אין דעם טייל פון פרק ט"ו באשעפטיגן מיר זיך מיט דריי סמוכות'דיגע פסוקים וואס זענען למעשה איין איינציגער מהלך: דער קאנטראסט צווישן דעם לב נבון וואס זוכט דעת קעגן דעם מויל פון די כסילים וואס פיטערט איוולת, און פון דעם ארויס - די גרויסע קשיא פונעם כסיל אויף דער הנהגת העולם ("כל ימי עני רעים וטוב לב משתה תמיד") און דער תירוץ דערויף ("טוב מעט ביראת ה'"). ארום דעם פסוק "כל ימי עני רעים" וועלן מיר זיך אויך אפשטעלן אויף די פילע דרשות חז"ל אין בבא בתרא און אין סנהדרין, וואס יעדע איינע פון זיי עפנט א פענסטער צו א גאנצער וועלט פון מדות און עבודת המדות.
לֵב נָבוֹן יְבַקֶּשׁ־דָּעַת וּפִי כְסִילִים יִרְעֶה אִוֶּלֶת׃ - א פארשטענדיג הארץ זוכט דעת, און דאס מויל פון כסילים וועט פיטערן נארישקייט.
רבינו יונה ערקלערט: דער נבון רעדט אוודאי נישט ארויס קיין איוולת מיט די ליפן, ער לאזט עס נישט ארויס פון מויל - און נישט בלויז דאס, נאר אפילו טיף אינעווייניג אין זיך, אין זיינע מחשבות, איז זיין גאנץ באגער בלויז דעת. "דעת" דא מיינט שיקול הדעת אין זאכן וואס ער האט אין זיי א ספק: ער פארטיפט זיך אין זיי, ער באטראכט און פארטראכט זיך אין זיי, און דורך דער התבוננות באקומט ער דעם דעת. דאס איז זיין גאנצע שטרעבונג - צו זוכן דעת.
און לעומת זה דער כסיל: נישט בלויז וואס טיף אין הארצן זוכט ער נישט קיין דעת, נאר ער דרוקט נאך אויס די איוולת מיט זיינע ליפן אויסנווייניג. די נארישקייט און הבל וואס איז אין אים גיסט ער ארויס אינדרויסן. ער פארמאגט אפילו נישט דעם פארשטאנד צו באגרייפן אז דעם הבל לוינט זיך כאטש צו באהאלטן. ווי יענער פילאסאף וואס האט געזאגט "מי יתנני אמבה" - צו זיין א פשוט'ער באשעפעניש אן קיין קאמפליצירטקייט, וואס זיין גאנצע מציאות איז בלויז שטענדיגע הנאה, אן קיין טירחא און אן קיין מיה, כאילו דאס איז די תכלית פונעם מענטש. און נישט בלויז וואס די איוולת ליגט טיף אין זיין הארץ און אין זיין מויל, נאר ער טוט עס נאך "רועה" זיין: ער ווערט א מנהיג פאר די נערנים, פירט זיי און שטעלט זיך אין שפיץ פון זיי.
דער גאון מווילנא ערקלערט: "לב נבון" - מלשון מתבונן, און ער זוכט נאך דעת און נאך דעת. מען זאגט אים: דו האסט דאך שוין משיג געווען! און ער ענטפערט: ניין, איך וויל וויסן נאך מער, זיך פארטיפן נאך טיפער; איך האב געלערנט דאס, יעצט וויל איך לערנען יענץ. דאס איז א לב נבון. ווידער די כסילים - נישט גענוג וואס די איוולת איז אין זייער הארץ, נאר אויך אין זייער מויל; שטענדיג דערמאנען זיי זייער נארישקייט, און זיי זענען עס "רועה", מלשון פירער און מנהיגים, שטענדיג רעדן זיי רייד פון איוולת. און דאס איז ענליך צום ביאור פון רבינו יונה.
דער מלבי"ם דערמאנט דא דעם יסוד וואס מיר האבן שוין געלערנט עטליכע מאל, און מען הערט נישט אויף עס איבערצוחזר'ן: עס איז פאראן חכמה, עס איז פאראן תבונה, און עס איז פאראן דעת. חכמה איז נישט עפעס וואס א מענטש קען משיג זיין פון זיך אליין, נאר ער נעמט עס מקבל זיין פון א חכם און א נביא - וואס איז ריכטיג און וואס איז נישט ריכטיג, וואס איז גוט און וואס איז שלעכט; דאס קומט בלויז פון א כח עליון. דער נבון איז דער וואס פארשטייט א דבר מתוך דבר: ווער ס'וועט זיך מתבונן זיין אין דער חכמה נאכדעם וואס ער האט עס מקבל געווען, און וועט זיך פארטיפן דערין, וועט זוכה זיין אנצוקומען דערמיט צו דער מדרגה פון דעת.
און וואס מיינט אנקומען צו א מדרגה פון דעת? אז די זאכן זאלן זיך אויפסעצן אויפן הארץ, און נישט בלויז דאס, נאר ער זאל פארשטיין פארוואס עס מוז אזוי זיין. וואס אין אנהויב פונעם לערנען איז געווען ווי אן אקסיאם - דו האסט עס מקבל געווען פון א חכם, אזוי איז די חכמה, אזוי זאלסטו טון - זעט ער יעצט דורך דער התבוננות און פארטיפונג וויפיל אמת עס ליגט אין די דברים, וויפיל יושר און וויפיל צדק. און דעמאלט איז עס שוין א בחינה פון דעת: נישט בלויז "איך האב עס מקבל געווען ווייל מען האט מיר אזוי געזאגט", נאר איך אליין שפיר זיך איינס מיט די דברים פון אן אמת'ן, טיפן און ווארצלדיגן פארשטאנד, און דעריבער ווייס איך אז אזוי דארף מען טון. אבער, זאגט דער מלבי"ם, דאס קומט נישט גרינג. דעת דערגרייכט מען נישט לייכט; מען דארף תבונה, מען דארף זיך מתבונן זיין, מען דארף א לב נבון. נאך פיל זוכן און אסאך התבוננות - ווען ער וועט זוכן, זיך פארטיפן און אויספארשן - וועט ער זוכה זיין אנצוקומען צו דעת, צו דער אינעווייניגסטער ידיעה, משיג צו זיין די סודות התורה און פארשטיין אירע טעמים.
און דער כסיל - ער איז נישט קיין אוויל. אויך דעם חילוק האט דער מלבי"ם ערקלערט אן א שיעור מאל, און מיר וועלן עס איבערחזר'ן: דער כסיל איז א מענטש וואס ווייסט אלעס, נאר ער האט תאוות און ער גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ. דער אוויל, קעגנאיבער אים, איז א מענטש וואס איז באמת מסופק: "ווער זאגט? וואס איז דער באווייז? ווייז מיר אויף!" - אוויל מלשון "אולי", א סקעפטיקער.
און דא איז דער פונקט: פארן כסיל איז נישט איינגענעם צו זאגן "איך בין א בעל תאווה". אזוי איז געווען אין יענע צייטן - ס'איז נישט געווען בכבוד'יג דאס מודה צו זיין. וואס האט ער געטון? ווען ער האט א תאווה און ער זוכט דערפאר א תירוץ און א יושר, באקליידט ער עס מיט לאגישע און שכל'דיגע טעמים פארוואס מ'דארף טאקע אזוי טון. למשל, מענטשן וואס פירן דאפלטע משפחה-לעבנס - און כ'וועל זיך אויסדרוקן מיט אן איידעלער שפראך - זאגן דיר: פון דער נטור איז א מאן נישט געבויט בלויז פאר איין שייכות; קוק ווי אזוי ס'איז אין דער בריאה, קוק ווי אמאל איז געווען אנגענומען אז א מענטש נעמט עטליכע פרויען, ממילא מצד דעם בנין הנפש איז ער אזוי געבויט. דאס הייסט: ער האט א תאווה, און ער האט ארום דעם אויפגעבויט א גאנצע אידעאלאגיע. ער טוט אן אויף דער זאך אן איצטלא וואס שאפט דערפאר א לאגישע און שכליות'דיגע לעגיטימאציע, און ער וועט זיך דינגען און דיר אויפווייזן זיינע רייד. און אזוי איז עס אין יעדער איינציגער זאך.
דער חפץ חיים האט דערציילט וועגן כופרים פון די פריערדיגע דורות: ס'איז געווען אין זיין צייט איינער פון די משכילים, פון די וואס האבן געשענט און געפירשט, און יענער האט געפאסט תשעה באב. די מענטשן האבן דאך אפגעלאכט פון יעדער זאך שבקדושה, האבן זיי אים געפרעגט: פארוואס עפעס? האט ער זיי געענטפערט: כדי מ'זאל נישט זאגן אז איך בין נאכגעגאנגען די השכלה ווייל איך האב געזוכט א גרינג לעבן און נאכגעלאפן מיינע תאוות. נישט וועגן דעם - איך בין נאכגעגאנגען די השכלה ווייל דאס איז דער אמת. עפרא לפומיה, אבער על כל פנים איז אים געווען וויכטיג צו ווייזן אז ס'איז נישט צוליב תאווה. היינט איז נישטא אזא פראבלעם: די עיקר זאך מיט וואס מ'רעדט איין דעם מענטש זענען די תאוות - קום, נעם, האב הנאה, לאז אפ דעם מוסר, דאס איז דאך וואס דו זוכסט. אמאל האט מען געמוזט זוכן א מוסר'ישן תירוץ כדי צו טון א זאך.
און דערפאר האבן מיר געזען "אִוֶּלֶת כְּסִילִים מִרְמָה": דער כסיל טענה'ט טענות פון איוולת. ער ווייסט דעם אמת און ווייסט אז ער פירט זיך נישט כשורה, נאר ער גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ - און וואס איז דער תירוץ? איוולת: ווער זאגט אז ס'איז פאראן א תורה? ווער זאגט אז דער אויבערשטער האט זי געגעבן? ווער זאגט אז זי פארפליכטעט יעדן מענטש? און טיף אינעווייניג ווייסט ער אלעס. נאר ס'איז אים פיל מער באקוועם זיך פארצושטעלן ווי אן אוויל איידער ווי א כסיל, ווייל דער אוויל איז דאך א מענטש וואס ווייסט באמת נישט, ער האט נישט קיין באווייזן, "אפשר". ס'איז סך מער באקוועם זיך צו באהאלטן אונטער דעם שירעם פון איוולות ווי אונטער דעם שירעם פון כסילות.
און דאס איז וואס שטייט: "ופי כסילים ירעה איוולת" - דאס מויל פונעם כסיל, אבער נישט זיין הארץ. ווייל אינעווייניג אין זיין הארץ ווייסט ער דעם אמת; אין זיין הארץ זאגט ער נישט "אפשר", נאר ער ווייסט וואס איז דער ריכטיגער וועג און ווייסט אז ער מאכט א טעות דעם גאנצן וועג - נאר זיין יצר הרע באהערשט אים, און ס'איז אים נישט איינגענעם מודה צו זיין. דעריבער אינעם מויל, וואס דאס איז תמיד די פונדרויסנדיגקייט, פארקויפט ער איוולת: ס'איז נישטא קיין ראיה, אפשר, ווער זאגט. זאגט דער מלבי"ם: אזוי ווי א פאסטוך וואס פאשעט די שאף, אזוי שטייט די איוולת פאר זיינע אויגן און ער פאשעט זי, ער באנוצט זיך מיט איר ווי מיט א צודעק אויף זיין בושה - כדי ער זאל נישט דארפן זאגן "איך גיי נאך די תאוות פון מיין הארץ", נאר ער פאשעט איוולת מיט זיין מויל און פרעגט וואס איז דער באווייז און וואס איז דער מוז, און מיט דעם האט ער כביכול א תירוץ אויף זיינע מעשים.
כׇּל־יְמֵי עָנִי רָעִים וְטוֹב־לֵב מִשְׁתֶּה תָמִיד׃ - אלע טעג פון אן ארימאן זענען שלעכט, און ווער ס'איז גוט אויפן הארצן איז שטענדיג אין א משתה.
דאס איז א פסוק וואס איז באקאנט פאר אונז אלע, און חז"ל דרש'ענען אים אסאך. מיט דעם פסוק ענדיגט דער רמ"א דעם שולחן ערוך אורח חיים: "וטוב לב משתה תמיד".
רבינו יונה ערקלערט: דער טוב לב גייט בכלל נישט אריין אין "כל ימי עני רעים". אפילו אויב ער איז אן עני, ברענגט זיין גוט הארץ אז ער זאל זיין ווי איינער וואס געפינט זיך כסדר אין א משתה. זאלסט נישט טראכטן: וואס קען דער נעבעכדיגער מענטש טון, ער האט דאך א גוט הארץ אבער ער איז אן עני, און ער ליידט - ווי אזוי קען זיין הארץ זיין צופרידן? אויף דעם קומט דער ענטפער באלד: דער טוב לב איז בכלל נישט אין דער פרשה. די שמחה פון זיין הארץ, דאס וואס ס'איז אים גוט אויפן הארצן, מאכט אים ווי איינער וואס געפינט זיך שטענדיג ביי א משתה. ער ווערט נישט באאיינפלוסט דערפון וואס זיינע טעג זענען שלעכט, דער עקאנאמישער מצב האט קיין שום השפעה אויף אים.
און דאס איז דער יסוד: סיי דאס "שלעכט פאר אים" און סיי דאס "גוט פאר אים" זענען נישט אפהענגיק אינעם עקאנאמישן מצב, נאר אינעם מצב הרוח, אין דעם וואס טוט זיך אינעווייניג. א מענטש קען זיין אן עני און ער איז שמח בחלקו, גליקלעך מיט וואס ער פארמאגט און אלעס איז ביי אים וואונדערבאר; און ס'קען זיין אן עשיר וואס עסט זיך כסדר אויף פון אינעווייניג. נישט דער עקאנאמישער מצב באשטימט די אינעווייניגסטע שמחה.
דער גאון מווילנא ערקלערט לויט חז"ל: איזהו עשיר? השמח בחלקו. אויב אזוי, ווער איז אן עני? דער וואס איז עצוב בחלקו - ווער עס וואס ער פארמאגט איז אים נישט גענוג. אזא מענטש ווערט אנגערופן א "נפש רחבה", און א נפש רחבה ווערט נישט אנגעפילט. ער איז אין אן ענדלאזן נאכלאף נאך גשמיות; וואס וועט אים צופרידנשטעלן? גארנישט. ווייל תמיד וואס דו וועסט אים געבן - וועט אים פעלן דאס וואס דו האסט אים נאך נישט געגעבן. אלע פארמעגנס פון דער וועלט וועלן אים נישט בארואיגן.
און דערפאר "כל ימי עני רעים": ער וועט קיינמאל נישט אנקומען צו אלעס, און קיין מענטש שטארבט נישט ווען א העלפט פון זיין תאווה איז אין זיין האנט - קומט דאך אויס אז אלע זיינע טעג זענען שלעכט. ער קען דאך זיין א מולטי-מיליארדער און פונדעסטוועגן זיין אן "עני", ווייל ער איז עצוב בחלקו, ער פרייט זיך נישט מיט דעם וואס ער האט, און ער זוכט אלעמאל וואס נאך ער קען האבן, און פארוואס יענער האט און איך נישט. עס עסט אים תמיד אויף דאס וואס ס'פעלט אים. און אזוי ווי המן: א גרויסער עשיר, מקורב צום קעניג, דער קעניג'ס רינגל אויף זיין האנט, און דער קעניג האט אים דערהויבן העכער אלע שרים - און וואס האט ער געזאגט? "וכל זה איננו שוה לי".
"וטוב לב משתה תמיד" - דער וואס זאגט: וואס איך האב איז מיר גענוג, וואס דער אויבערשטער האט מיר געגעבן איז מיר גוט. דער וואס איז זיך מסתפק מיט דעם וואס ער האט איז שטענדיג בשמחה. און דער גאון לייגט צו: א מענטש וואס מאכט א משתה ביי זיך אין שטוב, און ווען ער איז אנגעטרונקען - אפילו דער מלך איז גארנישט ווערט פאר זיינע אויגן, ער איז צופרידן פון זיך און גארנישט אינטערעסירט אים נישט. נאר וואס דען, נאכדעם וואס דער וויין לאזט נאך, גייט די שמחה אוועק פון אים. נישט אזוי איז דער טוב לב: זיין משתה ענדיגט זיך נישט פיר אזייגער פארטאגס; דאס איז א תמידישע משתה. שטענדיג איז מיר גוט מיט דעם וואס איך האב, שטענדיג בין איך בשמחה. ווידער דער עני - וואס אלעס וואס ער האט פעלט אים און שטענדיג זוכט ער נאך - זענען אלע זיינע טעג שלעכט, ווייל שטענדיג פעלט אים עפעס.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן. מיר האבן געזען אז "פי כסילים ירעה איוולת" - דער כסיל האט שטענדיג קשיות און שאלות. און וואס איז זיין שאלה? "כל ימי עני רעים". ער רופט "עני" דעם שומר תורה ומצוות, ווייל כביכול פייניגט ער זיך אויף דער וועלט: דאס איז אסור און דאס איז אסור, ער האלט זיך צוריק פון אלע הנאות עולם הזה. און פון דער אנדערער זייט "וטוב לב משתה תמיד" - דער וואס פירט הילכיגע פארברענגענס, גייט פון איין שמחה צו דער צווייטער, דער באוואוסטער הולל - זעט נאר ווי גוט עס איז אים.
דאס הייסט, דער כסיל קוקט אויפן שומר מצוות ווי אויף א געפייניגטן באדארפטיגן, און אויפן מענטש וואס איז ווייט פון מצוות ווי אויף איינעם וואס פייערט א גאנצע צייט, און ער פרעגט א קשיא: וואס זאגסטו מיר אז עס איז דא א גוטער שכר פאר עושי רצונו און אן עונש פאר די וואס זענען ממרים את פיו? קוק נאר אן, די וואס טוען זיין רצון זעען אויס זייער שלעכט, און די וואס טוען נישט זיין רצון פייערן און זעען אויס גוט! דאס אלעס איז "פי כסילים ירעה איוולת" - דאס איז די שטות וואס ער טענה'ט.
טוֹב־מְעַט בְּיִרְאַת יְהֹוָה מֵאוֹצָר רָב וּמְהוּמָה בוֹ׃ - בעסער איז א ביסל מיט יראת השם, ווי א גרויסער אוצר וואס האט אין זיך אומרואיגקייט.
און אויף דעם קומט דער ענטפער: דאס ביסל וואס דער דאזיגער "עני" פארמאגט - וויבאלד ער פארנעמט זיך מיט יראת השם, דאס הייסט ער זוכט די שלימות און וויל טאן דעם רצון השם אין אלע זיינע מעשים - איז פיל בעסער ווי דער וואס האט א גרויסן אוצר וואס עס איז דא אין אים א מהומה. "אוצר רב ומהומה בו" מיינט עשירות וואס האט נישט קיין מנוחת הנפש דערמיט. מיט פשוט'ע ווערטער: דו קוקסט נאר אויף דער חיצניות, און אויף דער חיצניות זעט זיך אויס אז פאר דעם וואס פייערט און מאכט תמידישע משתאות איז גוט - נאך א באטל וויין, נאך אן הנאה, נאך א תאוה. אבער דאס איז גארנישט ווערט, ווייל "מהומה בו": אן אינערליכער שטורעם וואס לאזט אים נישט רוען, גיט אים נישט קיין סיפוק און גליק אין זיין לעבן. טא וואס איז בעסער - צו האבן ווייניג און זיין אינגאנצן מיט א שלימות הנפש, גאנץ מיט דעם וואס מען טוט; צי א מענטש וואס האט תאוות און לכאורה איז אים גוט, אבער טיף אינעווייניג הערשט א מהומה, זיין נפש איז צערודערט אין אים, אן קיין מנוחת הנפש און אן קיין שלימות אין דעם וואס ער טוט?
לאמיר זיך יעצט צוריקקערן צו "כל ימי עני רעים", צו די ווערטער פון דער גמרא אין בבא בתרא קמ"ה ע"ב און אין סנהדרין ק' ע"ב. אמר רבי זירא אמר רב: מאי דכתיב "כל ימי עני רעים"? דאס איז דער בעל גמרא. פארוואס? וויבאלד ער הרג'עט זיך אוועק צוצוטרעפן די הלכות און צו פארענטפערן די קשיות. "וטוב לב משתה תמיד" - דאס איז דער בעל משנה, ווייל די משנה איז פשוט: דאס איז די דעה און דאס איז די דעה, און פארטיג. אין דער גמרא ווידער - דער זאגט אזוי און יענער זאגט אזוי, איינער פרעגט אויפן צווייטן און פירכט אפ זיינע ווערטער, און עס קומט תוספות און באמערקט, און עס קומט דער רשב"א און זאגט אנדערש - אלעס גייט מיט שוועריקייטן און קשיות וואס מען דארף פארענטפערן; דאס זענען "ימי עני רעים". כאטש אז ווער עס לערנט אמאל א משנה בעיון וועט זען ווי נישט פשוט זי איז - עס זענען דא משניות מיט אכציג פירושים, און ווער עס וועט לערנען אפילו א חלק וועט זען וויפיל פעדערס מען האט צובראכן זיי צו פארשטיין - אבער עכ"פ איז זי פשוט'ער פונעם תלמוד וואס פאדערט א געוואלדיגע טיפקייט.
רבא האט געזאגט פארקערט, פינקט פארקערט: דער וואס לערנט גמרא - "טוב לב משתה תמיד", און דער וואס לערנט נאר משנה - "כל ימי עני רעים". פארוואס? ווייל ער קען נישט פסק'ענען אן הוראה פון דער משנה, וויבאלד מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון קיין משנה; די משנה איז בלויז ראשי פרקים. און נאך מער, עס זענען דא סתירות צווישן די משניות און ער קען זיי נישט פארענטפערן - און ווער פארענטפערט די סתירות? די גמרא, די אמוראים. אבער א "טוב לב" איז דער וואס קען משניות און נאכדעם האט ער אויך געלערנט גמרא, און ער ווייסט וויאזוי צו פארענטפערן די סתירות און צו פסק'ענען הלכה. ביי אים איז קלאר, פאר אים איז גוט. אבער ווער עס האט בלויז געלערנט משניות קען נישט פסק'ענען לויט זיי, און בלייבט מיט קשיות וואס ער האט נישט קיין ענטפערס דערויף.
רבי חנינא האט געזאגט: "כל ימי עני רעים" - דאס איז איינער וואס האט א שלעכטע ווייב; "וטוב לב משתה תמיד" - דאס איז איינער וואס האט א גוטע ווייב. זאל יעדער אליין אפמאכן אויף וועלכער זייט ער געפינט זיך, און ווער עס האט נאך נישט מחליט געווען אדער האט נאך נישט חתונה געהאט - זאל ענדערש וועלן די זייט פון "טוב לב משתה תמיד".
רבי ינאי האט געזאגט: "כל ימי עני רעים" - דאס איז אן איסטניס. איינער וואס עקלט זיך און דער גוף ווערט אים מיאוס פון יעדן שמוציגן זאך וואס ער זעט; ער האט געזען א קלייניגקייט - ברענגט עס אים שוין אן עקל, ער וויל ברעכן, יעדע קליינע זאך מאכט אים עקלדיג. עס איז געווען א מענטש וואס האט חתונה געהאט, איז ער אריין אין שטוב פון זיין שווער, געעפנט אלע שעלפער, געקוקט און באטראכט יעדע זאך וואס מען האט צוגעגרייט. א טיפישער איסטניס: ער עסט נישט אויף יעדן פלאץ, ער עסט נישט יעדע זאך; ער האט געזען א פליג נעבן דעם עסן - האט ער עס נישט אנגערירט. דער דאזיגער מענטש איז נעבעך אן עכטער רחמנות. ער איז נישט שולדיג, אבער פון יעדער קלענסטער זאך עקלט ער זיך. "וטוב לב משתה תמיד" - דאס איז איינער וואס האט א ברייטע דעת, און דער רשב"ם טייטשט: ער פארנעמט אלעס. קיין שום שמוץ און קיין שום עקלדיגע זאך שטערט אים נישט, אלעס מאכט אים נישט אויס - ברענג, ער וועט עסן; ברענג, ער וועט טרינקען. יענער האט שוין זעקס שעה נישט געטרונקען ווייל עס איז נישטא קיין מינערעל וואסער; ער איז דורשטיג און טרינקט נישט, ווייל ער טרינקט נאר ספעציעלע וואסער - א נעבעכדיגער מענטש. אבער דער טוב לב - אלעס וואס דו וועסט אים ברענגען וועט ער עסן און טרינקען, ער איז נישט קיין מפונק און דארף נישט קיין ספעציעלע זאכן, אפילו נעכטיג ברויט איז אים אויך גוט.
רבי יוחנן האט געזאגט: "כל ימי עני רעים" - דאס איז א רחמן; "וטוב לב משתה תמיד" - דאס איז אן אכזרי. דער רחמן, וויפיל זאכן און פאסירונגען זעט ער וואס זיין הארץ וויינט אויף זיי שטענדיג; ער עפנט די צייטונג און פארענדיגט זי ווען זי איז נאס פון טרערן: פאר דעם איז געשען אזוי, און א קאר עקסידענט, און יענער האט פארלוירן זיין קינד. זיין הארץ איז צארט, און יעדע זאך רירט אים אן ביזן טיפן הארצן, און דערפאר זענען אלע זיינע טעג שלעכט. און "אכזרי" - חלילה מיינט מען נישט אינעם שלעכטן באדייט פונעם ווארט, נאר אז ער איז אביסל מער קוראזשירט און הארטער, און נישט יעדע זאך ווירקט אויף אים אויף אזא שווערן אופן. עס זענען פאראן מענטשן וואס זעען עפעס אדער הערן עפעס, און פארלירן שוין דעם אפעטיט פארן גאנצן טאג, זיי קענען נישט עסן און פילן זיך שלעכט - און דער דאזיגער מענטש איז א נעבעך.
רבי יהושע בן לוי זאגט: "כל ימי עני רעים" - דאס מיינט דער וואס זיין דעת איז קורץ. און רש"י טייטשט אין סנהדרין: ער נעמט זיך צום הארצן אלע דאגות פון יענעם, און זארגט אויף אלץ וואס איז עתיד צו קומען אויף אים - "אוי וויי, וואס זאגסטו, וואס וועט יעצט זיין". "וטוב לב משתה תמיד" - דאס מיינט דער וואס זיין דעת איז ברייט, וואס נעמט זיך נישט צום הארצן אזויפיל זארג און ווערט נישט פארטשעפעט פון אלעס וואס פאסירט; און דאס איז ענליך צו דעם וואס מיר האבן פריער דערמאנט ביי א רחמן און אן אכזרי. אבער רש"י ברענגט נאך א פשט, וואס ער לייגט זיך מער אויפן שכל און איז מצוי אין פיל פלעצער אויפן מושג פון "דעתו קצרה": א כעסן. ווער ס'האט א קורצע דעת - זיין פאטיל איז קורץ. ער איז דער נעבעך: "ווי אזוי האט ער געטאן אזא זאך? ווי קען דאס זיין? איך וועל אים ווייזן, ער זאל זיך שעמען" - און דאס קאכט אים אויף, מאכט אים אין כעס, און ער עסט זיך אויף פון אינעווייניג. בעת דער בעל דעה רחבה זאגט: לאז אפ, צום סוף גיבן די וואס טוען אזוי אפ א דין וחשבון; ער ווערט נישט נתפעל פון אלעס וואס גייט אריבער אויף אים, און ער איז רואיג. וואויל איז פאר דעם מענטש, ווי גליקליך איז ער אין זיין לעבן, לעומת דער וואס יעדע זאך מאכט אים אין כעס און טוט אים וויי. און פיל פון דעם, דרך אגב, שטאמט פון א מאנגל אין אמונה: ווען דו וואלסט געהאט אמונה, וואלסטו געוואוסט אז דאס קומט מיר פונעם בורא עולם און אזוי דארף עס צו זיין - און אויף וואס רעגסטו זיך און ווערסט נערוועז?
און נאך האט רבי יהושע בן לוי געזאגט: "כל ימי עני רעים" - כפשוטו, פארן ארימאן איז שטענדיג שלעכט, ער האט נישט וואס צו עסן. פרעגט די גמרא: והאיכא שבתות וימים טובים? ס'איז דאך דא שבתות און ימים טובים, וואס דעמאלט האט אויך דער ארימאן וואס צו עסן; ערקלערט רש"י: ער האט מזונות, וואס מ'פלעגט אויסטיילן פאר די עניים פון ערב שבת צו ערב שבת. אויב אזוי ווי קענסטו זאגן אז אלע זיינע טעג זענען שלעכט, ער האט דאך אויך גוטע טעג?
און די גמרא פארענטפערט אזוי ווי שמואל, וואס שמואל האט געזאגט: שינוי וסת - תחילת חולי. א געוואלדיגער תירוץ. דער ארימאן, אלע זיינע טעג עסט ער קוים; דו פרעגסט אים וואס ער האט היינט געגעסן, ענטפערט ער אז א גאנצן טאג איז נישט אריין אין זיין מויל מער ווי א האלב שטיקל ברויט. זיין מאגן שרומפט איין און פילט זיך שלעכט, ער קראצט פון דא און דארט, אין א שטענדיגן הונגער. ס'קומט שבת, צי מ'האט אים איינגעלאדנט און געגרייט א שיין געדעקטן טיש, און ער זעטיגט זיך אויף דער גאנצער וואך - און וואס פאסירט? זיין מאגן דרייט זיך איבער. א "וסת" איז א קביעות און א געוואוינהייט, און ווער ס'טוישט פון זיין געוואוינהייט - איז דאס די התחלה פון א קראנקהייט. זיין גוף איז נישט צוגעוואוינט צו אזעלכע מאסן, און דערפאר טוט אים וויי דער בויך, ס'קומט צו א קלקול קיבה, צו א שווערקייט אינעם קערפער און צו ברעכעניש. קומט אויס אז אפילו אויף זיין גוטן טאג ליידט דער ארימאן - און אט זענען אלע זיינע טעג שלעכט, ווייל אפילו דער גוטער טאג איז פאר אים שלעכט.
זאגט די גמרא: ס'שטייט געשריבן אין ספר בן סירא - "כל ימי עני רעים", און בן סירא לייגט צו: אף לילות, אויך די נעכט. שלמה האט געשריבן אז זיינע טעג זענען שלעכט, און בן סירא קומט און זאגט: זאלסט וויסן אז אויך די נעכט זענען נישט עפעס באזונדערס.
און ווער איז געווען בן סירא? דער זון פון ירמיהו, וואס זיין מוטער איז נתעבר געווארן מיט אים אין א וואנע - אין א מקוה וואו ס'איז געווען דארט די זרע פון ירמיהו, און דערפאר האט מען אים גערופן בן סירא. ער האט פארפאסט ספרים, און די גמרא זאגט אז די חכמים האבן געפונען אין זיי דברי חכמה, אבער זיי האבן זיי נישט אריינגערעכנט אין די כ"ד כתבי הקודש ווייל זיי האבן דארט אויך געפונען דברי הבאי, פשוט'ע וועלטליכע זאכן וואס פאסן נישט צו זיין א חלק פון כתבי הקודש. פונדעסטוועגן דערמאנען און ברענגען חכמים פון אים פיל זאכן; למשל: "לא לשווא הלך הזרזיר אצל העורב אלא שהוא בן מינו" - דאס איז בן סירא. און ס'איז פאראן נאך אסאך אזעלכע. די דאזיגע ווערטער האבן א ווערט און א תוקף, אבער נישט צופיל, ווייל סוף כל סוף געהערן זיי צו די ספרים חיצוניים.
און וואס איז דער טעם פון בן סירא אז אויך די נעכט זענען שלעכט? "בשפל גגים גגו, ממטר גגים לגגו; ברום הרים כרמו, מעפר כרמו לכרמים". דער ארימאן האט נישט קיין געלט צו בויען א הויכן הויז; ס'האבן זיך אים געענדיגט די ברעטער אינמיטן, און זיין הויז איז אויפן קלענסטן מעגליכן מאס - ער דארף אכטונג געבן זיך נישט אנצושטויסן אינעם דאך. און ווען די גאנצע שטאט ארום האט הויכע דעכער און ס'רעגנט, צו וועמען רינט אלעס צונויף? צו זיין דאך, וואס איז דאס נידעריגסטע פון אלע דעכער אינעם שטעטל: "ממטר גגים לגגו". און ווען ער וויל קויפן א וויינגארטן זיך צו שפייזן - וואו קויפט ער, אין טאל צי אויפן בארג? אויפן בארג, נישט ווייל ער וויל לופט, נאר ווייל דאס איז דאס ביליגסטע; דער טאל איז דער בעסטער ארט, וואו עס ליגט דער גאנצער פעטקייט פון דער ערד און אהין קומען די וואסערן. און ער גייט און לייגט מיסט אויף זיין וויינגארטן אויפן בארג און בעסערט אויס זיין ערד - און דעמאלט קומט א רעגן און שווענקט אלעס אפ צום וויינגארטן פונעם עושר: "מעפר כרמו לכרמים". ס'שלעפט אוועק זיין ערד און די מיסט וואס ער האט אריינגעלייגט, און לאזט אים איבער דעם וויינגארטן פול מיט שטיינער און פעלזן אן קיין ערד, און די וויינשטאקן ווערן איינגעשרומפן און דארן אויס. אט זעט מען ווי אלע זיינע טעג זענען שלעכט.
ס'איז אבער דא צו פרעגן, און אזוי ברענגט דער בני יששכר אין א מאמר אויף שבתות בשם דעם ספר נתיבות עולם: וואס איז דער פשט אין דער קשיא פון דער גמרא "והאיכא שבתות וימים טובים"? איז דען מוכרח אז יעדער ארימאן האט אום שבת און יום טוב וואס צו עסן? מען האט דאך שוין געזאגט "עשה שבתך חול ואל תצטרך לבריות", און ס'זענען דא עניים וואס אלע זיינע טעג זענען שלעכט און אפילו שבת האבן זיי נישט וואס צו עסן. ווי אזוי זאגט די גמרא מיט א זיכערקייט "והאיכא שבתות וימים טובים"?
און דערפאר ערקלערט ער די זאך על פי פנימיות, על פי תורת הסוד. חז"ל האבן געזאגט: אין עני אלא בדעת - דער עני איז דער עני בדעת. און אויף אן עם הארץ האבן זיי געזאגט אז ער טאר נישט עסן קיין פלייש, און פארוואס? ווייל דורך זיין עסן, אנשטאט מתקן צו זיין דאס פלייש און עס מעלה זיין צו זיין מדרגה, פגמ'ט ער און קאליעט עס נאך מער. ווארום ווי אזוי איז מען מתקן? דורך דעם וואס מ'נוצט די אכילה פאר עבודת השם און מען ריכט די פאסיגע כוונות - דערמיט ברענגט מען די זאך צו א תיקון. און דערפאר "כל ימי עני רעים": ער קען נישט עסן קיין פלייש, ווייל ער איז נישט מתקן.
און יעצט פארשטייט מען די קשיא פון דער גמרא: "והאיכא שבתות וימים טובים"? די מקובלים זאגן דאך אז אויך פאר אן עני בדעת, אויך פאר אן עם הארץ, איז מותר צו עסן פלייש אום שבתות און ימים טובים, ווייל דער עצם יום השבת, זיין קדושה און זיין מעלה, ברענגען דאס פלייש צו א תיקון. ווארום ביים עסן אין א וואכנטאג איז שטענדיג אויסגעמישט גוטס און שלעכטס - דאס איז קליפת נוגה, וואס איז צונויפגעשטעלט פון טוב ורע; און דערפאר האט מען ביים עסן אין די וואכן געווארנט נישט צו עסן צופיל, ווייל די גאנצע איבעריגע אכילה גייט צו קליפת נוגה. אבער ביי דער אכילה פון שבת קען מען עסן אפילו אסאך, און ס'איז גארנישט מזיק, ווייל אלעס גייט צו קדושה.
און דאס איז די קושיא: וויאזוי קען מען זאגן "כל ימי עני רעים", אז ער קען נישט עסן קיין פלייש ווייל ער איז נישט מתקן - שבת ווערט דאך די זאך מתוקן מאליה (פארראכטן פון זיך אליין), און אויב אזוי זאל ער יא קענען עסן פלייש? און אויף דעם ענטפערט די גמרא: שינוי וסת תחילת חולי - אז אויך דא איז פאראן א בחינה פון שינוי וסת, ווייל ער איז נישט צוגעוואוינט דערצו, און דאס איז דער אנהויב פון א חולי. אבער זאלסט וויסן אז באמת אין הכי נמי: שבת איז פאר אן עם הארץ מותר צו עסן פלייש.
די דריי פסוקים זענען איין מהלך: דער הארץ פונעם נבון זוכט דעת און פארטיפט זיך ביז די חכמה וואס ער האט מקבל געווען ווערט זיינס, בעת דאס מויל פונעם כסיל פאשעט נארישקייט - ער טוט אן אויף זיינע תאוות אן אצטלה פון ספקנות, ווייל עס איז אים באקוועמער אויסצוזען ווי אן אוויל איידער ווי א כסיל. פון דא שטאמט זיין קושיא: "כל ימי עני רעים וטוב לב משתה תמיד" - כאילו די שומרי מצוות זענען געפלאגט און די הולאייעס זענען גליקלעך. און דער ענטפער איז: "טוב מעט ביראת ה' מאוצר רב ומהומה בו" - ווייל דאס גוטס און שלעכטס ווערן נישט געמאסטן מיט אויסערלעכקייט און מיטן עקאנאמישן מצב, נאר מיט דעם וואס איז אינעווייניג. א "עשיר" איז דער וואס איז שמח בחלקו און א "עני" איז דער וואס איז עצוב בחלקו, און אפילו א מיליארדער וואס באגנוגנט זיך נישט מיט וואס ער האט - זענען כל ימיו רעים, און די משתה פונעם טוב לב איז א שטענדיגער משתה וואס גייט קיינמאל נישט אויס. און חז"ל האבן פארברייטערט דעם פסוק צו אלע שטחים אין לעבן: דאס לערנען גמרא און משנה, אן אשה טובה און אן אשה רעה, אן איסטניס און איינער וואס זיין דעת איז יפה, א רחמן און א בעל לב קשוח, א קצר רוח און א רחב דעת - ווייל א גרויסער טייל פונעם כעס שטאמט פון א מאנגל אין אמונה. און צום סוף, אויך לויט דער פנימיות: שבת שטייגט אלעס אויף צו קדושה, און אפילו דער עני בדעת ווערט מתוקן דערין.