הקדמה
אין פרק י"ד גייט שלמה המלך ווייטער אן צו שטעלן פאר אונז דעם פארגלייך צווישן דעם חכם צום כסיל, צווישן דעם ישר צום עקש, און צווישן דעם וואס איז מושל איבער זיין גייסט צו דעם וואס זיין גייסט איז מושל איבער אים. אין דעם טייל פונעם קאפיטל וועלן מיר עוסק זיין אין פיר פסוקים וואס זייער ענין איז איינס: דער כח פונעם אינעווייניגסטן סדר - אין דער הנהגה פון דער מלוכה, אין דער הנהגה פון די מדות, אין דער הנהגה פונעם הארץ, און אין דער הנהגה פונעם יחס צום דל און אביון. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, מיר וועלן ברענגען דעם ביאור פונעם מלבי"ם, און לעבן אים די ווערטער פון רבינו יונה און פונעם ווילנער גאון.
הדרת מלך און די שוואכקייט פונעם מחוקק
בְּרׇב־עָם הַדְרַת־מֶלֶךְ וּבְאֶפֶס לְאֹם מְחִתַּת רָזוֹן׃ (כח) - מיט א גרויס פאלק איז די שיינקייט פונעם מלך, און ווען עס פעלט אויס אן אומה איז דאס דער בראך פונעם פירער.
דער מלבי"ם איז דא מדייק אין די חילוקי הלשונות. א קיבוץ פון מענטשן וואס האבן אויף זיך א מלך רופט זיך "עם". א "גוי" איז א צוזאמעננעם פון מענטשן אפילו אן א מלך. אבער א "לאום" איז א העכערע מדרגה: א ציבור וואס פארמאגט מסודר'דיגע געזעצן און סדרי הנהגה - די מערסט אויסגעארבעטע צווישן די אומות.
און אזוי אויך איז דא א חילוק צווישן א יועץ און א רוזן. דער יועץ גיט זיך אפ מיט די ענינים פון דער מדינה: וויאזוי זיך צו פירן, וויאזוי צו האנדלען, און אלע ענינים פון דער מדינה'שער הנהגה - און זיין עצה איז אפן און באקאנט. דער רוזן לעומת זה איז א יועץ אין די פארבארגענע ענינים, ער ראט דעם מלך אין די סתרים פונעם מלך. און אין דעם בכלל זענען די ענינים פון חוק און דת, אזוי ווי עס שטייט "ורוזנים יחוקקו צדק". די יועצים געבן עצות אין דער הנהגה פון דער מדינה, אבער זיי זענען נישט די מחוקקים.
איצט וועלן מיר פארשטיין דעם פסוק. עס איז דא א חילוק צווישן "הוד" וואס דאס איז אינעווייניג, ביז "הדר" וואס איז דרויסנדיג. דער דרויסנדיגער הדר פונעם מלך ווערט גרעסער וואס מער עס מערט זיך די צאל פונעם עם. א קליינע מלוכה - וויפיל כבוד איז שוין פאראן דארט; אבער א גרויסע מלוכה, איז דער כבוד וואס מען גיט פארן מלך גאר געוואלדיג. דעריבער "ברוב עם הדרת מלך": דער ריבוי פונעם עם, אפילו פשוט'ע מענטשן, לייגט שוין צו א דרויסנדיגן הדר צום מלך.
אבער "ובאפס לאום מחיתת רזון". דער רזון איז דער רוזן, וואס איז ממונה אויף די חוקים און אויף דער דת. אויב עס פעלט א לאום - עס זענען נישטא קיין בעלי דת וואס זאלן היטן די חוקים און פארשטיין אז די חוקים זענען פאר זייער טובה - ווערט דער חוק וואס איז געווארן איינגעפירט צובראכן און קאליע, און מען האט דערפון קיין שום תועלת נישט. וואס העלפט דאס וואס מען מאכט א חוק אויב קיינער היט עס נישט, קיינער צווינגט עס נישט אויס, און דאס פאלק נעמט עס נישט אן? כאטש דער ריבוי עם ברענגט א תועלת פארן מלך, האט אבער דער מחוקק דערפון גארנישט. א תועלת פארן מחוקק איז נאר דא ווען עס איז פאראן א לאום, דאס הייסט אז די אומה אליין וויל די חוקים, וויל זיי אפהיטן, און וויל אז דער מחוקק זאל מאכן תקנות לטובת דער הנהגה פונעם ציבור. אן דעם - וועט ער מאכן חוקים און מען וועט זיי נישט מקיים זיין.
ארך אפיים רב תבונה
אֶרֶךְ אַפַּיִם רַב־תְּבוּנָה וּקְצַר־רוּחַ מֵרִים אִוֶּלֶת׃ (כט) - דער וואס איז ארך אפים איז רב תבונה (פארמאגט גרויס פארשטאנד), און דער וואס איז קצר רוח הייבט אויף און ווייזט ארויס נארישקייט.
רבינו יונה ערקלערט: ווער עס הערשט איבער זיין כעס און איז מאריך אף, ער נעמט נישט קיין נקמה אין דער שעה וואס זיין צארן ברענט אין אים, נאר ער ווארט ביז זיין דעת וועט זיך בארואיגן און ער וועט קענען שקול'ן די זאכן אויף אן אויסגערעכנטן און פארשטענדליכן אופן - דער מענטש וועט אנקומען דורך דער דאזיגער מדה צו זיין "רב תבונה". און וויאזוי געבערט די מדה תבונה? ווייל קיינמאל וועט א קצר רוח נישט צוקומען צו א טיפן מחקר. א מענטש וואס וויל מברר זיין א זאך, סיי אין עניני גשמיות און סיי אין עניני תורה, אויב ער איז א קצר רוח - וועט ער קיינמאל נישט אנקומען צו די ריכטיגע מסקנות, ווייל ער וועט נעמען אין האנט אריין דעם ערשטן מחשבה וואס וועט אים אויפקומען אין געדאנק. "ס'דאכט זיך מיר דער כיוון" - און ער האט פארשלאסן די זאך. צי האסטו דען נאכגעפארשט פון אלע זייטן? צי האסטו איבערגעקוקט אנדערע מעגליכקייטן? צי האסטו פארטיפט און געזען נאך דעות? ניין, ווייל ער איז א קצר רוח. לעומת זה, דער ארך אפים וואס פארמאגט די פאסיגע סבלנות וועט זיך מתבונן זיין אין יעדער זאך, ער וועט דערין מעיין זיין ווי עס פאסט מיט ישוב הדעת, און דורך דעם וועט ער אנקומען צו דער אמת פונעם מחקר.
ווייטער זאגט רבינו יונה: ווער עס איז נישט קיין חכם, ווען עס קומט אים אויפן געדאנק אן ערשטע תשובה, כאפט ער עס תיכף אן פאר זיך. און אויב ער הערט אז איינער פרעגט אפ זיינע ווערטער, וועט ער זיך קריגן מיט אים און זאגן "דו ביסט נישט גערעכט", נאר כדי זיך אליין צו פארענטפערן. ער טראכט נישט אריין צי די מסקנה צו וואס ער איז דערגאנגען איז טאקע ריכטיג, און אפשר זענען די ווערטער פון זיין חבר מער אמת'דיג. קומט אויס אז די מדה וואס ברענגט דעם מענטש צו דער מעלה פון ארך אפים - די מדה פון סבלנות - זי איז עס וואס ברענגט אים צו זיין אן איש רב תבונה, וואס וועגט אפ יעדע זאך אויפן וואגשאל, מיט פארשטאנד און מיט מתינות, און דאס איז דער עיקר כדי אנצוקומען צו דער ריכטיגער מסקנה.
און נאך מער: א קצר רוח, ווען ער הערט א זאך וואס זעט אים נישט אויס ביים ערשטן בליק, ווארפט ער עס תיכף אפ - "נישט ריכטיג, ס'קען נישט זיין". אבער דער ארך אפים האקט נישט גלייך אפ. ער זאגט: אויפן ערשטן געדאנק זעט עס מיר נישט אויס, אבער איך וויל עס איבערקוקן; ס'איז מעגלעך אז עס איז דא עפעס ממשות אין דיינע ווערטער. דער בעל תבונה פארשט און פארטיפט זיך, און אמאל ווערט ער געוואויר אז דווקא די זאך וואס האט אים אויסגעזען אומלאגיש איז דער אמת און איז דאס ריכטיגע. זעען מיר ווי וויכטיג די אריכות אפים איז פאר דער מידה פון תבונה און פאר דער מידה פון חכמה, און ווי שעדליך דער קוצר רוח און דער מאנגל אין געדולד זענען.
און עס איז אויך דא דא א סגולה'דיגער ענין. עס שטייט אז כל הכועס, אויב ער איז א חכם - חכמתו מסתלקת הימנו, זיין חכמה גייט אוועק פון אים. א מענטש וואס איז נישט קיין ארך אפים נאר א קצר רוח, וואס יעדע זאך רעגט אים אויף און מאכט אים נערוועז, פארלירט אויף א סגולה'דיגן אופן זיין חכמה. און ווער איז דער רב תבונה? דער וואס ער איז אן ארך אפים. אבער דער קצר אפים, אפילו ער זאל זיין אזוי קלוג ווי משה רבינו - גייט זיין חכמה אוועק פון אים, און ווען מען איז געקומען אים פרעגן א שאלה האט ער נישט געוואוסט וואס צו ענטפערן. דאס הייסט, אפילו דו ביסט דער גרעסטער חכם אויף דער וועלט, פירן זיך מיט דער מידה פון קוצר רוח פארטרייבט דיין חכמה.
און אויב דו וועסט זאגן: איך בין דאך נישט שטענדיג א קצר רוח, נאר אמאל אמאל - העלפט דאס גארנישט. ווייל דער מציאות איז אז שטענדיג וועלן זיך מאכן זאכן וואס ברענגען דעם מענטש צו זיין א קצר רוח. א נערוועזער און א קצר רוח דארף נישט קיין באזונדערע סיבות זיך אויפצורעגן; אפטמאל פארשטייסטו בכלל נישט אויף וואס ער רעגט זיך, אבער ער וועט שוין געפינען אויף וואס. פארוואס האט מען דאס נישט געלייגט, און פארוואס האט מען דאס נישט געטאן, און איך האב דאך געבעטן פון יענעם, און ווער איז דער קלוגער וואס האט אזוי געטאן. שטענדיג וועט ער געפינען אויף וואס צו באמערקן און אויף וואס זיך אויפצורעגן, שטענדיג איז אים עפעס נישט באקוועם. און אויב ס'איז גארנישט דא - וועט ער זיך אויפרעגן אויפן וועטער. קומט אויס אז דער מענטש האט פארלוירן זיין גאנצע חכמה, ווייל שטענדיג רעגט אים עפעס אויף, און דער כעס פארטרייבט די חכמה פונעם מענטש. דעריבער איז בלויז דער ארך אפים א "רב תבונה", בעת דער קצר רוח - איז דאס א גדר פון איוולת, וואס פארלירט זיין שכל און זיין חכמה.
"מרים איוולת" - וואס קומט ארויס אויסנווייניג
און אויף "וקצר רוח מרים איוולת" זאגט רבינו יונה: א קצר רוח אין דער צייט פון זיין כעס גיסט ארויס אלעס וואס ער האט אין מויל, ווי א וואולקאן וואס שפייט לאווא. ער לאזט ארויס מיט זיינע ליפן דאס וואס ליגט אים אין הארץ - די איוולת אין זיין הארץ ווערט אויפגעהויבן און קומט ארויס אויסנווייניג. און אסאך מאל שאדט אים דאס זייער שטארק. צום ביישפיל: איינער האט דיר געשאדט, און דו פלאנסט וויאזוי צו פארקלענערן דעם שאדן אדער וויאזוי צוריקצובאקומען דיינס. אין דעם מאמענט וואס דו ביסט אין כעס - "איך וועל אים נאך ווייזן, איך וועל אים נאך טאן אזוי און אזוי" - וואס פאר א נארישקייט! יעצט הערט יענער וואס דו פלאנסט, און ער וועט זיך היטן, און דו וועסט עס מער נישט קענען טאן. יענער האט ביי דיר עפעס געגנב'עט, און דו שרייסט אויס אז דו וועסט עס צוריקנעמען פון אים - יעצט וועט ער זיך היטן און דו וועסט נישט קענען. אבער אויב וואלסטו געשוויגן, וואלסטו ביים ערשטן געלעגנהייט צוריקגענומען דיין פארלוסט. קומט אויס אז דער קצר רוח הייבט אויף זיינע פלענער אויסנווייניג, און די צוהערער היטן זיך פון אים, און ער קען שוין מער נישט מוציא מכח אל הפועל זיין זיין געדאנק.
און נאך מער: "איוולת" באדייט דא די שלעכטע מידות אינעווייניג אינעם מענטש. כל זמן דו האסט געשוויגן, זענען זיי נישט געקומען לידי ביטוי; אין דער מינוט וואס דו האסט גערעדט, זענען זיי ארויס אויפן אויבערפלאך. און דאס איז א געוואלדיגער אמת. גיט אכטונג אז איינגעהאלטענע מענטשן ווערן אנגעקוקט ווי בעלי מידות טובות מער, כאטש עס איז נישט מוכרח אזוי, ווייל א מידה איז דאך אן אינעווייניגסטע זאך. אפילו דער איינגעהאלטענער מענטש האט א שלעכט הארץ, וועט ער עס נישט ארויסלאזן; אפילו מען האט אים זייער אויפגערעגט, וועט ער דעם קיין שום דרויסנדיגן אויסדרוק נישט געבן, און די שלעכטקייט וועט בלייבן אינעווייניג אין אים. בעת דער קצר רוח הייבט אויף די איוולת אין זיך און גיט איר תיכף אן אויסדרוק אויסנווייניג: מיט רעדן, מיט קללות און מיט פארשידענע מעשים. וואס ביי יענעם בלייבט טיף אין הארץ, גייט ביי דיר שוין ארויס אויסנווייניג. דאס איז "מרים איוולת": וואס איז געווען אונטן, פארזינקען, הייבט זיך יעצט אויף. און נאך מער פון דעם, דורך דעם ווערט די זאך איינגעווארצלט אין זיין טבע. כל זמן די מידה איז אינעווייניג, איז זי נאך נישט איינגעווארצלט; ווען מען הייבט זי אן ארויסצוברענגען למעשה און איר אויספירן - איז דאס שוין נישט בלויז קיין עיונ'דיגע לימוד נאר א פראקטיק. און דעמאלט איז פיל שווערער אויסצורייסן די מידה פון זיך.
דער הגאון מווילנא ערקלערט: ווער עס רעגט זיך נישט און איז מאריך אף - איז א גרויסער חכם, א רב תבונה. און ווער עס איז א קצר רוח און ווערט אין כעס, איז נישט גענוג וואס ער איז נישט קיין חכם און ס'איז נישט גענוג וואס ער איז א בעל איוולת, נאר ער "מרים איוולת" - אז יעדער זאל הערן זיין נארישקייט. און דאס איז אויך א פאקט אינעם מציאות. א מענטש וואס מען האט אים געשאדט אדער וויי געטאן: אויב שלינגט ער עס אראפ שטילערהייט, וועט אים דערפון נישט קומען קיין שום שאַנדע; אבער אויב ער וועט מאכן דערפון א רעש, ברענגט ער אויף זיך א שאַנדע. אזוי ווי מיר האבן געזען ביי אמנון ותמר, וואס איר ברודער האט איר געעצה'ט צו האלטן די זאך שטיל - עס וועט דיר נישט צוגעבן קיין כבוד אז דו זאלסט גיין און שרייען אז דו ביסט געווען א קרבן צום מעשה פון אמנון. דער קצר רוח לייגט נישט קיין קאפ אז דער פרסום אליין ברענגט אים שאדן.
לאמיר געבן א באקאנטן משל פון דער וועלט פון האנדל. אסאך מאל פאסירן פאר א פירמע געוויסע שאדנס, און זי בעפארצוגט דאס נישט מפרסם צו זיין כדי נישט צו שאדן פאר זיך אליין; זי איז גרייט איינצושלינגען דעם שאדן, אבי עס נישט צו מאכן פובליק. צום ביישפיל, אויב איינער האט געהאקט די קאמפיוטערס פון דער קאמפאני און ארויסגענומען געלט פון די קרעדיט קארטלעך פון די קליענטן - אסאך מאל וועט די פירמע פארענדיגן די זאך מיט באצאלן שאדנערזאץ פאר אלע יענע מענטשן שטילערהייט, כדי נישט צו מאכן א רעש און אנפאנגען א גרויסע אויספארשונג וואס וועט פארטרייבן קונים. אזוי איז אין אסאך ענינים: ווען א מענטש פארענדיגט א זאך שטילערהייט, איז אים פיל בעסער. און פארקערט, ווען ער פובליצירט "מען האט מיר געטשעפעט, מען האט מיר געזאגט, מען האט מיר געטאן, מען האט מיך געשלאגן" - קוקט יעדער אויף אים ווי א פארשעמטער, מען באגייט זיך מיט זלזול צו אים, און דער פרסום אליין ברענגט א ביליגקייט לגבי אים. דאס איז דער קצר רוח: נישט גענוג וואס דער קוצר רוח אליין איז איוולת, נאר ער הייבט עס נאך אויף אויסנווייניג אז יעדער זאל הערן, און דאס איז זיכער א שלעכטע זאך.
ארך אפיים וואס איז א קצר רוח - דער ביאור פונעם מלבי"ם
דער מלבי"ם ערקלערט אז "ארך אפיים" איז א מענטש וואס נעמט נישט קיין נקמה תיכף ומיד, און דאס איז פון די געזעצן פון תבונה. און כדי מדייק צו זיין די זאכן דארף מען דאס פארגלייכן צום פסוק פון פריער:
קְצַר־אַפַּיִם יַעֲשֶׂה אִוֶּלֶת וְאִישׁ מְזִמּוֹת יִשָּׂנֵא׃ (יז) - דער וואס איז קורץ אין כעס וועט טאן נארישקייט, און א מענטש פון מזימות וועט מען פיינט האבן.
וואס איז דער חילוק צווישן "קצר אפיים" דארט, ביז "קצר רוח" דא? ערקלערט דער מלבי"ם: "אפיים" מיינט דער אפענער כעס, מלשון אף, "כי אש קדחה באפי" - א מענטש וואס לאזט ארויס דעם כעס אויסנווייניג. "קצר רוח" איז דער וואס כעס'ט אינעווייניג: ער ברויזט, אבער דאס איז פנימי, זיין אינעווייניגסטער גייסט רוהט נישט. דעריבער איז מעגלעך אז אן ארך אפיים זאל זיין א קצר רוח: אין הארצן רוהט ער נישט, די פלאם קאכט אין אים, אבער ער פירט דאס נישט אויס למעשה און גיט נישט קיין האנט צו זיין כעס. בעת "קצר אפיים יעשה איוולת" - ער לאזט ארויס דעם כעס תיכף, און דאס איז איוולת: דער כעס איז אין דיר, און דו ווארפסט אים ארויס אויסנווייניג.
און מיט דעם ערקלערט דער מלבי"ם אונזער פסוק: "וקצר רוח מרים איוולת" - ער מאכט אז די נארישקייט (איוולת) וואס שטעקט טיף אין אים זאל ארויפגיין אויפן הארץ, הגם זי קומט נאך נישט ארויס פון זיין מויל. עס געפינען זיך דא דריי שטופעס: די איוולת וואס רוהט אין אים אינעווייניג; פון דארט הייבט ער זי אויף צום הארץ, דאס הייסט ער הייבט אן לייגן אכט דערויף, ווערט אין כעס און צעקאכט, און די פלאם זידט אינעווייניג; און נאך אים קומט דער קצר אפים וואס לאזט עס שוין ארויס אויסעווייניג, און מען דערקענט א ברענענדיגע פייער אין זיין נאז. דערפאר זאגט דער מלבי"ם: ווער עס פארלענגערט זיין נאז (איז ארך אפים) און נעמט נישט קיין נקמה תיכף ומיד - איז דאס א חכמה ביי אים, אבער וויסן זאלסטו אז אויב דו האלטסט נאך אלץ דעם כעס טיף אין זיך און דו ביסט א קצר רוח, הייבסטו אויף די איוולת צום חלק פונעם הארץ, און זי הערשט איבער דיין הארץ - און דאס איז אויך א שלעכטע זאך. אויב אזוי, אפילו דו ביסט אן ארך אפים, איז דאס נאך נישט גענוג. עס פאסט זיך זייער אז מען זאל זיך דערווייטערן אויך פון קוצר רוח, און מען זאל זיין אן ארך אפים און אויך אן ארך רוח, אז אויך אינעווייניג זאל מען נישט כעס'ן.
חיי בשרים לב מרפא
חַיֵּי בְשָׂרִים לֵב מַרְפֵּא וּרְקַב עֲצָמוֹת קִנְאָה׃ (ל) - דאס לעבן פון די לייבער איז א היילנדיג הארץ, און פוילעניש פון די ביינער איז קנאה.
רבינו יונה ערקלערט: רוב רפואות העלפן פאר א טייל אברים און שעדיגן אנדערע אברים. ווער עס קען זיך אפהיטן פון רפואות - איז וואויל פאר אים, שומר מצרות נפשו. די רפואה העלפט טאקע פאר די דאזיגע אברים, אבער זי שעדיגט אנדערע, ווייל יעדע רפואה איז א שינוי אינעם קערפער, און דער שינוי ברענגט א תועלת אויף איין פלאץ און שעדיגט אויף א צווייטן פלאץ. אבער די סבלנות - דאס הארץ איז דאס לעבן פון אלע אברים. "חיי בשרים", דאס הייסט אלע אברים, "לב מרפא" - וועלכע הארץ היילט אויס אלע אברים? דאס געדולדיגע, סבלנות'דיגע הארץ. ווער עס איז אן ארך אפים, ציט עס אויס אין זיין הארץ און איילט זיך נישט צו כעס'ן - זיין הארץ איז א רפואה פאר אלע זיינע אברים, זי היילט אים אויס פונעם כעס און פונעם יגון. און אזוי זאגט דער פסוק: "והסר כעס מליבך", און וואס איז דער המשך? "והעבר רעה מבשרך" - הא בהא תליא, ווער עס איז אין כעס ברענגט א רעה אויף זיין אייגן פלייש. און נישט בלויז דאס, נאר דאס היילט אויך יענעם: "מענה רך ישיב חמה" - ווען איך ווער נישט אין כעס, שטיל איך אויך איין דיין כעס, און אזוי אויך "ולשון חכמים מרפא".
מיר האבן שוין אסאך מאל דערמאנט אז דער כעס שעדיגט דעם מענטש און פארקירצט זיינע טעג, "קצר ימים ושבע רוגז". און אזוי ווערט היינט אויך געוויזן אין פארשונגען, אז רוב מחלות קומען דערפון וואס דער מענטש איז נישט רואיג, ער געפינט זיך כסדר אין א לחץ, און יעדע זאך ברענגט אים אומרואיגקייט און אומבאקוועמליכקייט. און מיר האבן שוין געזאגט אז כעס מיינט צו באשטראפן זיך אליין פאר די טעותים פון אנדערע, ווייל צום סוף איז דער ניזוק דער וואס כעס'ט, און ער אליין איז דער וואס פאראורזאכט א שלעכטע פעולה אויף זיך אליין.
"ורקב עצמות קנאה" - נישט גענוג אז דאס פלייש פונעם מקנא ווערט איינגעדארט און פארלירט זיין שמאלץ, נאר אפילו די ביינער, וואס זענען מער פנימיות'דיג און הארט, טריקענען זיך אויס און ווערן פארפוילט. און דאס איז די מציאות. וויאזוי זאגט מען ביי אונז אויף א מענטש וואס איז מקנא? "ער עסט זיך אליין אויף". און דאס איז כפשוטו: די קנאה וואס ברענט אין אים, די שלעכטע מדות, דער כעס אויף אנדערע - עסן אים אויף פון אינעווייניג און מאכן זיינע ביינער פארפוילט. און ווי א חכם האט אמאל געזאגט: דאס וואס וועט דיך הרג'ענען איז נישט דאס וואס דו עסט, נאר דאס וואס עס עסט דיך. היט זיך זייער אז עס זאלן נישט זיין קיין זאכן וואס זאלן דיך אומרואיג מאכן איבער דער מאס, ווייל דאס אליין ברענגט צו רקב עצמות.
נאך א ביאור ברענגט רבינו יונה: "לב מרפא" איז א גוט הארץ וואס פארלאנגט און זוכט דאס גוטע פאר זיין פאלק. אזא מענטש, וואס וויל שטענדיג בלויז דאס גוטע פאר יענעם - דאס איז "חיי בשרים", ער שענקט לעבן פאר זיין פלייש. און פארוואס? ווייל ביי א בעל לב רע זענען דא אסאך שונאים און אסאך וואס זוכן זיין שלעכטס, צוליב זיין שלעכטן הארץ. מענטשן ווילן אים נישט טאן קיין טובות און ווילן נישט זיין אין זיין געזעלשאפט, און זוכן וויאזוי אים צו שעדיגן. און וואס וועט מאכן אז דו זאלסט לעבן גוט און דיין לייב זאל רוהן רואיגערהייט אן קיין מורא פון מזיקים און שונאים? "לב מרפא" - ווער עס האט א גוט הארץ, וואס באאיינפלוסט אנדערע און היילט יעדן איינעם, און גיט פאר יעדן בלויז א גוטע השפעה, איז דאס א רפואה פאר זיין אייגן פלייש, אז מען זאל אים נישט מקנא זיין און מען זאל אים נישט פיינט האבן.
דער גאון מווילנא ערקלערט דאס ווארט "מרפא" מלשון רפואה און בארואיגונג: צומאל ווערט א מענטש אין כעס אויף דיר און דו ווייסט אז זיין כעס איז גערעכט, אז דו האסט באמת נישט געהאנדלט ווי עס פאסט און ער האט א גוטע סיבה זיך צו רעגן. אויב וועסטו קומען און זאגן "ריכטיג, ביסט גערעכט, איך בין נישט געווען בסדר, איך האב געטאן שלא כהוגן, איך בעט איבער" - מיט דעם גיבסטו חיות אויך פאר דיין פלייש. ווייל אזוי ווי דו בארואיגסט די אנדערע זייט, ווערט ער בארואיגט און איז מער נישט ברוגז אויף דיר, און דאס איז א לעבן פאר דיין פלייש. אבער אויב וועסטו זאגן "ניין, איך בין געווען הונדערט פראצענט בסדר", וועסטו אנצינדן ביי אים א נאך גרעסערן כעס - אנשטאט זיך צו אנטשולדיגן און זאגן סליחה טעיתי, טוסטו נאך פארענטפערן דאס וואס דו האסט געטאן. און דאס איז "ורקב עצמות קנאה", וואס וועקט אויף די קנאה און ברוגז פון זיין חבר אויף אים. אבער אויב איז ער מרפא, דאס הייסט ער רעדט גוטע ווערטער אויף יענעמ'ס הארץ און בעט אים איבער - וועט דאס געבן לעבן פאר זיין פלייש.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן. מיר האבן געזען "וקצר רוח מרים איוולת", און ווער עס וועקט אויף קנאה אין זיין הארץ לייגט א שווערקייט אויפן הארץ, און אחוץ וואס די איוולת איז קעגן חכמה, זאלסטו וויסן אז דאס הארץ איז דער מרפא פון אלע לעבנס פון די בשרים. וואס מאכט אז אונזער גוף זאל ארבעטן כתיקונו? די הויפט פאמפע וואס שטעלט צו בלוט און חיות צום גאנצן מענטשליכן קערפער. גיי ארויס און קוק וואס עס פאסירט ווען א געוויסער אבר באקומט נישט גענוג בלוט - רחמנא ליצלן, ביי צוקער-קראנקע (צוליב סוכרת) ווערט א נמק און מען מוז חלילה כריתה מאכן דעם אבר, השם יצילנו. קומט אויס אז די "חיי הבשרים" איז דאס הארץ, און זי איז דער מרפא פארן לעבן פונעם מענטש: ווען דאס הארץ איז שטארק און פעסט, שיקט עס זיינע קוואלן אין די טייכן, און זיי לויפן מיט א שטראם דורך די אדערן און באנעצן דאס פלייש און דערפרישן עס מיט חיות.
קומט דאך אויס אז דער וואס ברענגט ארויף קנאה צום הארץ, און מאכט אז זיין הארץ זאל נישט ארבעטן ווי געהעריג - ווייל ער איז מקנא יענעם, און זיין הארץ טראכט א גאנצע צייט פארוואס יענער האט און איך האב נישט, און פון וואו יענער האט דאס גענומען און פארוואס ער האט אזוי געטאן - מאכט ער א שאדן פאר די בשרים, ווייל דאס הארץ שטופט נישט דאס בלוט כראוי צום גאנצן קערפער. און נישט נאר דאס, נאר ער מאכט פארפוילט די ביינער און פארלעשט זיין גוף; זאג נישט אז עס איז דא בלויז א חיסרון אין חיות, נאר עס איז אויך א תוספת מיתה. און ווי עס שטייט: "מכל משמר נצור ליבך כי ממנו תוצאות חיים". דאס הארץ איז א מרפא פאר יעדן פלייש מיט דעם וואס עס שיקט ארויס זיינע קוועלער אין די טייכן, און אויב עס ווערט אפגעשוואכט צוליב קנאה און כעסן אויף אנדערע - ווערט דאס גאנצע פלייש געשעדיגט צוליב דעם.
עושק דל חרף עושהו
עֹשֵׁק דָּל חֵרֵף עֹשֵׂהוּ וּמְכַבְּדוֹ חֹנֵן אֶבְיוֹן׃ (לא) - דער וואס דריקט אן ארימאן שענדעט זיין באשעפער, און דער וואס שענקט דעם נויטבאדערפטיגן ערט אים.
רבינו יונה ערקלערט: דער וואס דרוקט דעם דל און לעסטערט אים, צי ער פארשעמט אים אויף זיין אויסערליכן געשטאלט, צי ער לעסטערט אים וועגן זיין ארימקייט און נויט - זאגט מען אים: ווייס וועמען דו לעסטערסט! דעם הקדוש ברוך הוא אליין, רחמנא ליצלן. ווארום וואס טענה'סטו? צי האט דער אויבערשטער אים נישט געקענט באשאפן שענער? ווען דו זאגסט אויף א מענטש אז ער איז מיאוס, ענטפערט מען דיר גלייך: גיי צום אומן וואס האט מיך געמאכט - דער בעל מלאכה וואס האט מיך באשאפן האט מיך אזוי געמאכט. און וואס זאגסטו בעצם? רבונו של עולם, עס איז דא ביי דיר א חסרון אין דער בריאה, דער דאזיגער מענטש איז ארויס מיט א פעלער. צי קען מען דען האבן חלילה תלונות אויפן הקדוש ברוך הוא? קומט אויס אז דאס איז א חירוף כלפי קודשא בריך הוא: דער וואס באעוולט דעם דל מיט לעסטערונגען, פארשעמט ער נישט בלויז דעם דל, נאר דעם רבונו של עולם אליין. און פארקערט, "ומכבדו חונן אביון" - דער וואס באגנאדיגט דעם אביון, גיט ער דערמיט כבוד פארן אויבערשטן.
דער גר"א מבאר אויפן יסוד פונעם זוהר חדש: ביי אן אביון איז נישט שייך אים עפעס צו בארויבן אדער עושק זיין, ווייל ער פארמאגט דאך גארנישט. וואס דארף ער? מען זאל אים געבן, מען זאל אים שענקען. דעריבער שטייט בנוגע דעם אביון, אז דער וואס באגנאדיגט אים און גיט אים א מתנת חנם - ער גיט כבוד פארן אויבערשטן, ווייל דורך דעם וועט דער עני נישט רעדן קיין שלעכטס כלפי השי"ת, און דער אויבערשטער וועט נישט דארפן שטראפן יענעם עני.
ביאור המלבי"ם: יעדע בריאה און איר פרנסה
דער מלבי"ם ערקלערט: דער הקדוש ברוך הוא האט נישט באשאפן דעם מענטש צו זיין שלעכטס נאר צו זיין טובה, און וויבאלד אזוי - האט ער פאר יעדער בריאה צוגעגרייט כדי סיפוקה, און אויך צוגעגרייט די כלים מיט וועלכע זי זאל קענען דערגרייכן איר נויט. אויב דער לייב דארף עסן הערשן, האט אים דער אויבערשטער געגעבן די כוחות נאכצולויפן נאך זיי און די כוח זיי צו באזיגן, און אזוי ווייטער האט השי"ת געגעבן פאר יעדן בעל חי די כוחות מיט וועלכע ער קען באקומען זיין שפייז.
און דאס אלעס קומט פון כבוד הבורא יתברך, וואס הקדוש ברוך הוא באשאפט אלץ לטובת די באשעפענישן, זיי זאלן האבן גוט אויף דער וועלט. ווארום ווען ער וואלט באשאפן א בעל חי וואס קען נישט שאפן זיין עסן, וואלט עס געווען כביכול ווי א חסרון אין דער בריאה. און באמת, ווער עס ליינט אין ספרי טבע וועט זען וואונדערבארע זאכן, מיט וואספארא טיפע חכמה השי"ת האט באשאפן די בעלי חיים זיי זאלן קענען פארזארגן זייער שפייז. עס איז אפילו פאראן א בלום וואס שפייזט זיך פון אינסעקטן - א פלייש-פרעסנדע בלום. וויאזוי עסט זי זיי? זי פארמאגט ווי א גלעזל, איר בלעטל עפנט זיך און שפרייט א ריח, און די אינסעקטן ווערן געצויגן און קריכן אריין. ביי טייל איז פאראן אביסל קלעב און דער אינסעקט בלייבט פארהאנקערט און קען נישט ארויס, און ביי טייל פארמאכט זיך די בלום - אמאל איז גענוג נאר אריבערצופירן די האנט און מען זעט אין דער זעלבער סעקונדע ווי די בלום קלאפט זיך צו, און דער אינסעקט ווערט איינגעשפארט אינעווייניג. נאך א שטיק צייט שטארבט ער און פאולט אוועק, און אט האט די בלום שפייז פון וואס זי לעבט. מען זעט ווי דער אויבערשטער האט געזארגט פאר יעדער באשעפעניש אויף אן אופן זי זאל געפינען איר עסן: די פיש, די הינט, די קעץ, די שלענג - פאר יעדן באזונדער האט דער אויבערשטער באשאפן דעם וועג וויאזוי צו געפינען זיין שפייז. און דאס איז דער כבוד פונעם בורא יתברך, וואס ער האט באשאפן א בריאה און אויך געזארגט פאר איר. צו באשאפן א בריאה און זי נישט פארזארגן - דאס איז א פחיתות און א חסרון.
און אויב עס איז פאראן א מענטש וואס זיינע מזונות זענען שווער און ער איז בגדר דל - האט דער אויבערשטער אויך פאר אים באשאפן א וועג וויאזוי ער זאל קענען לעבן. און וואס איז דער וועג? ער האט באשאפן א מציאות אז עס איז דא א צווייטער מענטש אן עשיר, און יענער וועט אים אויסהאלטן. ווי עס שטייט: "עשיר ורש נפגשו", און וואס איז דער המשך? "עושה כולם ה'" - דער הקדוש ברוך הוא האט ביידע באשאפן. און פארוואס האב איך באשאפן דעם עשיר? פארן געברויך פונעם דל. זאלסט נישט קומען טענה'ן אז דער רבונו של עולם האט באשאפן א באשעפעניש און נישט געגעבן איר פרנסה - דאס איז נישט אמת, ווייל פונקט פאר דעם איז דער עשיר באשאפן געווארן, צו העלפן דעם דל.
וויאזוי? דער עשיר דינגט דעם דל צו ארבעטן פאר אים. דער עשיר דארף דאך אסאך פועלים ווייל זיינע נכסים זענען גרויס, און דער דל ארבעט ביי אים - אט איז פרנסה פארן דל. און דער אביון, וואס איז אפילו נישט ביכולת צו ארבעטן און ער איז בגדר מתאוה לכל דבר, באקומט צדקה אלס א מתנת חנם פון דער האנט פונעם עשיר. קומט אויס אז אויך פארן אביון האט דער באשעפער געשאפן כביכול א מקור פרנסה, א קוואל פון וואו זיין חיות זאל קומען.
און יעצט, דער וואס באעוולט דעם דל - דער דל ארבעט דאך ביים עשיר, און מיט וואס קען אים דער עשיר עושק זיין? מיט דעם וואס ער גיט אים נישט זיין לוין. דאס הייסט עושק הדל. און ווער עס בארויבט דעם דל און גיט אים נישט זיין געהאלט - "חרף עושהו". מען זאגט אים: מיט דעם פארשעמסטו דעם בורא! ווייל עס איז א גרויסע פחיתות צו באשאפן א בריאה און נישט זארגן פאר אירע מזונות, און כביכול האסטו געזאגט: אט האט דער רבונו של עולם באשאפן אן ארימאן און אים נישט געגעבן קיין עסן, אט זע איך אז ער האט נישט וואס צו עסן. און ווער האט דאס גורם געווען? דו אליין, דער עשיר, ווייל דו האסט אים נישט באצאלט זיין שכר פעולה. קומט אויס אז דער וואס טוט עושק זיין דעם דל מאכט מען זאל לעסטערן דעם אייבערשטנס נאמען, כאילו דער אויבערשטער האט נישט פארזארגט קיין מקור חיות פון וואו דער דל זאל לעבן. און חז"ל האבן שוין געזאגט: מאן דיהיב חיי, יהיב מזוני - דער וואס גיט לעבן, גיט בדרך הטבע אויך די מזונות.
"ומכבדו חונן אביון" - דער וואס גיט פארן אביון א מתנת חנם, ווייל דער אביון קען דאך נישט ארבעטן, צי ער איז אלט צי צוליב סיי וועלכע אנדערע אומשטענדן - ער גיט דערמיט כבוד פארן הקדוש ברוך הוא. ווארום אט האט דער אויבערשטער באשאפן א מענטש און געזארגט פאר זיין אויסהאלט, דורך דעם עשיר וואס גיט אים א מתנת חנם.
צום סך-הכל:
אין די דאזיגע פסוקים לערנט אונז שלמה המלך אז יעדע ריכטיגע הנהגה ווענדט זיך אין אן אינערליכן סדר. הדרת מלך איז טאקע ברוב עם, אבער די תועלת פונעם מנהיג און מחוקק ווענדט זיך אין דעם עם וואס נעמט אן די געזעצן און היט זיי אפ. דער רב תבונה איז דער ארך אפים, וואס זיין געדולד דערמעגלעכט אים נאכצופארשן און מעיין צו זיין און אנקומען צום אמת, בעת דער קצר רוח הייבט אויף די נארישקייט אין זיך צו זיין הארץ און צו זיין מויל, ער פארלירט זיין חכמה און ברענגט אויף זיך שאדן און בושה. דאס געדולדיגע און גוטע הארץ איז א רפואה פאר אלע אברים, בעת קנאה פארפוילט די ביינער און עסט אויף דעם מענטש פון אינעווייניג. און צום סוף, דער באציאונג צום דל און אביון איז א באציאונג צום בורא אליין: דער וואס בארויבט דעם דל פארשעמט זיין באשעפער, כאילו השי"ת האט נישט געזארגט פאר דער שפייז פון זיינע באשעפענישן, און דער וואס באגנאדיגט דעם אביון גיט כבוד פארן אויבערשטן, ווייל ער אליין איז דער כלי מיט וועלכן דער באשעפער האט צוגעגרייט כדי סיפוקה פון יענער בריאה.