורך דעם וואָס ער האָט אָנגעהויבן מיט דברי אגדה האָט ער געצויגן דאָס האַרץ פונעם עולם, און ווען זייערע אויערן זענען געשטאַנען אָפן וועלן זיי האָבן אַ גוטע קליטה אויך ווען ער וועט זאָגן די הלכות פון פיקוח נפש, און דורך דעם וועלן זיי געדענקען די זאַכן.
און דאָס איז "שמחה לאיש במענה פיו" - ווען אַ מענטש געפינט אַן ענטפער אין מויל ווען מען פרעגט אים; "ודבר בעיתו מה טוב" - דאָס וואָס איז גוט, דאָס הייסט פיקוח נפש, און אויך מיט דעם וועט ער זיך פרייען, וואָס דורך דעם וואָס ער ווייסט שטענדיק וואָס צו טאָן וועט ער קענען ראַטעווען נפשות אין דער צייט פון נויט, און מען וועט נישט דאַרפן לויפן פרעגן שאלות בשעת דערווייל קען פאַראורזאַכט ווערן אַ שאָדן פאר'ן חולה.
דער מלבי"ם ערקלערט: ווער עס האָט די געזעצן פון חכמה געראָכטן - דאָס הייסט מסודר - אויף זיינע ליפּן, אַז ווי נאָר מען פרעגט אים ווייסט ער גלייך צו ענטפערן (און "פה" האָבן מיר שוין עטלעכע מאָל געלערנט אַז עס איז מרמז אויף חכמה) - האָט ער שמחה דערפון. אַלץ וואָס מען פרעגט אים, ווייסט ער תיכף און ער ענטפערט תיכף.
און ווען ער ענטפערט אַ דבר בעתו, ווען מען דאַרף דעם ענטפער אויפ'ן אָרט און ער ווייסט גלייך און האָט דעם ענטפער - "דבר בעיתו מה טוב": וויפיל גוט און נוצלעך איז די זאַך, אַז אין דער נויטיקער צייט איז פאַראַן אַן ענטפער. מען שטויסט זיך אָן אין אַ פּראָבלעם, גלייך פרעגט מען אים וואָס מען טוט, און תיכף גיט ער דעם אויסוועג און זאָגט די הלכה. און דאָס איז די תכלית הטוב צו ברענגען נוצן, ווען די זאַך איז בעתו.
און אינעם דקדוק פונעם לשון הפסוק: ווען די חוקי החכמה זענען מסודר אויף זיינע ליפּן - "שמחה לאיש", האָסטו אַ שמחה פאר זיך אַליין, וואָס דו ווייסט וואָס צו טאָן אין יעדן מצב; אָבער דאָס איז נאָך אַלץ נישט בגדר "טוב". וואָס איז יאָ בגדר טוב? ווען דו טוסט גוטס פאר אַנדערע - און דאָס איז די סיפא, "ודבר בעיתו מה טוב": ווען אַנדערע דאַרפן צוקומען צו דער זאַך און דו זאָגסט זיי וויאַזוי זיך צו פירן, דאָס איז "מה טוב", וואָס דו טוסט גוטס אויך פאר אַנדערע. "במענה פיו", אַז ער האָט ענטפערס פאר זיך אַליין, איז דאָס אַ פריוואַטע שמחה, בלויז "לאיש"; אָבער די באמת גוטע זאַך איז ווען ער האָט תשובות בעתן פאר מענטשן וואָס פרעגן אים.
אֹרַח חַיִּים לְמַעְלָה לְמַשְׂכִּיל לְמַעַן סוּר מִשְּׁאוֹל מָטָּה׃ (כד) - דער לעבנס-וועג איז אַרויף פאר'ן פאַרשטענדיקן, כדי זיך אָפּצוקערן פון שאול אונטן.
רבינו יונה גיט א משל: א מענטש וואס וואוינט אין איין שטאט, און מ'זאגט אים - קום, אין אן אנדער שטאט קענסטו באקומען א בעסערע און שענערע דירה. צי פארקויפט ער תיכף זיין דירה און גייט אוועק? ניין. ער פארלאזט נישט די שטאט ביז ער האט א זיכערקייט אז ער האט אן ארט אין יענער שטאט, און אז יענער פלאץ וועט אים באמת שטימען און וועט זיין גוט פאר אים.
און יעצט, נאכדעם וואס ער האט באשלאסן און געענדיגט - ער ציט זיך אריבער, און ער האט שוין אפגעקויפט א הויז אין יענער שטאט און פארלאזט דאס פלאץ: קען מען זיך דען פארשטעלן אז ער זאל אנהייבן אויסצופוצן א גארטן אינעם אלטן הויז, אדער מאכן דארט רענאוואציעס? נישט מיטן ציל עס צו פארקויפן, נאר ער ציט זיך אוועק קיין אן אנדער שטאט, און פארן אוועקציען זארגט ער זיך פאר דעם דאזיגן הויז, שלעפט אריין מעבל און שטעלט אריין א לופט-קילער. וואס מאכסטו נארישקייטן? דו ציסט זיך דאך אין אן אנדער שטאט, דאס הויז לאזסטו איבער - און דו אינוועסטירסט אין א הויז וואו דו גייסט נישט וואוינען, ווען דו גייסט שוין צו אן אנדער ארט?
דאס איז דער ביאור אין אונזער פסוק: "אורח חיים למעלה למשכיל" - דער אורח חיים פונעם משכיל, וואו בויט ער? למעלה, אויבן. לייגט ער דען אריין זיינע כוחות דא אין עולם הזה, אין א דירת עראי? אזוי ווי הרב אמנון האט בזמנו געזאגט: וואו אינוועסטירסטו, אין א באראק צי אין א ווילא? צי וועט דען א מענטש גיין אינוועסטירן אין א באראק פאר צוויי חדשים, ווען דערנאך ציט ער זיך אריבער אין א ווילא אויף אייביג? דערפאר "אורח חיים למעלה למשכיל" - דער משכיל, וואו לעבט ער און וואו אינוועסטירט ער? למעלה. "למען סור משאול מטה" - ווייל ער ווייסט אז מיט דעם טוט ער זיך אפקערן פונעם שאול אונטן, וואס אלעס וואס איז דא אונטן איז שאול, און וואס וועט דיר בלייבן דערפון? גארנישט וועסטו דא איבערלאזן. דערפאר גייט ער נישט אינוועסטירן דא אן א שיעור, נאר זיין עיקר השקעה איז למעלה.
דער גאון מווילנא מבאר אז דער מענטש ווערט אנגערופן "הולך", ווי ס'שטייט "ונתתי לך מהלכים בין העומדים האלה", ווייל דער מענטש ווערט געפאדערט שטענדיג זיך פאראויסצורוקן אין עבודת ה'. און ווי לשון הגר"א: "האדם נקרא הולך, שצריך לילך תמיד מדרגה לדרגה, ואם לא יעלה למעלה - ירד מטה מטה חס ושלום, כי בלתי אפשר שיעמוד בדרגה חדא".
הערט וואס דער גר"א זאגט: ס'איז נישט מעגליך צו שטיין אויפן ארט. א מענטש וואס דו פרעגסט אים וואס טוט זיך מיט אים, און ער ענטפערט "דאס זעלבע" - וואס איז דיין מצב הרוחני? דאס זעלבע, ווי צוויי יאר צוריק, ווי צען יאר צוריק. זאג אים: דריי נישט דעם קאפ, ס'איז נישטא אזא זאך. אויב ביסטו נישט פאראויסגעגאנגען - ביסטו בהכרח אראפגעפאלן. "בלתי אפשר שיעמוד בדרגה חדא". און מיר האבן שוין דערמאנט אז א מענטש איז אזוי ווי איינער וואס פארט אויף א בייסיקל ארויף אויפן בארג: איין רגע הערסטו אויף צו טרעטן - הייבסטו אן זיך אראפקייקלען. דערפאר מוז א מענטש שטענדיג זיין בבחינת עלייה.
און דאס איז "אורח חיים למעלה": וואס איז דער וועג צו דערגרייכן דאס לעבן? אז שטענדיג ביסטו למעלה, שטענדיג גייסטו און שטייגסט און קריכסט ארויף העכער און העכער, און דו בלייבסט נישט שטיין אפילו איין רגע. און פארוואס? "למען סור משאול מטה" - ווייל אויב שטייגסטו נישט, איז נישטא קיין מציאות אז דו שטייסט, נאר דו פאלסט בהכרח אראפ. עס איז פאראן בלויז איינס פון די צוויי: אדער מ'שטייגט ארויף אדער מ'פאלט אראפ; און אויב דו ווילסט זיך אפקערן פונעם שאול אונטן, מוזטו שטענדיג נאכפרעגן און בודק זיין ווי אזוי שטייג איך ארויף.
דער מלבי"ם מבאר: דער משכיל איז א מענטש וואס מאלט זיך אויס, טוט זיך מתבונן זיין און מעיין זיין און זעט אז דער דרך החיים איז שטענדיג אנצוקומען למעלה, צו שטרעבן כלפי מעלה. און פארקערט דערפון - ווער ס'זוכט אראפצוגיין למטה, און דאס איז דער דרך המות. עס איז דא אויף דער וועלט אן אמת'ער "דרך המות": א שאסיי אויפן בארג-האנג וואס קאסט הונדערטער קרבנות יעדעס יאר, וואס צוויי קארס קענען קוים דורכפארן דארט, און א קליינער בייג - און א גאנצער באס האט זיך געפונען אין א תהום פון הונדערטער מעטער, און דער וואס פאלט האט נישט קיין שום שאנס איבערצולעבן. אויך ישראלים זענען דארט ליידער אומגעקומען, ה' ירחם. אבער דער אמת'ער דרך המות, זאגט דער מלבי"ם, איז אראפצו.
און הגם ס'איז זייער שווער ארויפצושטייגן למעלה - איז אראפצוגיין למטה דאס גרינגסטע. דאס איז פונקט ווי די שווערקייט צו בויען קעגן דער לייכטקייט צו צוברעכן. ווי לאנג האט מען געבויט דאס הויז? א האלב יאר, א יאר, די בעלי מלאכה זענען דא געווען א גאנץ יאר. און ווי לאנג האט גענומען צו צעווארפן דאס פריערדיגע הויז? א האלבן טאג. ס'איז געקומען א טראקטאר, געארבעט פיר שעה, אלעס צענומען; מ'האט געברענגט פיר טראקס, אלעס אנגעלאדנט - און פארטיג די ארבעט. א הויז וואס צו בויען נעמט א יאר, צעווארפט מען אין איין רגע. די צווילינג-טורעמס - צען יאר האט מען זיי געבויט, און אין א האלבע שעה זענען זיי חרוב געווארן. פון דעם לערנסטו א יסוד: בויען איז זייער שווער, צו צעווארפן איז גאר גרינג; ארויפצוגיין למעלה איז זייער שווער און פאדערט כוחות, יגיעה און עבודה, און אראפצוגיין למטה - איז גאר גרינג.
און דער מלבי"ם מסביר דאס אויך לויט די כללי הכבידה, די כללים פון גראוויטאציע. אויב לאזסטו א קערפער אן קיין שום פעולה, סטאטיש - פליט עס צי פאלט עס? עס פאלט. נעם אוועק פונעם מענטש פאר איין רגע די נשמת חיים - באלד פאלט ער צוזאם. פארוואס? כוח המשיכה. כוח הכבידה שלעפט דעם מענטש שטענדיג אויף אראפ, און אויב דו ווילסט שטייגן למעלה מוזטו אנשטרענגען אסאך כוחות. א העליקאפטער וואס וויל זיך הייבן מוז האבן אן א שיעור ענערגיע כדי צו מצליח זיין. אין וואסער, אויף א נאטירלעכן אופן אן קיין שום באוועגונג געפונסטו זיך גלייך אויפן גרונט; אבער מאך באוועגונגען מיט די הענט און פיס די גאנצע צייט - און דו געפונסט זיך אויבן. אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, וויסן זאלסטו: אראפצוגיין למטה איז גרינג - ס'איז גענוג אז דו ביסט פאסיוו און דו גליטשסט שוין אראפ; ארויפצושטייגן למעלה דארפסטו זיין גאר אקטיוו און טון א גרויסע פעולה כדי צו מצליח זיין.
און יעצט, אויב א מענטש טראכט "איך גליטש נאר אביסל אראפ", דערשרעקט ער זיך נישט: אפילו אויב איך האב גארנישט געטון, בין איך בלויז אראפגעפאלן א ביסל. זאגט אים דער פסוק: לא ולא, פארשטיי גוט - אויב דו פאלסט אראפ, איז עס נישט קיין ביסל, נאר דו פאלסט אראפ אין שאול אריין! א מענטש וואס ווייסט אז די ירידה מיינט שאול, וועט מאכן אלע השתדלות'ן און כוחות ארויפצושטייגן למעלה, און ער וועט זיך נישט באגנוגענען מיט ווייניג, נאר ער וועט זאגן צו זיך אליין: איך מוז אריינלייגן אלעס כדי צו שטייגן.
און דאס איז דער טייטש: דער משכיל, דער וואס טראכט אריין מיט זיין שכל און פארשטייט אז דער אורח חיים איז בלויז כלפי מעלה, גייט אין דעם וועג פון לעבן און זוכט די גאנצע צייט ווי אזוי זיך צו הייבן - ווי אזוי צוצולייגן מער רוחניות, נאך א שיעור תורה, נאך א מצוה וואס ביז היינט האב איך נישט מקיים געווען, נאך א חסד וואס ביז יעצט האב איך נישט געטאן. דאס איז דער דרך פון איינעם וואס זוכט דעם אורח החיים. און לעומת זה, אמאל טוט א מענטש נישט אזוי פיל; אבער אין דעם מאמענט וואס דו פארשטייסט אז אויב איך טו נישט גארנישט איז דאס שאול מטה - אז ס'איז נישטא קיין מיטל־מצב וואו מ'איז נישט פיל געשטיגן אבער אויך נישט געפאלן - וועסטו זיכער טאן. ווארום אויב דו טוסט קיין שום פעולה, פאלסטו אויטאמאטיש; דער כח המשיכה הערשט איבער דיר. אין אזא מצב וועט א מענטש זיכער זיך אנשטרענגען און הארעווען צו שטייגן, ווייל ער פארשטייט אז ס'איז נישטא דא קיין "אדער דו וועסט זיך אנשטרענגען אדער דו וועסט בלייבן די זעלבע" - ס'איז נישטא אזא זאך, דאס איז גלייך שאול מטה.
און א משל דערצו: א מענטש וואס זיין עקאנאמישער מצב איז גוט, ברוך ה' ער האט א קבועה'דיגע הכנסה און געלט אין באנק און אים פעלט גארנישט. פרעגט מען אים פארוואס ער זוכט נישט קיין ארבעט, ענטפערט ער: צו וואס דארף איך ארבעט? אין מיין יעצטיגן מצב קען איך זיך אויסהאלטן אויך אן ארבעטן, איך קום אויס. אבער זאג אים: טייערער איד, יעדן איינציגן טאג וואס דו ברענגסט נישט אריין קיין הכנסה - נעמט די באנק אראפ צען פראצענט פון דיינע אפגעשפארטע געלטער, נישט פון די רווחים נאר פונעם קרן וואס דו פארמאגסט. אה, דא קוקט ער שוין גאר אנדערש. דא איז עס נישט סטאטיש, נישט "איך האב נישט פארדינט אבער איך בין געבליבן ביים זעלבן" - דא וועט ער לויפן ארבעטן און לויפן זוכן פרנסה, ווייל ער פארשטייט אז אינאיינעם מיט עטליכע חדשים וועט ער בלייבן אויסגעליידיגט פון אלעס. די זעלבע זאך איז אויך דא: אויב דו וועסט פארשטיין אז ווען איך טו נישט מיט אלע כוחות צו שטייגן מיינט דאס נישט אז איך בלייב ביים זעלבן, נאר ס'איז שאול מטה - וועסטו זיך אנשטרענגען מיט אלע כוחות צו גיין שטענדיג אין דעם אורח החיים וואס איז בלויז כלפי מעלה.
בֵּית גֵּאִים יִסַּח יְהֹוָה וְיַצֵּב גְּבוּל אַלְמָנָה׃ (כה) - דאס הויז פון די גאווה'דיגע וועט דער אויבערשטער פארניכטן, און דעם גרעניץ פון דער אלמנה וועט ער פעסט שטעלן.
וואס מיינט "בית גאים"? זאגט רבינו יונה: דאס זענען די וואס קובע זייער וואוינונג ביי זיך אין הארצן אינעם עולם הזה, און זייער גאנצע מחשבה איז נאר אויף זיין יישוב, און זיי טראכטן גארנישט וועגן דער חליפין דערפון, ווי ס'שטייט "קרבם בתימו לעולם". ער באשרייבט פשוט די היינטיגע מציאות. "יסח" מיינט ער וועט חרוב מאכן. ווער זענען זיי? די וואס מאכן זייער דירה קבוע אינעם עולם הזה; אלעס וואס זיי פארמאגן איז עניני גשמיות, זיין הויז דא, און דאס איז אלעס וואס אינטערעסירט אים. ביי יעדן טרעפן וועט ער דיר פארציילן וואס ער האט געקויפט, וואס ער האט צוגעלייגט אין שטוב, וואספארא רענאוואציע ער האט געמאכט, וואספארא קאר ער האט געטוישט, וואספארא העכערונג ער האט באקומען ביי דער ארבעט. דאס איינציגע וואס אינטערעסירט אים איז גשמיות, ענינים פונעם עולם הזה - "כל עיקר מחשבתם על יישובו, ולא יחשבו על תמורתו". ער וועט דיר קיינמאל נישט פארציילן וואספארא מצוה ער האט היינט מקיים געווען און וואספארא שיעור ער האט צוגעלייגט. "קרבם בתימו לעולם" - וואס אינטערעסירט אים אינעווייניג אין הארצן א גאנצן טאג? זיין הויז, בלויז חומריות'דיגע ענינים.
און דערפאר, ווען ער איז מצליח אנצוקומען צו דערגרייכונגען און ער פארמאגט א פראכטפולע ווילא - פירט ער זיך אויף מיט גאווה: זע נאר, איך האב מיר אנגעשטרענגט און דערגרייכט, קוק וואספארא ווילא איך האב! און ער טראכט נישט אריין: טייערער איד, די דאזיגע ווילא לאזטו דא איבער; וואס האסטו געטאן פאר דיין אייביגער ווילא, וואס האסטו דארט אינוועסטירט? און דערפאר, אזא הויז פון בעלי גאווה - "יסח ה'", דער אויבערשטער וועט חרוב מאכן זיין הויז. און קוק אריין און וועסט זען ווי דער פסוק איז א המשך צום פריערדיגן פסוק: "אורח חיים למעלה למשכיל למען סור משאול מטה" - דארט האט ער גערעדט פון א מענטש וואס לייגט אריין כוחות אין א דירה וואס ער גייט פארלאזן, אנשטאט אריינצולייגן אין דער דירה וואו ער גייט זיך באזעצן אויף אייביג; און דער דאזיגער מענטש, זיין הויז איז א בית גאים, און אים וועט דער אויבערשטער חרוב מאכן.
און רבינו יונה לייגט צו: "ודע שלא יגיע האדם למידת הגאווה הגמורה עד שלא יסיר מלבו את העולם העליון" - זאלסט וויסן אז א מענטש קען נישט צוקומען צו דער פולקאמער מדה פון גאווה ביז ער נעמט נישט אראפ פון זיין הארץ דעם עולם העליון. דאס מיינט: ווען קומט א מענטש אן צום מצב פון "אני ואפסי עוד"? נאר אויב ער טראכט נישט אריין אז ס'איז פאראן א המשך, אז ס'איז פאראן אן עולם הבא. ווען דו זעסט דעם העכסטן שטאפל פון שחץ און גאווה - איז דאס נאר צוליב דעם וואס ביי אים האט ער אפגעמעקט דעם עולם הבא, און ער האט גארנישט קיין שום שפיר אדער געפיל אז ס'עקזיסטירט אן עולם הבא.
"ויצב גבול אלמנה" - און לעומת זה וועט דער אויבערשטער פעסט שטעלן דעם גרעניץ פון דער אלמנה. און ווער איז די אלמנה? די פאלק וואס איז ווי אן אלמנה, די אומה וואס איז חרוב געווארן און געבויגן ביז צום שטויב, און זי איז דאס פארקערטע פון "בית גאים". בית גאים זענען די גוים, וואס בארימען זיך מיט זייערע פאלאצן און בארימען זיך מיט זייער יישוב - ויסח ה'. בבל איז געווען אויפגעבויט און פראכטפול, און וואס איז געבליבן פון איר? חורבות. אבער כלל ישראל, וואס איז געווען ווי אן אלמנה, איר הויז איז חרוב געווארן און זי איז פארטריבן געווארן אין גלות פון איר שטאט - "ויצב גבול אלמנה": אדרבה, דער אויבערשטער וועט באנייען זייער גרעניץ, באזעצן זייער לאנד, און זיי וועלן זוכה זיין צוריקצוקומען, "עוד אבנך ונבנית", און אויסגעלייזט צו ווערן מיט דער אייביגער גאולה.
דער ווילנער גאון ערקלערט לויט דער גמרא אין פרק הרואה, מסכת ברכות דף נ"ז עמוד ב': דער וואס זעט דאס הויז פון נבוכדנצר מאכט די ברכה "ברוך שהחריב ביתו של נבוכדנצר הרשע"; און דער וואס זעט בתי ישראל ביישובם, ווי עס ווערט געברענגט דארט אויף דף נ"ח עמוד ב', מאכט די ברכה "ברוך מציב גבול אלמנה". און ווען איז דאס? ווען ירושלים איז באזעצט געווארן בימי בית שני, דעמאלט זענען אויך באזעצט געווארן אלע גרעניצן פון ארץ ישראל, און ווען מען זעט אז דער אויבערשטער האט צוריקגעברענגט זייער ישוב מאכט מען די ברכה "ברוך מציב גבול אלמנה". און דאס איז וואס שטייט דא: "בית גאים יסח ה'" - ווער איז דער בעל גאווה? נבוכדנצר, וואס האט זיך גרויסגעהאלטן און געזאגט "אעלה על במותי עב, אדמה לעליון"; זיין הויז האט דער אויבערשטער חרוב געמאכט, און דער וואס זעט זיין הויז חרוב מאכט א ברכה. און לעומת זה "ויצב גבול אלמנה" - דער גרעניץ פון כלל ישראל, וואס כאטש זיי זענען יעצט אין זייער חורבן און וויסטקייט, וועט דער אויבערשטער זיי נאך באנייען, און דעמאלט מאכט מען די ברכה "מציב גבול אלמנה".
און נאך מער: "בית גאים" מיינט אדום, ווי ס'שטייט "כי המה יבנו ואני אהרוס"; און "ויצב גבול אלמנה" - אז ער איז עתיד צו מאכן די חוצות פון ירושלים זאלן דערגרייכן ביז דמשק. און היינטיגע צייטן וואונדערן מיר זיך שוין נישט אזוי שטארק: נאך אביסל בלייבט גארנישט איבער פון דמשק. זיי זענען אין א מצב פון זיך אליין פארניכטן, זיי הרג'נען איינער דעם צווייטן און טוען פאר אונז די ארבעט. ווער וואלט געקענט גלייבן? מיר דארפן גארנישט טאן, די פעלקער שלאגן זיך אליין און פרעסן זיך אליין אויף, און דער אויבערשטער זאל העלפן אז מיר זאלן גארנישט דארפן טאן נאר תיעשה מלאכתנו בידם. און אט זעסטו אז דער גרעניץ פון כלל ישראל איז עתיד זיך אויסצוברייטערן פון די חוצות פון ירושלים ביז די חוצות פון דמשק.
און נאך א חידוש'דיגער פשט פונעם ווילנער גאון: וויפיל איז "גאים" אין גימטריא? פיר און פופציג - ג' א' איז פיר, י' מ' איז פופציג, צוזאמען איז עס נ"ד. און וויפיל מאל ווערט המן דערמאנט אין דער מגילה? פיר און פופציג מאל - פרעגט אלע קינדער וואס מאכן קלאפערס לויט דער צאל פון די המנ'ס און זיי וועלן אייך זאגן. "בית גאים יסח ה'" - און וואס איז געשען מיט המנ'ס הויז? מען האט עס איבערגעגעבן פאר מרדכי'ן, "ותשם אסתר את מרדכי על בית המן". און המן אליין האט דאך חרוב געמאכט זיין הויז, ווי ס'שטייט אז ער האט ארויסגענומען דעם עמוד וואס אויף אים האט ער געוואלט אויפהענגען מרדכי'ן פון דעם באלקן פון זיין הויז. "גאים" איז אין גימטריא וויפיל מאל עס שטייט המן אין דער מגילה - און אים וועט דער אויבערשטער אראפרייסן און חרוב מאכן.
און נאך אן הסבר: "בֵּית גֵּאִים" דאס זענען די עשרת בני המן. זאגט דער הגאון מווילנא: צייל אויס די אותיות פון די עשרת בני המן, און דו וועסט אנקומען צו דער גימטריא פון "גֵּאִים". ווען מען רעכנט עס אויס, איז דאס מיט'ן כולל: עשרת בני המן זענען דריי און פופציג אותיות, און מיט'ן כולל פיר און פופציג - ווידער נ"ד. פון דעם קומט אויס אז דער אויבערשטער וועט חרוב מאכן דעם הויז פון יענע גאים, פון יענע עשרת בני המן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער אנהייב פונעם פסוק איז אפהענגיק אין זיין סוף: אויב מען זעט א בית גאים וואס זיצט אויפ'ן גבול פון דער אלמנה - און פארוואס? ווייל די אלמנה האט דאך נישט ווער עס זאל זיך אננעמען פאר איר קריג, און דער דאזיגער בעל גאווה איז געגאנגען און האט זיך געבויט א פאלאץ און האט איבערגעטראטן און אריינגעדרונגען אויך אין איר גבול, אויף איר חשבון, און האט מסיג געווען איר גבול. זאגט דער מלבי"ם: זאלסט זיך נישט איבערנעמען דערפון און נישט ווערן צערודערט דערפון, און זאלסט נישט זאגן אט זענען דא שטאלצע מענטשן און רשעים, ווי קען אזא זאך געשען? וויסן זאלסטו, דער הקדוש ברוך הוא וועט פירן דעם ריב פון דער אלמנה, און דעם דאזיגן הויז וואס איז א בית גאים וועט דער אויבערשטער אויסווארצלען. "וְיַצֵּב גְּבוּל אַלְמָנָה" - צום סוף וועט דער אויבערשטער פעסטשטעלן איר גבול און וועט ארויסווארפן פון דארט די אלע וואס זענען אריינגעקומען אין איר שטח. "עֹשֶׂה מִשְׁפָּט לַעֲשׁוּקִים", "יָתוֹם וְאַלְמָנָה יְעוֹדֵד", "וְדֶרֶךְ רְשָׁעִים יְעַוֵּת" - און דא וויבאלד דאס איז א דרך פון רשעים, וועט דער אויבערשטער פארדרייען זייער וועג און יסח, דאס הייסט צושטערן און חרוב מאכן, דאס הויז פון די גאים.
און דער מלבי"ם לייגט צו: און דאס איז א פִּינָה אין אמונת ההשגחה אויף אן ארט וואו די האנט פון דער נאַטור און איר כוח הערשן נישט. וואס מיינט א "פינה"? פינה איז א יסוד, אזוי ווי "אֶבֶן מָאֲסוּ הַבּוֹנִים הָיְתָה לְרֹאשׁ פִּנָּה", "הנחת אבן הפינה"; און אזוי אויך "פִּנּוֹת צְבָאוֹת" - די שרי הצבאות, די וויכטיגע פירער. אזוי אויך דא מיינט "פינה" א וויכטיגער יסוד אין אמונת ההשגחה: צו וויסן אז הגם מען זעט א מענטש וואס פייניגט יענעם און פירט זיך אויף אויף א נישט פאסיגן אופן און מיט גאות - זאל מען זיך נישט צערודערן, "בֵּית גֵּאִים יִסַּח ה'", צום סוף וועט דער אויבערשטער אויסווארצלען יענעם בית גאים.
און מיר זעען דאס מיט די אייגענע אויגן: וואו איז קאדאפי? וואו איז מובאראק? וואו איז אסאד? וואו זענען אלע די דאזיגע גאים און גאוותנים, און וואס איז געבליבן פון זיי? און סאדאם כוסעין - ווער עס געדענקט נאך וואספארא שרעק ער האט אנגעווארפן, און וואס איז געווארן מיט אים צום סוף? געהאנגען אויפ'ן תליה-שטריק. זאלסט זיך נישט איבערנעמען פון דער גדלות פון די גאים: "בֵּית גֵּאִים יִסַּח ה' וְיַצֵּב גְּבוּל אַלְמָנָה".
דריי יסודות האבן מיר דא געלערנט. "שִׂמְחָה לָאִישׁ בְּמַעֲנֵה פִיו" - הגם עס איז דא א שמחה ביים מענטש וואס קען ענטפערן און זאגן די ריכטיגע זאך, איז אבער דער מאסשטאב פאר דיבור נישט דאס הנאה האבן דערפון נאר דער נויט: "וְדָבָר בְּעִתּוֹ מַה טּוֹב", און דער דיבור וואס ברענגט טובה פאר אנדערע איז גרעסער פון דער פריוואטער שמחה. "אֹרַח חַיִּים לְמַעְלָה לְמַשְׂכִּיל" - עס איז נישטא קיין שטיין אויפ'ן ארט; דער רוחניות'דיגער כוח המושך שלעפט אראפ דעם וואס טוט נישט אויף, און דערפאר אינוועסטירט דער משכיל אין דער דירת קבע פון אויבן און קלעטערט ארויף אן אפשטעל, וויסנדיג אז די אלטערנאטיוו איז נישט "דאס זעלבע" נאר שאול מטה. און "בֵּית גֵּאִים יִסַּח ה' וְיַצֵּב גְּבוּל אַלְמָנָה" - א יסוד אין אמונת ההשגחה: ווער עס האט אפגעמעקט פון זיין הארץ דעם עולם העליון און האט געמאכט זיין דירה אין עולם הזה, ווערט זיין הויז חרוב; בעת די דערנידעריגטע אלמנה, וואס האט נישט ווער עס זאל זיך אננעמען פאר איר, שטעלט הקדוש ברוך הוא אליין פעסט איר גבול און באנייט איר יישוב.