הקדמה
אין קאפיטל ט"ו גייט שלמה המלך ווייטער אן צו שטעלן איינס קעגן דאס אנדערע דעם וועג פונעם צדיק און דעם וועג פונעם רשע. אינעם אפשניט פאר אונז וועלן מיר עוסק זיין אין דריי פסוקים וואס זייער ענין איז איינס: וואס פארלאנגט דער אויבערשטער באמת פונעם מענטש. צי איז גענוג אן אויסערלעכע פעולה פון ברענגען א קרבן, צי דען איז דער עיקר דאס הארץ, די כוונה און דער וועג אויף וועלכן דער מענטש גייט. און פון דא וועלן מיר אויך צוקומען צו דער פראגע וואס איז דער פלאץ פון יסורים און פון תוכחה אינעם תיקון פונעם מענטש.
זבח רשעים תועבת ה' ותפילת ישרים רצונו
זֶבַח רְשָׁעִים תּוֹעֲבַת ה' וּתְפִלַּת יְשָׁרִים רְצוֹנוֹ׃ (ח) - דער קרבן פון רשעים איז אן עקל פאר'ן אויבערשטן, און די תפילה פון ערלעכע מענטשן איז זיין באגער.
אונזער תפילה איז אויך אנשטאט א קרבן חטאת. און כאטש דער אויבערשטער זאגט כביכול: ברענג מיר נישט קיין קרבן חטאת און זינדיג נישט לכתחילה, פונדעסטוועגן ווען עס רעדט זיך פון דער תפילה פון ישרים, פון דער תפילה פון אן ערלעכן מענטש וואס זינדיגט נישט, זאגט דער אויבערשטער: אפילו דאס איז א תפילה וואס שטייט קעגן א קרבן חטאת - אין דעם האב איך א רצון. נישט אז דו האסט געזינדיגט און דו דארפסט ברענגען דערויף א קרבן, נאר דו ביסט מתפלל, און דאס איז דער חלב פונעם קרבן, און דאס איז גאר דערהויבן.
דער מלבי"ם מסביר וואס איז דער עיקר פונעם זבח. וואס איז דער ציל ווען א מענטש מקריב א קרבן? אז זיין הארץ זאל צובראכן ווערן און ער זאל תשובה טון. עס שטייט דאך אז דער מענטש דארף צוקוקן וואס מען טוט מיטן קרבן און מיטן זבח, און פארשטיין אז דאס אלעס וואלט מען געדארפט טון צו אים אליין, נאר מיט חסדי ה' האט דער אויבערשטער אויסגעלייזט זיין נפש מיטן נפש פון דער בהמה. דאס איז די פאסיגע התבוננות ביים שעה פון דער הקרבה. קומט אויס אז דער עיקר ציל פונעם קרבן איז אז דער מענטש זאל צוברעכן זיין מוט, חרטה האבן און זיך באדויערן אויף זיינע מעשים, און דורך דעם וועט ער האבן א נאנטקייט צום אויבערשטן. קרבן קומט דאך מלשון קירוב: וויבאלד דו האסט זיך דערווייטערט צוליב דער עבירה, ביסטו מקריב א קרבן און דו קערסט זיך צוריק און דערנענטערסט זיך.
און די תפילה, ווי מיר האבן שוין מסביר געווען, איז דער חלב פון די קרבנות, און דער זעלבער געדאנק ליגט אין איר. תפילה איז מלשון פתילה, "נַפְתּוּלֵי אֱלֹהִים נִפְתַּלְתִּי", און זי דארף צונויפפֿלעכטן, פארבינדן און מקרב זיין אונז צום אויבערשטן נאכדעם וואס מיר האבן זיך דערווייטערט. אזוי ווי דער קרבן ברענגט צוריק און דערנענטערט, אזוי אויך פֿליכט די תפילה, קערט אום און דערנענטערט אונז צום אויבערשטן. דער עיקר פונעם קרבן איז אז דער מענטש זאל זיך באמת דערנענטערן צום אויבערשטן דורך אים, אז ער זאל מתפלל זיין, אויסגיסן זיין הארץ בשעת מען גיסט דאס בלוט פונעם זבח. און אויב דער מענטש איז נישט אנגעקומען דערצו, האט מען פון הימל געזארגט אז די כהנים זאלן זינגען שירה אין בית המקדש, א געזאנג וואס זאל עפענען דאס הארץ פונעם בעל הקרבן, אים ערוועקן צו התרגשות און געוויין, ביז ער זאל זאגן חטאתי עוויתי פשעתי. מען איז דאך מתוודה אויפן קרבן, און דאס גאנצע ענין איז באשטימט צו ברענגען דעם מענטש צו א נאנטקייט.
אבער דער רשע - וואס טוט ער? ער האט געזינדיגט, און באלד שיקט ער דורך שליחים עפעס א בהמה אין בית המקדש אריין: רבונו של עולם, יא, וואס איז געווען איז געווען, מעק אויס ביי דיר, שרייב איין אז דו האסט באקומען, אפשר געב נאך א קבלה אויך. צי האט ער דען חרטה? צי באדויערט ער? צי האט ער א כוונה צו טוישן זיינע וועגן? ער שפירט אז ער קומט באצאלן: נאַ, נעם רבונו של עולם, און פארטיג. אבער דער עיקר פעלט דא. דעריבער זאגט דער פסוק "זבח רשעים תועבת ה'" - דאס איז אן עקל אין די אויגן פונעם אויבערשטן, דאס איז נישט דער ריכטיגער וועג.
דאקעגן די ישרים - זאגט דער מלבי"ם, און אזוי ערקלערט אויך דער רלב"ג - מצד דעם אויבערשטן איז אים גענוג אפילו זייער תפילה. אפילו אן א זבח איז גענוג זייער תפילה, און עס פעלט נישט אויס זיי זאלן קומען מקריב זיין א קרבן. ביים ישר איז גענוג זיין תפילה כדי זי זאל זיין לרצון פארן אויבערשטן.
תועבת ה' דרך רשע ומרדף צדקה יאהב
תּוֹעֲבַת ה' דֶּרֶךְ רָשָׁע וּמְרַדֵּף צְדָקָה יֶאֱהָב׃ (ט) - דער וועג פון א רשע איז אן עקל פאר'ן אויבערשטן, און דעם וואס יאגט נאך צדקה האט ער ליב.
רבינו יונה ערקלערט אז דער פסוק איז דער טעם פונעם פריערדיגן פסוק. דארט האבן מיר געזען אז דער אויבערשטער עקלט זיך פונעם זבח פון די רשעים, און דא ווערט נתגלה פארוואס: דער וועג פון די רשעים איז אן עקלהאפטיגער וועג. וויבאלד דער אויבערשטער האט נישט ליב זייער וועג, וויל ער ממילא אויך נישט זייערע זבחים. זאגט דער אויבערשטער: איך האב נישט ליב דיין וועג, איך עקל זיך פון דעם שלעכטן וועג אין דיר, און דערפאר עקל איך זיך אויך פון דיין קרבן. אבער לעומת זאת "ותפילת ישרים רצונו" - פארוואס? ווייל "מרדף צדקה יאהב". וויבאלד די מעשים פון יענעם מענטש וואס יאגט נאך צדקה זענען באליבט, דעריבער איז זיין תפילה אויך לרצון. זאגט דער אויבערשטער: אזא ערלעכער מענטש וואס טוט צדקות, אין זיין תפילה האב איך א חפץ.
וואס מיינט "מרדף"? עס איז פאראן א פועל קל און עס איז פאראן א פועל כבד. "רודף" איז א פועל קל, "מרדף" איז א פועל כבד. דער איינגעפירטער כלל איז אז דער פועל כבד קומט אנצוצייגן אז די זאך ווערט געטאן מיט אן אויסערגעוויינלעכער שטארקייט און מיט א קביעות. עס איז פאראן א רוצח און עס איז פאראן א מרצח, און דער מרצח איז דער וואס הרג'עט מיט אכזריות אדער כסדר. אזוי אויך דא: "מרדף צדקה" איז א מענטש וואס זוכט און מאכט שטענדיג נאכפארשונגען נאך מעשים טובים. ער ווארט נישט אז די מצוה זאל אנקומען צו אים און ער טוט דאס נישט בלויז פון צייט צו צייט, נאר ער יאגט און זוכט נאך מעשים טובים. דאס איז זיין עיקר הארוואניע אויף דער וועלט און זיין עיקר השתדלות, נאך מער אפילו ווי זיינע עניני פרנסה, און אלע זיינע ערדישע און גשמיות'דיגע ענינים זענען ביי אים טפל קעגן דער צדקה וואס ער יאגט איר נאך.
און עס איז פאראן נאך א פירוש: "מרדף" מלשון הפעיל. "רודף" - מען יאגט אליין; אבער אויב מען ברענגט א צווייטן צו יאגן, ווערט מען אנגערופן "מרדף". ווי דער מאמר חז"ל "גדול המעשה יותר מן העושה" - דער וואס מאכט אנדערע טון מצוות איז גרעסער פונעם וואס טוט אליין. אזוי אויך דא: דער מרדף ברענגט אנדערע נאכצויאגן נאך צדקה וחסד, און ער ווערט באליבט פונעם קדוש ברוך הוא.
דער גר"א ערקלערט: "תועבת ה' דרך רשע" - דער וועג פונעם רשע איז פארמיאוסט פארן קדוש ברוך הוא. "ומרדף צדקה" - דער וואס יאגט נאך אנדערע, אזוי ווי דער צווייטער פירוש פון רבינו יונה, און ער איז מזכה אנדערע מיט דער מצוה פון צדקה, און אפילו אויב ער קריגט זיך מיט זיי און דרוקט זיי - אויך דאס איז בגדר "מרדף".
"אך טוב וחסד ירדפוני" - א מעשה מיטן חפץ חיים
עס איז געווען א מעשה מיט א מענטש וואס האט אנגעפירט מיט א גמ"ח. דער גמ"ח האט זיך שטארק צעוואקסן, הלוואות און געלטער, און דאס האט אים אנגעמאכט ביטערע צרות: נאכצולויפן מענטשן וועגן דעם געלט, פראבלעמען, און א גרויסן קאפווייטיק אויסצוהאלטן דעם גמ"ח. ער האט באשלאסן זיך צו ווענדן צום חפץ חיים אז ער זאל אים געבן רשות צו פארמאכן דעם גמ"ח אדער אים איבערגעבן פאר א צווייטן, ווייל ער האט מער נישט קיין כח אים אנצוהאלטן. דער חפץ חיים איז יענע צייט איינגעשטאנען ביי א גביר, ווייל ער איז געקומען באזוכן אין יענע שטאָט מחזק צו זיין בדקי היהדות, און דער גביר האט דעם מענטש ערלויבט אריינצוגיין.
דער חפץ חיים האט געענדיגט זיין סעודה און זיך געזעצט בענטשן ברכת המזון. פאר דער ברכה האט ער געזאגט "מזמור לדוד", און געזאגט דברי תורה ביים טיש. ער האט געזאגט אזוי: עס שטייט "אַךְ טוֹב וָחֶסֶד יִרְדְּפוּנִי כָּל יְמֵי חַיָּי". לכאורה איז דאס דאך נישט פארשטענדלעך: יאגן דען נאך גוטס און חסד? א רודף באדייט דאך שטענדיג איינער וואס יאגט נאך צו טון שלעכטס, בעת טוב וחסד זענען דאך גוטע זאכן. נאר זאגט דוד המלך: רבונו של עולם, אפילו אויב דאס גוטס און דער חסד וועלן זיין פאר מיר בבחינת א רודף, אז איך האב שוין נישט קיין צייט פאר מיר אליין און איך בין די גאנצע צייט פארנומען בלויז מיט טון גוטס פאר מענטשן און חסד מיט זיי, און דאס גנב'עט אוועק מיין צייט און מיין מנוחת הנפש - "אך טוב וחסד ירדפוני", בין איך גרייט אז דאס זאל זיין וואס יאגט מיר נאך אלע טעג פון מיין לעבן. און אויב נישט, זאל דער מענטש וויסן אז צום סוף, אויב זענען אנגעשריבן געווארן אויף אים יסורים, וועט ער זיי באקומען פון א צווייטן ארט.
און ענליך צו וואס דער סטייפלער האט געזאגט צו א פרוי וואס איז געקומען פאר אים און געבעטן רשות אויפצוהערן געבוירן קינדער, ווייל זי האט שוין עטליכע קינדער און יעדע שוואנגערשאפט איז פאר איר קריעת ים סוף. האט ער איר געזאגט: ווען א מענטש ווערט געבוירן אויף דער וועלט ווערט אנגעזאגט וויפיל ליידן ער וועט באקומען, און דו קענסט אויסקלייבן וואו די ליידן זאלן קומען - אין שוואנגערן און געבוירן, אדער חס ושלום אין צרות, אין קראנקהייטן און אין יסורים, וואס מען ווייסט נישט וואס. פריי זיך אז די ליידן ברענגען א נייע נשמה אויף דער וועלט, פריי זיך אז דאס זענען ליידן מיט וועלכע מען איז זוכה צו וואונדערבארע קינדער. אבער פטור ווערן פון ליידן אינגאנצן קען מען נישט; ליידן מוז מען ליידן. און דאס איז וואס דער חפץ חיים האט געזאגט: "אך טוב וחסד ירדפוני כל ימי חיי" - אפילו אויב דאס איז בגדר א רודף, איז בעסער אז דאס זאל זיין וואס יאגט מיר נאך.
דער מענטש האט זיך געווענדעט ארויסצוגיין. האט אים דער גביר וואס האט אים אריינגעלאזט געפרעגט: איין מינוט, דו האסט דאך געוואלט פרעגן דעם רב א שאלה. האט ער אים געענטפערט: איך דארף שוין נישט, דער רב האט מיר שוין געענטפערט. און ווער עס קען, ביים חפץ חיים איז דאס געווען א שטענדיגע זאך: פיל מאל איז מען געקומען פרעגן א שאלה, און מיט זיין רוח הקודש האט ער שוין געענטפערט נאך איידער מען האט גערעדט, נאך איידער מען האט עפעס דערמאנט, און ער האט שוין געוואוסט וואס די שאלה איז און געענטפערט דערויף איידער דער מענטש האט אויסגערעכנט זיינע פראבלעמען.
און פון דא צום ערקלערונג פונעם גר"א: "ומרדף צדקה" - צומאל יאגט ער נאך מענטשן צוליב צדקה, ער גייט זיי אויף די נערוון: קום הער אויס, דא איז פאראן א גאר וויכטיגע זאך, דו מוזט העלפן, עס איז דא א משפחה און דער מצב דארט איז זייער שווער. און יענער זאגט שוין: וואס פאר א נודניק דער מענטש איז! און אויף דעם זאגט דער פסוק "יאהב" - דער קדוש ברוך הוא האט ליב דעם מענטש. דו רופסט אים אפשר א נודניק, אבער דער קדוש ברוך הוא האט אים ליב, ווייל דאס איז דער וועג ווי ער איז דיך מזכה צום חיי עולם הבא. נאך הונדערט און צוואנציג יאר וועסטו אים נאך האבן טענות: פארוואס האסטו מיר נישט מער געדרוקט? וואס העלפט מיר יעצט דאס גאנצע געלט וואס איך האב דארט איבערגעלאזט? ווען דו דרוקסט מיר מער, וואלט איך מער געגעבן; פארוואס האסטו נישט ווייטער גערעדט צו מיר, פארוואס האסטו מיר נישט מער איבערגערעדט? קומט אויס אז דער מרדף צדקה, כאטש ער באלעסטיגט דעם וואס ער יאגט אים נאך, ביי דעם קדוש ברוך הוא הייסט עס "יאהב", דער אויבערשטער האט ליב דעם דאזיגן וועג, ווי עס שטייט "יודע ה' דרך צדיקים ודרך רשעים תאבד".
דער מלבי"ם: די כוונה אדער דער מעשה?
דער מלבי"ם פרעגט דא א יסודות'דיגע שאלה: וואס איז דער עיקר - די גוטע כוונה אדער דער גוטער מעשה? און זיין ענטפער איז: אינעם גוטן מעשה וואס דער מענטש טוט, איז דער עיקר די כוונה, און נישט דער עצם מעשה וואס קען לכאורה סותר זיין זיין כוונה.
וואס איז בעסער, א שלעכטער מעשה מיט א גוטע כוונה אדער א גוטער מעשה מיט א שלעכטע כוונה? א שלעכטער מעשה מיט א גוטע כוונה איז זיכער פיל בעסער. און מען קען ברענגען ביישפילן כדי עס זאל דא נישט ארויסקומען קיין אומפארשטענדעניש. מען קומט אריין אין א פלאץ און מען זעט ווי א מענטש נעמט א מעסער און שניידט א צווייטן מענטש און צעשניידט אים. א גוטער מעשה אדער א שלעכטער? א שלעכטער מעשה. אבער מען פרעגט אים: וואס טוסטו? ענטפערט ער: דער מענטש האט א געוויקס, איך מאך אים אן אפעראציע, און אין צוויי שעה ארום גייט ער ארויס פון דאנעט געזונט. זעט מען דאך אז דער מעשה, וואס אויפן אויבנאויף זעט אויס שלעכט, איז די כוונה דערביי גוט - צו היילן. ער שניידט אים אפ די פוס, גוט אדער שלעכט? זייער שלעכט; אבער די כוונה איז אז דער בראנד זאל זיך נישט פארשפרייטן אינעם גאנצן קערפער און אנקומען צו אן אומפארריכטבארן מצב. קומט אויס אז א שלעכטער מעשה איז פארוואנדלט געווארן אין א גוטן מעשה צוליב דער גוטער כוונה.
און עס קען אויך זיין פארקערט: א גוטע מעשה וואס איז בעצם שלעכט, ווייל די כוונה איז נעגאטיוו. און דער פשוט'סטער משל איז דער יצר הרע. דער יצר הרע קומט צום מענטש ווי אן אוהב: וואס גלוסט זיך דיר? נעם, עס, געזונטערהייט. אייזקרעם, געשמאק, מחי'דיג, טאקע נישט כשר, אבער וואס פאר א טעם! און אזוי אין יעדער זאך, ער לאזט דעם מענטש נאכגיין די תאוות פונעם הארץ. און אויב מ'וועט פרעגן דעם מענטש: איז דיר גוט? וועט ער זאגן וואונדערבאר, זייער גוט. אבער וואס איז די כוונה פונעם יצר ווען ער זאגט אים "טו עס"? אז אויבן ווארט מען אויף אים: אה, אזוי האסטו געטאן, יעצט כאפ קלעפ! קומט אויס אז דאס איז א מעשה טוב מיט א שלעכטער כוונה - ער מאכט דיר געשמאק און הייסט דיר הנאה האבן, כדי דו זאלסט באקומען א שטראף דערויף. אויב אזוי, איז פיל בעסער א שלעכטע מעשה ווי יענע אפעראציע וואס מ'שניידט אויף דעם בויך און די כוונה איז א גוטע, ווי איידער א גוטע מעשה וואס מ'האט דערפון הנאה אבער די כוונה איז א שלעכטע, אבד צו מאכן דעם מענטש פון חיי עולם הבא.
און פון דעם זאגט דער מלבי"ם: אזוי איז אויך ביי א רשע. נישט נאר וואס דער אויבערשטער האט פיינט דעם רשע, דאס הייסט די שלעכטע פעולה אליין, נאר אויך דעם "דרך" פונעם רשע האט ער פיינט. וויאזוי? איידער א מענטש טוט א מעשה רשע, למשל איידער ער גנב'עט, זענען פאראן פלענער: פון וועמען ער זאל גנב'ענען, וויאזוי צו גנב'ענען, אויף וואספארא אופן. איידער ער נעמט נקמה אין יענעם און טוט אים שאדן - די מעשה רשע איז דער היזק, ווי פארברענען יענעמ'ס אויטא אדער שלאגן אים. אבער פארדעם איז דא דער "דרך" פונעם רשע: די מחשבות פון שנאה, נקימה און נטירה טיף אין זיך, דאס אויספלאנעווען די זאכן און דאס איבערקייען אין הארצן א לאנגע צייט. און אויף דעם זאגט דער פסוק "תועבת ה' דרך רשע" - אפילו די כוונה און די מחשבה וואס זענען געקומען פאר דער מעשה גופא, זענען אויך אן עקל און תועבה ביים אויבערשטן.
און יעצט קען מען פרעגן: וואס איז ערגער, די מעשה אליין אדער די מחשבה וואס איז געקומען פריער? זאגט דער מלבי"ם אז די תועבה פון דער פריערדיגער מחשבה איז נאך הארבער פון דער מעשה אליין. פארוואס? ווייל די מעשה איז א זאך פון אינדרויסן, אבער דאס וואס קאכט זיך אין נפש פונעם מענטש שטאמט פון דער שלעכטער מידה און נאטור פונעם נפש. די גאנצע שלעכטע מחשבה אינעווייניג ווייזט אויף א פגומ'דיגן נפש, אויף א שלעכטן נפש, אויף א מענטש מיט א שלעכט הארץ. און דאס איז וואס דער רמב"ם זאגט, הרהורי עבירה קשים מעבירה: דער גוף המעשה איז חיצוניות, אבער הרהורי עבירה ווייזן אויף דער פנימיות. דער רמב"ם דארט ערקלערט דאס מצד דעם חשוב'סטן פלאץ אינעם מענטש, דאס הייסט דער מוח, וואס איז אויך דער העכסטער פון זיינע אברים, וואו די נשמה רוהט און שיקט אהין אירע הייליגע שטראלן. א מענטש וואס פגמ'ט מיט א מעשה פגמ'ט אינעם נידעריגן ארט, אינעם גוף, אין די אברים און גידים; אבער דער וואס פגמ'ט אין מחשבה פגמ'ט אינעם העכסטן ארט, אינעם מוח. און דאס איז ווי איינער וואס ברענגט אן עבודה זרה אריין אינעם היכל קעגן איינעם וואס ברענגט אריין אן עבודה זרה אינעם חצר, און אריינברענגען א צלם אינעם היכל איז פיל הארבער. אזוי אויך דא: "תועבת ה' דרך רשע" - דער וועג וואס האט אים געפירט צום רשעות איז מער פאראכט ביים אויבערשטן ווי די מעשה רשע אליין, ווייל עס צייגט אויף זיין שלעכטער תכונה און זיין שלעכט הארץ, און דאס איז דער הארבערער חלק.
און לעומת זה "ומרדף צדקה יאהב". לויטן מלבי"ם מיינט "מרדף" אז ער איז נאכגעלאפן און נישט דערגרייכט: ער איז נאכגעלאפן דעם ארעמאן און אים נישט געפונען, כאטש ער האט זייער שטארק געוואלט אים געבן. האט דער מענטש געטאן א גוטע מעשה? בפועל האט ער גארנישט געטאן, דער ארעמאן האט גארנישט באקומען און איז געבליבן הונגעריג. אבער וואס קען מען זאגן אויף די מדות פון זיין נפש? א געוואלדיגער מענטש, א וואונדערבארער מענטש, א מענטש וואס דאס גוטס פון יענעם שטייט פאר זיינע אויגן און ער לויפט אים זוכן! קומט אויס אז הגם זיינע מעשים זענען למעשה נישט אויסגעפירט געווארן, דער עצם פאקט אז אין זיין הארץ איז פאראן א גוטע מחשבה און א רצון צו טאן גוטס - "יאהב". זאגט דער אויבערשטער: דאס האב איך ליב, דאס גוטע הארץ פון דעם מענטש. און וואס איז פאראכט ביי מיר? דאס שלעכטע הארץ פון יענעם רשע. הגם ער האט למעשה געטאן א שלעכטע מעשה, איז דאס שלעכטע הארץ נאך מער פאראכט ביי מיר און הארבער ווי די מעשה בפועל. און נאך מער פון דעם: אפילו אויב ער האט למעשה צום סוף נישט געטאן די שלעכטע מעשה בפועל, איז דאך דער דרך פונעם רשע זייער פאראכט ביים אויבערשטן, ווייל עס צייגט אויף זיין שלעכט הארץ און אויף זיין שלעכטער נאטור, און דאס איז די שלעכטע זאך אין אים.
מוסר רע לעוזב אורח
מוּסָר רָע לְעֹזֵב אֹרַח שׂוֹנֵא תוֹכַחַת יָמוּת׃ (י) - שווערע יסורים קומען אויף דעם וואס פארלאזט דעם גלייכן וועג, און דער וואס האט פיינט תוכחה וועט שטארבן.
רש"י ערקלערט: שווערע יסורים זענען אנגעגרייט פאר דעם וואס פארלאזט דעם דרך פונעם אויבערשטן. דער וואס גייט אוועק פון השי"ת'ס וועג, ווארטן אויף אים שווערע יסורים.
רבינו יונה ערקלערט: דער וואס פארלאזט דעם וועג ווייל דער יצר הרע האט זיך געשטארקט אויף אים, ער האט פארלאזט דעם גלייכן דרך צוליב א תאווה, אבער באמת טיף אין הארצן ווייסט ער אז ער האט א טעות און ער האט נישט פיינט קיין תוכחה, ער איז מודה אז וואס מ'זאגט אים איז ריכטיג - וואס וועט דער אויבערשטער טאן מיט אים? "מוסר רע לעוזב אורח", ער וועט אים באשטראפן מיט שווערע יסורים פארן פארלאזן דעם וועג. און ס'איז דא א טעם אים צו פייניגן מיט יסורים, ווייל ער ווייסט דאך אז ער מאכט א טעות און ער איז נאר נאכגעשלעפט געווארן נאך זיין יצר, ממילא וועלן די יסורים אויפטון זייער ציל און ער וועט פארריכטן זיינע וועגן. אבער א "שונא תוכחת" - דאס איז א מענטש וואס פאלט נישט צוליב א שטורעם פונעם יצר הרע, נאר ער האט שוין געמאכט דערפון אן אידעאלאגיע און א שיטה: ער האט פיינט תוכחה. אזא מענטש האט שוין נישט קיין תקנה. וואס וועלן העלפן יסורים? דאס רעדט נישט צו אים, ער האט פיינט תוכחה און די יסורים וועלן אים נישט פארריכטן. דערפאר איז נישטא קיין ברירה - "ימות". כביכול זאגט דער אויבערשטער: פון דעם מענטש האב איך שוין נישט קיין האפענונג, וואס וועלן העלפן יסורים, און ס'איז א שאד אים סתם צו פייניגן ווען ביי אים וועט זיך גארנישט טוישן. "מוסר רע" פאסט פאר דעם וואס האט פארלאזט דעם וועג ווייל דער יצר האט אים אנגעפאלן, ווייל ביי אים וועלן אביסל יסורים אים צוריקברענגען, ער האט דאך נישט פיינט קיין תוכחה; אבער א שונא תוכחת איז נישטא קיין טעם צו פייניגן מיט יסורים, נאר "שונא תוכחת ימות".
דער גר"א ערקלערט: "מוסר" מיינט יסורים. דער אויבערשטער ברענגט מיאוס'ע יסורים אויף דעם וואס איז געגאנגען אין אן "אורח". און ווער איז דער וואס גייט אין אן אורח? א מענטש וואס גייט אין א שמאלן, ענגען וועג, ווייל "אורח" מיינט א געדרוקטער שמאלער וועג און נישט דער ברייטער וועג - ווי למשל א מענטש וואס האט זיך מסגף געווען און געפאסט תעניתים, און שפעטער האט ער פארלאזט דעם דאזיגן וועג. וואס טוט דער אויבערשטער? ער שיקט אים יסורים פארן פארלאזן פון זיך אליין דעם מוסר טוב. וואס איז א מוסר טוב? דער וואס פייניגט זיך אליין, וואס ווארט נישט ביז דער אויבערשטער ברענגט אויף אים יסורים, נאר ער איז זיך אליין מייסר. א מענטש וואס האט פארלאזט דעם אורח, וואס דאס איז דער ענגער וועג אין וועלכן ער האט געדינט השי"ת מיט יסורים און סיגופים וואס ער האט אליין מקבל געווען אויף זיך, דאס הייסט ער האט פארלאזט גוטע יסורים - בלייבט פארן אויבערשטן כביכול נישט קיין ברירה נאר צו ברענגען אויף אים אנשטאט דעם שלעכטע יסורים. אבער "שונא תוכחת" - תוכחה איז רעדן, ווען מ'גיט תוכחה פאר א מענטש אויף שלעכטע מעשים. דער וואס האט פיינט תוכחה, זאגט דער גר"א, באלאנגט שוין נישט צום גוף נאר צום נפש, ווייל דיבור קומט דאך פונעם נפש, "רוח ממללא". קומט אויס אז דער חטא פון דעם מענטש איז אינעם נפש: ער האט פיינט ווען מ'רעדט צו אים דברי תוכחה, און דער דיבור געהערט דאך צום נפש. דערפאר איז זיין עונש אויך אינעם נפש, און וואס איז דער עונש פונעם נפש? מיתה. און דעריבער "שונא תוכחת ימות". דער מוסר איז אין מעשה און אינעם גוף, ער האט מקבל געווען אויף זיך יסורים און זיי פארלאזט, דעריבער באקומט ער יסורים פונעם אויבערשטן, מוסר רע; אבער א שונא תוכחת, וואס דאס איז בגדר דיבור און אינעם חלק הנפש, אויב ער הערט נישט, ברענגט מען אויף אים דעם עונש פונעם נפש, חס ושלום ימות.
דער מלבי"ם: מוסר טוב און מוסר רע
דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א מוסר טוב און עס איז פאראן א מוסר רע. א מוסר טוב איז ווען א מענטש שרעקט זיך אליין אָן און ברענגט זיך צו יראה, מיטן זאגן צו זיך: ס'איז דא א גיהנום, ס'איז דא אן עונש פאר רשעים, און דער אויבערשטער באצאלט פאר דעם וואס גייט קעגן זיין ווארט. און מיט דעם פייניגט ער די כוחות פונעם נפש אז זיי זאלן נישט ארויסגיין פון זייערע ראמען און ער זאל נישט טאן וואס עס גלוסט זיך אים, פון שרעק אז עס וועט אים זיין שלעכט אויב ער גייט אויף א שלעכטן וועג. קומט אויס אז א מוסר טוב איז ווען א מענטש שרעקט זיך אליין אָן פון דעם וואס ס'וועט קומען, און דאס אליין האלט אים אפ פון דער עבירה. מוסר רע איז ווען חס ושלום השי"ת ברענגט אויף אים שווערע יסורים. דער מוסר טוב איז ווען נאך איידער עס קומט עפעס אויף מיר שרעק איך זיך אליין אפ פון אן עבירה ווייל איך ווייס אז ס'זענען דא יסורים; אבער אויב מ'דארף זיי שוין מקבל זיין בפועל, איז דאס שוין א מוסר רע.
און וואס טוט השי"ת צו דעם וואס פארלאזט דעם אורח, צו דעם וואס איז שוין געגאנגען אין די וועגן פון חכמה און האָט שנה ופירש געווען? ער באשטראפט אים מיט שווערע יסורים. און אויב א מענטש זעט אז יסורים קומען אויף אים, יפשפש במעשיו, זאל ער בודק זיין זיינע מעשים, און אויב ער געפינט נישט, זאל ער תולה זיין אין ביטול תורה. און דער דאזיגער מוסר רע אליין, וואס דער אויבערשטער פייניגט אים פארן פארלאזן דעם אורח, וועט אים דינען פאר א תוכחה. און וואס איז תוכחה? דער מלבי"ם ערקלערט שטענדיג אז תוכחה איז מלשון וויכוח: מ'טענה'ט זיך כביכול מיט אים און מ'ווייזט אים אויף - זעסטו וואס איז דיר ארויסגעקומען דערפון? וואס האסטו פארדינט פון פארלאזן השי"ת'ס וועג? האסט באקומען מוסר רע. וואלט דיר דען נישט געווען כדאי זיך אליין צו פייניגן מיט א מוסר טוב, זיך אליין אנצושרעקן און ברענגען צו יראת שמים פונעם קומענדיגן עונש, אנשטאט צו באקומען יעצט דעם עונש בפועל, יסורים פארן זיך אפשיידן פון דער תורה? קומט דאך אויס אז די יסורים זענען געקומען אים מוכיח צו זיין און אים אויפצוווייזן לויטן שכל אז עס לוינט זיך נישט צו פארלאזן דעם וועג פונעם אויבערשטן.
אבער וואס פאסירט אויב נאך אלעס וואס ער האט געטון און נאכדעם וואס עס זענען געקומען אויף אים די יסורים, איז ער א שונא תוכחת, ער נעמט נישט אן וואס מען מוסר'ט אים, און ער עקשנ'ט זיך צו בלייבן שטיין אויף זיין ארט און גיין אויפ'ן פארדארבענעם וועג וואס ער האט אנגעהויבן? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב דיך געוואלט אויסגראדן, איך האב דיך געוואלט פארריכטן, און נישט בלויז וואס דו האסט נישט מקבל געווען די יסורים און האסט נישט געזאגט חטאתי עוויתי פשעתי, רבונו של עולם איך טו תשובה, נאר דו האסט נאך געטענה'ט מיט חוצפה און געהאט השגות אויף וואס מען האט דיר געטון - ביי אזא מענטש איז נישטא קיין ברירה, "שונא תוכחת ימות".
און פון דעם וועט איר פארשטיין אז "ימות" איז נישט בלויז אן עונש, נאר כביכול זאגט דער הקדוש ברוך הוא: עס איז מער נישטא קיין זין אים צו פייניקן מיט יסורים. וועמען איז דא א זין צו מייסר זיין? א מענטש וואס מען קען אים מתקן זיין דורך די יסורים. די יסורים זענען דאך נישט קיין תכלית פאר זיך און נישט קיין ציל בפני עצמו, נאר א מיטל צו פארריכטן דעם מענטש. און אז מען זעט אז די יסורים פארריכטן אים נישט, זאגט דער הקדוש ברוך הוא אז עס איז נישטא קיין טעם ער זאל ווייטער ליידן יסורים. און אויב וועסטו פרעגן, וואס איז דער טעם ער זאל שטארבן - איז דא דערויף א גרויסער טעם: כל זמן ער לעבט, זאמלט ער ווייטער אן פאר זיך ברענשטאף פאר גיהנום. יעדעס ווייטערדיגע יאר איז נאך כריתות, נאך לאווין, נאך איסורי תורה, נאך סקילה, רחמנא ליצלן וואס פאר א גיהנום עס וועט אים זיין. און אויב מען נעמט אים אוועק צען יאר פריער אדער צוואנציג יאר פריער, שפארט מען פון אים איין דעם שרעקליכן גיהנום. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט אויפ'ן מענטש וואס קומט לידי עבירה: למה לא נהפכה לו שלייתו על פניו - עס וואלט אים בעסער געווען ער זאל געבוירן ווערן א נפל, וואס צום ווייניגסטנס וואלט ער אנגעקומען אויבן ריין און זויבער. און אזוי לעבט ער דא זיבעציג יאר, און אויב איז ער זוכה צו אריכות ימים ניינציג יאר, און ניינציג יאר פון עבירות, ניינציג יאר וואס ער האט נישט געלייגט קיין תפילין, ניינציג יאר וואס ער האט מחלל שבת געווען, וואס ער איז נכשל געווארן אין איסורי עריות און נדה און אין די איבעריגע הארבע עבירות. צי וואלט אים דען נישט כדאי געווען פטור צו ווערן פון דעם לעבן פריער, מיט ווייניגער עבירות וואס ער האט אנגעזאמלט? דעריבער זאגט דער הקדוש ברוך הוא: עס איז נישטא קיין ברירה, שונא תוכחת ימות. דער מוסר רע וועט אים צום סוף ברענגען לידי מיתה, וויבאלד דער מוסר העלפט אים שוין נישט.
צום סך-הכל:
די דריי פסוקים וואס מיר האבן געלערנט לערנען אונז איין יסוד: דער הקדוש ברוך הוא באגערט דאס הארץ. דער קרבן פון די רשעים איז פארמיאוסט ווייל עס פעלט אין אים דער עיקר - די הכנעת הלב און די דערנענטערונג צום אויבערשטן, בעת וואס די תפילה פון די ישרים איז באליבט אפילו אן א קרבן. "תועבת ה' דרך רשע" לערנט אונז אז דער וועג און דער מחשבה וואס זענען געקומען פאר'ן מעשה זענען נאך ערגער פונעם מעשה אליין, ווייל זיי ווייזן אויף דער שלעכטער נאטור פון דער נפש; און לעומת זה "מרדף צדקה יאהב" - סיי דער וואס האט נאכגעיאגט און נישט משיג געווען, און סיי דער וואס יאגט נאך אנדערע און איז זיי מזכה, איז באליבט פאר'ן מקום מכוח זיין גוט הארץ. און צום סוף, די יסורים זענען נישט קיין ציל נאר א כלי פון תיקון: ווער עס האט פארלאזט דעם וועג צוליב זיין יצר, וועט אים א מוסר רע צוריקברענגען צום גוטן וועג; אבער ווער עס האט געמאכט פון שנאת התוכחה א פרינציפ, פאר אים איז נישטא קיין נוצן אין די יסורים. און פון דעם איז דער מוסר השכל: עס איז פיל בעסער אז דער מענטש זאל זיך אליין מייסר זיין מיט א מוסר טוב, מיט יראת שמים און מיט התבוננות, און מקדים זיין רפואה פאר דער מכה.