אין דעם חלק פון פרק י"ד שטעלן מיר זיך אפ אויף א גרופע פסוקים וואס רעדן איבער דעם כוח פון עדות אמת, איבער בטחון אין השי"ת און דעם שוץ אין זיין שאטן, איבער יראת ה' אלס א מקור פון לעבן, און צום סוף - איבער דעם יחס צווישן א מלך און זיין פאלק און צווישן א רבי מיט זיינע תלמידים. מיר וועלן דורכגיין די פסוקים כסדרן, און ביי יעדן פסוק וועלן מיר זען דעם פירוש פונעם מלבי"ם, און נעבן אים די וואונדערבארע ביאורים פונעם ווילנער גאון און פון רבינו יונה.
מַצִּיל נְפָשׁוֹת עֵד אֱמֶת וְיָפִחַ כְּזָבִים מִרְמָה׃ (כה) - אן ערלעכער עדות ראטעוועט נפשות, אבער דער וואס בלאזט ארויס ליגנט באגייט א שווינדל.
מיר האבן שוין מסביר געווען אז די כוונה איז אז דער עד אמת ראטעוועט צוויי נפשות: סיי די נפש פונעם נגזל און סיי די נפש פונעם גוזל. פרעגט דער ווילנער גאון: וועלכע הצלה איז גרעסער, פונעם נגזל צי פונעם גוזל? און ער ענטפערט: די הצלה פון דער נפש פונעם גוזל איז די גרעסערע מעלה. ווייל דעם נגזל האט מען דאך בלויז געראטעוועט פון אן ענין פון געלט-שאדן - מען האט פארהיט פון אים א נזק. אבער דעם גוזל האט מען געראטעוועט פון אן עבירה אין זיין נפש, און אן עוון אין דער נפש איז אן עוון לנצח נצחים. דורך דעם וואס מען איז געווען אן עד אמת האט מען געראטעוועט ביידע, און בעיקר די נפש פונעם גוזל.
און דאס איז וואס חז"ל זאגן אין דער גמרא: האי מאן דשקיל מיניה גלימא בבי דינא - ליזמר וליזל. א מענטש וואס קומט צו א דין תורה, עס שטעלט זיך ארויס אז ער איז חייב, און מען נעמט אראפ דעם מאנטל פון זיינע פלייצעס כדי צו באצאלן דעם חוב, גייט ער ארויס צעבראכן און מיט טרערן. זאגט מען אים: ניין! גיי ארויס און זינג שירה. פארוואס? ווייל מען האט געראטעוועט דיין נשמה, מען האט דיך געראטעוועט פונעם עוון פון גזל. ווען נישט דעם, וואלט דער עוון פונעם גזל פארבליבן אויף דיר.
און וואס ס'שטייט "וְיָפִחַ כְּזָבִים מִרְמָה" - דאס גייט אויף א מענטש וואס זאגט צו פאר זיין חבר צו קומען מעיד זיין פאר אים, און ס'איז נישט קיין נפקא מינה צי די עדות איז אמת צי שקר; ער זאגט אים: איך וועל קומען און מעיד זיין פאר דיר. יענער חבר גייט צום בית דין באזירט אויף דיינע ווערטער, און צום סוף דרייסטו זיך ארויס און דו גייסט נישט עדות זאגן. יענער גייט ארויס פון בית דין מיט גרויס אנטוישונג, עס איז נישטא ווער ס'זאל פאר אים מעיד זיין, און ער האט זיך פארלאזט אויף דיר. דער וואס בלאזט ארויס כזבים מיט פארשידענע פאלשע הבטחות - באגייט א רמאות אויף די באשעפענישן.
נאך אן הסבר אויף "מציל נפשות": א מענטש וואס האט צוגענומען א זאך פון זיין חבר און האט עס אים נישט צוריקגעגעבן ביז צום סוף פון זיינע טעג, וועט ער דארפן צוריקקומען אין א גלגול, און די וואס קומען צוריק אין א גלגול זענען דער גוזל און דער נגזל אינאיינעם. קומט אויס, אז ווען מען איז געגאנגען און מעיד געווען אן עדות אמת, און די גזילה איז צוריקגעקערט געווארן צו די בעלים נאך ביי זייער לעבן - האט מען געראטעוועט ביידע נפשות פון א גלגול נשמות. דאס מיינט "מציל נפשות עד אמת".
דער מלבי"ם טייטשט דעם פסוק כפשוטו: דער וואס קומט און גיט אן עדות אמת פאר בית דין - ראטעוועט נפשות פון מיתה. עס זענען געווען מענטשן וואס עדי שקר האבן זיי געוואלט מחייב זיין מיתה, בעת זיי זענען געווען אומשולדיק; ביסטו געקומען אין בית דין און געזאגט אויף זיי אן עדות אמת - האסטו זיי געראטעוועט פון מיתה, און עס רעכנט זיך פאר א מציל נפשות. אבער אויב ראטעוועט ער די נפשות דורך ארויסבלאזן כזבים, אז ער פארציילט מעשיות וואס זענען נישט געשטויגן און נישט געפלויגן, און מיט ליגנט קומט ער ראטעווען פון א חיוב מיתה - איז דאס נישט קיין מצוה.
"יָפִיחַ" - דער מלבי"ם האט שוין פריער מסביר געווען אז די באדייטונג דערפון איז א דיבור וואס איז נישט קלאר. און דער חילוק צווישן שקר און כזב: שקר איז אן אפסאלוטער שקר, בעת כזב האט אין זיין אנהויב אן אמת. און פארוואס רעדט א מענטש כזב? ווייל ער וויל אז זיין שקר זאל אנגענומען ווערן, דערפאר פאנגט ער אן מיט דברים וואס הערן זיך ווי אמת, און דערנאך מישט ער אריין דעם שקר. און דאס איז ווי א "נחל אכזב" - א טייך וואס זיינע וואסערן טרוקענען אויס, ער פליסט און הערט אויף; אזוי אויך דער וואס זאגט כזבים פאנגט אן מיט אמת'ע ווערטער און דערנאך דרייט ער זיך אויס צום שקר.
און דערפאר זאגט דער מלבי"ם: דער וואס ראטעוועט נפשות דורך דעם וואס ער בלאזט ארויס כזבים, זאלסטו וויסן אז עס ליגט דערין א רמאות און שווינדל. און כאטש ער וועט טענה'ן "וואס רעדסטו, איך האב דאך געראטעוועט מענטשן פון טויט" - גייען מיר נאך דעם תכלית פונעם ענין, און דער תכלית איז ארויפצוקומען אויפן אמת און וויסן צי זיי זענען חייב מיתה. און דאס רעדט זיך דא בלויז אין א בית דין לויט דער הלכה, און נישט חס ושלום ביי גוים. אויב זענען זיי חייב מיתה על פי דין און דו האסט זיי געראטעוועט מיט שקר - רופט דאס דער פסוק אן מרמה, כדי דו זאלסט נישט מיינען אז דו האסט געטאן א מצוה. נאר דער וואס איז אן עד אמת ווערט באמת אנגערופן א מציל נפשות.
בְּיִרְאַת יְהֹוָה מִבְטַח עֹז וּלְבָנָיו יִהְיֶה מַחְסֶה׃ (כו) - אין יראת ה' איז פאראן א שטארקע זיכערקייט, און פאר זיינע קינדער וועט זיין א שוץ.
דא איז פאראן א געוואלדיגער ביאור פונעם ווילנער גאון. ער הייבט אן מיט א קשיא אויפן פסוק "טוב לחסות בה' מבטוח בנדיבים": וואס איז דער חידוש? האט דען עמיצער געמיינט פארקערט, אז ס'איז בעסער זיך צו פארלאזן אויף נדיבים ווי אויפן הקדוש ברוך הוא? דארף דען דוד המלך קומען און אונז מודיע זיין אז ס'איז בעסער צו זוכן שוץ ביים אויבערשטן ווי צו בטחונ'ען אין נדיבים?
און דער ווילנער גאון ערקלערט: עס זענען פאראן צוויי אופנים פון ביטחון. ס'איז פאראן א ביטחון ווען דער הקדוש ברוך הוא פארזיכערט דיר צו געבן רייכטום און פארמעגן, ווי ער האט מבטיח געווען פאר אברהם אבינו "ואגדלך" - איך וועל דיך בענטשן מיט געלט. דאס הייסט "ביטחון", ווייל ביטחון איז מלשון הבטחה: מ'האט דיר צוגעזאגט, דער אויבערשטער האט מיר געזאגט אז איך וועל זיין רייך. און עס איז פאראן א צווייטער אופן: דער הקדוש ברוך הוא האט דיר גארנישט צוגעזאגט, נאר דו פון זיך אליין לייגסט דיין ביטחון אינעם אויבערשטן. צו דעם מצב רופט מען נישט "ביטחון", נאר "חיסיון" - "לחסות". "צור חסיו בו" - ווען איך גיי נעבן א פעלז, הייבט זיך דען דער שטיין אויף און דעקט מיך צו? ניין; איך גיי און באהאלט זיך אין זיין שאטן. דער פעלז האט מיר נישט צוגעזאגט צו זיין פאר מיר א באשיצונג, נאר איך פון זיך אליין באשיץ זיך אין זיין שאטן.
לויט דעם איז דאס דער חידוש: "טוב לחסות בה' מבטוח בנדיבים" - ס'איז דיר פיל בעסער צו זוכן שוץ ביים אויבערשטן כאטש ער האט דיר גארנישט צוגעזאגט, נאר דו פון זיך אליין נעמסט שוץ ביי אים און ווארפסט אויף אים דיין יהב, ווי איידער זיך צו פארלאזן אויף א גמארטע הבטחה פון א נדיב וואס זאגט דיר: "האסט נישט וואס צו זארגן, איך דעק דעם חוב, אלעס איז אויף מיר, איך וועל דיך היטן". אויף וואס וועסטו גיין? אויף דעם שוץ ביים אויבערשטן אן קיין הבטחה, אדער אויף דער הבטחה פונעם נדיב? גיי אויפן שוץ ביים אויבערשטן.
און דאס איז וואס ס'שטייט אויך דא: "בְּיִרְאַת ה' מִבְטַח עֹז" - צוליב יראת ה' וועט דער מענטש זוכה זיין אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אים צוטיילן א הבטחה צו טאן מיט אים גוטס. ס'שטייט נישט "מחסה עז", נאר "מבטח עז", ווייל דער הקדוש ברוך הוא זאגט אים צו: איך וועל דיך היטן, איך וועל דיך באשיצן. און דאס איז פיל מער ווי א מחסה; און ווען דער אויבערשטער זאגט צו, איז דאס א מבטח עז, שטארק און פעסט. "וּלְבָנָיו יִהְיֶה מַחְסֶה" - פאר די קינדער האט ער נישט צוגעזאגט, און פאר זיי וועט דער הקדוש ברוך הוא זיין בבחינת א מחסה, אז זיי זאלן זוכן שוץ אין זיין שאטן אן קיין הבטחה. פאר דעם ירא ה' אליין - א מבטח; און פאר זיינע קינדער, וואס שטייען נישט אויף דער זעלבער מדריגה - א מחסה.
דער מלבי"ם ערקלערט אין ביאורי המילים דעם חילוק צווישן מחסה און מבטח אויף אן אנדערן אופן: א מחסה איז מצד דער זאך אליין, און מבטח איז מצד דעם מענטש וואס פארלאזט זיך. ווען איך פארלאז מיך אויפן שטיין אז ער זאל מיך באשיצן - ווער איך אנגערופן דער בוטח, און דער שטיין ווערט אנגערופן מחסה. דער מחסה איז די זאך וואס שיצט, און דער מענטש וואס פארלאזט זיך דערויף איז דער וואס בטחונ'ט דערין.
יִרְאַת יְהֹוָה מְקוֹר חַיִּים לָסוּר מִמֹּקְשֵׁי מָוֶת׃ (כז) - די יראת ה' איז א קוואל פון לעבן, אוועקצוקערן פון די פאסטקעס פון טויט.
דער ווילנער גאון ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז פארבינדן מיטן פריערדיגן פסוק. אינעם פריערדיגן פסוק, "ביראת ה' מבטח עז", האבן מיר גערעדט וועגן די מצוות; און אין דעם פסוק, "יראת ה' מקור חיים", רעדט מען וועגן דער תורה. דאס זענען צוויי ערליי יראה: מצוות וואס זענען אינעם גוף, און תורה וואס איז אין דער נפש. די מצוות טוט דער מענטש מקיים זיין מיט זיין גוף - ער לייגט תפילין אויף זיין האנט און אויף זיין קאפ, ער נעמט א לולב אין זיינע הענט. ווידער די תורה איז אין דער נפש, ווארום א מענטש וואס גייט און טראכט אין דברי תורה, אפילו ער האט גארנישט ארויסגעברענגט מיט זיין מויל, הייסט שוין אן עוסק בתורה - ווייל דער ארט פון דער תורה איז אין דער נפש.
דערפאר שטייט אויף די מצוות, וואס זענען אינעם גוף, "מבטח" און "מחסה", וואס דאס איז קעגן דעם גוף; און אויף דער תורה, וואס איז אין דער נפש, שטייט "מקור חיים" - דער מקור פון מענטשנ'ס חיות, וואס דאס איז זיין נפש. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט אין דער גמרא: מצוות - אגוני מגני ואצולי לא מצלי; און די תורה - אגוני מגנא ואצולי מצלא. דאס הייסט, מצוות האבן דעם כוח צו שיצן פון יסורים, און די תורה האט דעם כוח נישט בלויז צו שיצן פון יסורים נאר אויך צו ראטעווען פונעם יצר הרע - "בראתי יצר הרע, בראתי לו תורה תבלין". וואס באשיצט קעגן דעם יצר הרע? עסק התורה.
און לויט דעם: לגבי די מצוות, וואס זייער כוח איז בלויז צו שיצן פון יסורים, שטייט מבטח און מחסה - א לשון פון באשיצונג. אבער די תורה איז א "מקור חיים", און זי איז נישט בלויז אגוני מגנא נאר אויך אצולי מצלא, און דאס איז "לָסוּר מִמֹּקְשֵׁי מָוֶת" - די תורה האט דעם כוח אפצוהיטן דעם מענטש פון די פאסטקעס פון טויט, פונעם יצר הרע, און זי גיט חיות פארן מענטש.
און דער גאון מווילנא לייגט נאך צו א געוואלדיגן רמז. אינעם פריערדיגן פסוק, וואס רעדט פון מצוות, שטייט "בְּיִרְאַת ה' מבטח עז" - און "ביראת" איז אין גימטריא תרי"ג, קעגן די תרי"ג מצוות. און אין אונזער פסוק, וואס רעדט פון תורה, שטייט "יִרְאַת ה' מקור חיים" - און "יראת" איז אין גימטריא 611, און פונקט ווי דער חשבון איז "תורה" אין גימטריא 611. דארט שטייט "ביראת" כמספר תרי"ג, ווייל ס'רעדט זיך פון מצוות; און דא שטייט "יראת" כמספר "תורה", און דערפאר איז זי א מקור חיים - סיי אגוני מגנא און סיי אצולי מצלא, אפצונויגן פון די שטערוינגען פונעם טויט און ניצול צו ווערן פונעם יצר הרע.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער דרך החכמה איז דער וועג צום לעבן, אז יעדער וואס גייט אין די דרכי החכמה - דאס הייסט אינעם וועג פון תורה ומצוות - איז זוכה צו חיי עולם. און ארום דעם דאזיגן וועג זענען אויסגעשפרייט פאסטקעס פונעם טויט, דאס זענען די נעצן וואס דער יצר הרע און די שלעכטע תאוות שטעלן אונטער, ווייל ער וויל ברענגען דעם מענטש צום טויט. און די יראה איז די וואס ראטעוועט - "לסור ממוקשי מוות": דער יצר הרע וועט דיך נישט קענען מאכן זינדיגן און דיך ברענגען צום טויט, ווייל עס איז אין דיר פאראן יראת ה', און זי איז דער מקור החיים, וואס יעדער וואס טרינקט פון דעם מקור לעבט אויף אייביג.
אבער דער מלבי"ם לייגט צו אז יראה אן תורה איז נישט גענוג. זאל א מענטש נישט זאגן: אויב אזוי, וועל איך אריינלייגן אלעס בלויז אין יראת ה', איך וועל לערנען א גאנצן טאג ספרי מוסר אן לערנען הלכה און אן קענען די דינים. און שוין רבי חיים וואלאזשינער אינעם פערטן שער פון "נפש החיים" טוט שטארק אפפרעגן די דאזיגע שיטה. דערפאר זאגט דיר דער פסוק: די יראה אליין, אן דעם וואס דער מענטש זאל וויסן די דינים און הלכות, איז נישט גענוג, ווייל אויב ס'איז נישטא קיין חכמה איז נישטא קיין יראה.
ווי אזוי? א מענטש איז א גרויסער ירא ה', און ער ציטערט מפחד מהדר גאונו נישט צו טון קיין שום עבירה, און דערנאך גייט ער און איז עובר אויפן איסור פון בורר בשבת - פשוט ווייל ער ווייסט נישט אז דאס איז אן עבירה. ער פארמאגט דאך יראת שמים, און ווען ער וואלט געוואוסט אז ס'איז אסור וואלט ער אנטלאפן דערפון ווי פון פייער, נאר ער ווייסט פשוט נישט. קומט דאך אויס אז יראה אן חכמה איז זיכער נישט גענוג - פון וואס זאלסטו מורא האבן ווען דו ווייסט נישט וואו די סכנה שטייט?
און דערפאר שטעלן זיך די פסוקים צו איינער דעם צווייטן: דא שטייט "יראת ה' מקור חיים לסור ממוקשי מוות", ווייל אויב ס'איז נישטא קיין יראה איז נישטא קיין תורה; און ווייטער שטייט "תורת חכם מקור חיים לסור ממוקשי מוות", ווייל אויב ס'איז נישטא קיין תורה איז נישטא קיין יראה - ווארום פון וואס וועסטו מורא האבן און פון וואס וועסטו אנטלויפן אויב דו ווייסט נישט אז דא איז דא אן עבירה? איז מוכח אז מען מוז האבן ביידע צוזאמען: פון איין זייט א גרויסע יראת שמים וואס זאל אפשרעקן פון עבירות, און פון דער צווייטער זייט תורה וואס זאל אים אויסלערנען וואס הייסט אן עבירה און וואס מעג מען טון.
בְּרֹב עָם הַדְרַת מֶלֶךְ וּבְאֶפֶס לְאֹם מְחִתַּת רָזוֹן׃ (כח) - מיט א פילקייט פון פאלק איז די פראכט פונעם מלך, און ווען ס'איז נישטא קיין פאלק איז עס דער בראך פונעם הערשער.
כפשוטו: "ברוב עם הדרת מלך" - ווען דער ציבור זענען זוכה און דאס פאלק פארמאגט א רוב זכויות, איז דערין דא א כבוד און פראכט פארן הקדוש ברוך הוא. "ובאפס לאום" - ווען זיי זענען נישט צוגעקלעבט צום אויבערשטן, "מחיתת רזון", מלשון מאגער און פעלערהאפטיג, אזוי ווי די פרות הרזות וואס זענען געווען דאר און אויסגעמאגערט; איז דא דערין כביכול א חיסרון כלפי קודשא בריך הוא. ווען א מענטש גיט כבוד פאר פרעמדע געטער אדער סיי וואספארא זאך, און פירט נישט אויס קיין מצוות, איז נישטא קיין כבוד פארן אויבערשטן, און די אומות באקומען א שליטה איבער זיינע קינדער - די שונאים קומען און נעמען אונז איין, און דורך דעם ווערט זיין הייליגער נאמען פארשועלט ביי די גוים.
רבנו יונה שרייבט מיט זיין לשון: "מה מאוד הירא את ה' יתברך בוטח ושליו מן המלך". דאס הייסט, אז דער וואס פארמאגט יראת שמים איז רואיג, בוטח און שליו פיל מער ווי א מענטש וואס איז א מלך און הערשט איבער א פאלק. און פארוואס? ווייל דער ירא ה' איז זיין בטחון נישט אנגעוואנדן אין קיין בשר ודם. איך האב מורא בלויז פונעם אויבערשטן, איך פארלאז זיך אויף קיינעם נישט, איך האב קיין בטחון אין קיין שום באשעפעניש, אלעס איז פונעם אויבערשטן. און ס'איז נישטא קיין גרעסערער כח ווי אים, ער איז דער שליט און בעל היכולת און בעל הכוחות כולם - און דערפאר בין איך אינגאנצן רואיג.
ווידער דער מלך - זיין רואיגקייט און זיין שלווה זענען אָפּהענגיק אין בשר ודם, אין זיין מלוכה, וואָרום "ברוב עם הדרת מלך", און עס איז נישטאָ קיין מלך אָן אַ פאָלק. כל זמן ער האָט אַ גרויס פאָלק האָט ער אַ גרויסע פּראַכט, און "באפס לאום מחיתת רזון" - ווען עס ווערט אים קלאָר אַז ער איז געבליבן אָן אַ פאָלק, איז דאָס דער בראָך פונעם רוזן. "רזון" לשון רוזן, און אַזוי טייטשן אויך דער מלבי"ם און דער גאון מווילנא. קומט אויס אַז דער מלך איז אָפּהענגיק אינעם פאָלק און אָפּהענגיק אין בשר ודם, און ער איז באַזאָרגט טאָמער וועט מאָרגן זיין אַ רעוואָלוציע. אָבער דער בוטח בה' איז פיל מער רואיג ווי דער מלך: ווער קען דען מאַכן אַ רעוואָלוציע קעגן דעם רבונו של עולם? דער אויף וועמען איך פאַרלאָז מיך עקזיסטירט שטענדיק. דו דער מלך פאַרלאָזט זיך אויפן פאָלק, און אויב זיי וועלן איין טאָג באַשליסן נישט צו זיין דאָרטן - ביסטו אין אַן ערנסטער צרה. קומט אויס אַז דער בוטח בה' איז פיל מער שליו ורגוע פונעם מלך וואָס פאַרלאָזט זיך אויפן פאָלק.
דערקלערט דער גאון מווילנא: עס זענען פאַראַן צוויי מינים הערשער - שרים און מלכים. די מלכים זענען די תלמידי חכמים, ווי חז"ל זאָגן "מאן מלכי? רבנן". און די שרים זענען די בעלי עבודה, עבודת ה', אַזוי ווי רבי חנינא בן דוסא און זיינע חברים, אנשי תפילה; די וואָס דינען דעם אויבערשטן מיט תפילה ווערן אָנגערופן שרים. און ווי די גמרא ברענגט אַז מען האָט געבעטן ער זאָל מתפלל זיין, און רבי חנינא בן דוסא האָט מתפלל געווען און איז געענטפערט געוואָרן, בעת דער חכם איז נישט געענטפערט געוואָרן, און זיין ווייב האָט אים געפרעגט: צי איז ער דען גרעסער פון דיר? האָט ער איר געזאָגט: ער איז ענלעך ווי אַ קנעכט פאַרן מלך. און פונדעסטוועגן דער וואָס שטייט שטענדיק פאַרן מלך איז בבחינת תפילה. יעדער מענטש וואָס שטייט און דאַוונט פאַרן אויבערשטן איז נישט בבחינת תלמידי חכמים, וואָס דורך דער תורה זענען זיי בבחינת מלכים, נאָר די בעלי עבודה און תפילה ווערן אָנגערופן בבחינת שרים.
ווען די בני המדינה ווילן עפּעס פונעם מלך, קומען דאָך נישט דריי הונדערט מענטשן צוזאַמען זאָגן זייער בקשה, נאָר מען קלייבט אויס איין מענטש ער זאָל צוגיין צום מלך און פאָרלייגן זייער בקשה און משתדל זיין פאַר זיי. און ווען דער מלך פרעגט אים: און וואו זענען זיי אַליין? זאָגט ער אים: אָט זענען זיי הינטער מיר, אַלע זענען היינט געקומען רעדן צום מלך און האָבן מיך געשיקט פאָראויס. זאָגט דער מלך: אויב אַזוי, זאָלן זיי אַריינקומען, איך וויל זיי זען. און וואָס פאַראַ ביזיון איז דאָס ווען ער גייט זיי זוכן און עס שטעלט זיך אַרויס אַז אַלע זענען פאַרשוואונדן געוואָרן: זיי האָבן אים געזאָגט "גיי צו ערשט, דו וועסט רעדן, מיר זענען אַלע הינטער דיר", און ער זוכט און קיינער איז נישטאָ. זאָגט אויף דעם דער גאון מווילנא: דער כעס פונעם מלך וועט זיך אָנצינדן נישט בלויז אויף די דריי הונדערט וואָס זענען נישטאָ, נאָר אויך אויף זייער פאָרשטייער - דו האָסט געזאָגט אַז עס שטייען דריי הונדערט מענטשן הינטער דיר, און עס שטעלט זיך אַרויס אַז הינטער דיר איז קוים פאַראַן דו אַליין.
און ביי וועמען האָבן מיר געזען אַזאַ זאַך? ביי שבנא, וואָס איז אַרויס אינדרויסן פון ירושלים צו שלום מאַכן מיט סנחריב קעגן חזקיהו, און מען האָט געזאָגט "שבנא וסיעתו השלימו". אָבער זיין גאַנצע כתה האָט זיך אָפּגעטיילט איינער נאָכן צווייטן, און אינעם מאָמענט פון אמת איז ער געבליבן אַ סיעת יחיד. האָט סנחריב דאָס געזען און איז געוואָרן זייער אין כעס אויף אים. האָט ער אים געזאָגט: וואו זענען דיינע לייט? האָט ער געענטפערט: זיי זענען אַוועקגעגאַנגען. האָט ער אים געזאָגט: וואָס מאַכסטו חוזק פון מיר? האָט ער צוגעבונדן זיינע פיס צום פערד און געשלעפּט זיין לייב איבער די דערנער און בראָקעס. זעט מען דאָך אַז אויב מען קומט פאָרשטעלן מענטשן און עס ווערט קלאָר אַז זיי זענען נישט הינטער דיר - האָסטו סתם גערעדט, און נישט בלויז זיי ווערן באַשטראָפט נאָר אויך דו אַליין.
און דאָס איז אויך וואָס שטייט אין דער גמרא, אַז אין דער שעה וואָס דער הקדוש ברוך הוא קומט אין בית הכנסת און געפינט דאָרט נישט קיין צען - ווערט ער גלייך אין כעס. און צוויי זאַכן דאַרף מען באַמערקן דאָ. ערשטנס, דער גאון מווילנא לייגט דעם פּיסוק אַנדערש אין די ווערטער. ביז איצט האָבן מיר פאַרשטאַנען כפשוטו: "ולא מצא שם עשרה - מיד הוא כועס" (און ער האָט דאָרט נישט געפונען קיין צען - ווערט ער גלייך אין כעס). און דער גאון מווילנא לייגט דעם פּיסוק: "ולא מצא שם עשרה מיד - הוא כועס" (ער האָט דאָרט נישט געפונען קיין צען אויפן אָרט - איז ער בכעס). וואָס מיינט "עשרה מיד"? אַז עס איז נישטאָ דאָרטן תכף ומיד קיין צען, נאָר ביז מען ברענגט דעם צענטן און ביז מען שטעלט צונויף דעם מנין גייט אויס די נשמה. און אַז דער הקדוש ברוך הוא קומט און עס זענען נישטאָ דאָרט קיין צען מיד - איז ער בכעס.
און צווייטנס, אויף וועמען איז ער בכעס? זאָגט דער גאון מווילנא: אויך אויף די וואָס זענען יאָ געקומען. ווייל איר זענט כביכול געקומען און געזאָגט: רבונו של עולם, מיר זענען געקומען רעדן פאַר דיר, מיר האָבן מיט זיך צען, און איך בין דער ערשטער פאַר אַלעמען - און דער הקדוש ברוך הוא פרעגט: וואו זענען די וואָס דו האָסט געזאָגט אַז זיי וועלן קומען?
און דאָס איז וואָס עס שטייט אין ישעיהו נ', ב': "מַדּוּעַ בָּאתִי וְאֵין אִישׁ, קָרָאתִי וְאֵין עוֹנֶה, הֲקָצוֹר קָצְרָה יָדִי מִפְּדוּת, וְאִם אֵין בִּי כֹחַ לְהַצִּיל? הֵן בְּגַעֲרָתִי אַחֲרִיב יָם, אָשִׂים נְהָרוֹת מִדְבָּר, תִּבְאַשׁ דְּגָתָם מֵאֵין מַיִם וְתָמֹת בַּצָּמָא" - פאַרוואָס בין איך געקומען און קיינער איז נישטאָ, איך האָב גערופן און קיינער ענטפערט נישט, איז דען מיין האַנט צו קורץ געוואָרן פון אויסצולייזן, צי איז אין מיר נישטאָ קיין כוח צו ראַטעווען? אָט מיט מיין געשריי טרוקן איך אויס דעם ים, איך מאַך טייכן פאַר אַ מדבר, זייערע פיש פוילן פון נישט האָבן קיין וואַסער און שטאַרבן פון דאָרשט.
דערקלערט דער גאון מווילנא: "מדוע באתי ואין איש" - וואָס מיינט "איש"? איש מיינט אַ שר, ווי עס שטייט "מי שמך לאיש שר ושופט עלינו". און ווען עס זענען דאָ צען אין בית הכנסת, ווער ווערט פאַררעכנט פאַר דעם שר פון אַלע, ווער איז דער "איש"? דער וואָס איז געקומען דער ערשטער, וואָרום אויף אים ווערט געזאָגט אַז ער נעמט שכר כנגד כולם, און ער ווערט פאַררעכנט פאַר דעם איש און שר. אָבער ווען עס זענען נישטאָ קיין צען - איז "אין איש", און אויך דער ערשטער וואָס איז געקומען איז כאילו ער איז נישט געקומען. פאַרוואָס? ווייל אויב עס איז נישטאָ קיין מנין איז גאָרנישט נישטאָ. וואָרום מיט וואָס ווערסטו פאַררעכנט ווי אַן איש און אַ שר? ווען עס איז פאַראַן אַן עדה הינטער דיר, ווען עס קומען נאָך דיר נאָך ניין. אויב עס זענען בלויז געקומען דריי, קען מען דען זאָגן אויף אים אַז ער איז געקומען פון די עשרה ראשונים? עס זענען דאָך נישטאָ דאָ קיין צען. כּדי דו זאָלסט זיין דער ערשטער צו די עשרה ראשונים און אַ שר איבער זיי, מוזן קומען נאָך דיר נאָך ניין. און דערפאַר ווען דער הקדוש ברוך הוא קומט אין בית הכנסת און געפינט דאָרטן נישט קיין צען מיד, איז ער בכעס אפילו אויף יענעם איש וואָס איז געקומען - און דאָס איז "מדוע באתי ואין איש", אַז כביכול אפילו דער ערשטער ווערט פאַררעכנט ווי גאָרנישט.
און דער ווילנער גאון פירט ווייטער אויס צו ערקלערן דעם המשך פונעם פסוק. אויב דער ערשטער חלק רעדט פונעם בית הכנסת, דער מקום התפילה, רעדט דאך "קראתי" פונעם בית המדרש, דער מקום הלימוד, אזוי ווי עס שטייט "בראש הומיות תקרא", וואס דאס רעדט אויף דער הייליגער תורה. "קראתי ואין עונה" - עס איז נישטא ווער עס זיצט און הארעוועט אין דער תורה.
און אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "הקצור קצרה ידי מפדות, אם אין בי כוח להציל?" - און דער המשך פונעם פסוק שטימט פונקטליך מיט ביידע חלקים פון זיין אנהויב. ווייל עס איז פאראן א חילוק צווישן "פודה" און "מציל". פודה איז ווען מען קומט צו, מען באצאלט די דמי הפדיון און מען לייזט אויס פון די הענט פון די שובים; א פדיון איז שטענדיג מיט דער צושטימונג פונעם שובה און פונעם שונא - מען גייט און מען באצאלט, און ער איז מסכים און לאזט אפ. אבער "מציל" איז אפילו קעגן זיין ווילן, אז מען איז געגאנגען און ארויסגעריסן דעם געפאנגענעם פון זיין האנט מיט כוח, ביד חזקה ובזרוע נטויה.
"פודה", זאגט דער ווילנער גאון, קומט דורך תפילה, אזוי ווי עס שטייט "פדה בשלום נפשי כי רבים היו עמדי"; דורך תפילה איז פאראן דער כוח אז דער אויבערשטער זאל אונז אויסלייזן כביכול בהסכמה פון דער האנט פון אונזערע שונאים. "מציל" איז א פיל גרעסערער כוח, און דאס איז בכוח התורה: כל הקובע מקום לתורתו - אויביו נופלים לפניו, און די תורה אגוני מגנא ואצולי מצלא. אין תורה איז פאראן א בחינה פון מציל, א כוח דיך צו ראטעווען אויך פון דער האנט פון די פיינט.
און לויט דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: פארוואס בין איך געקומען און עס איז נישטא קיין מענטש אין בית הכנסת, און פארוואס האב איך גערופן און קיינער ענטפערט נישט אין בית המדרש? "הקצור קצרה ידי מפדות" - זארגט איר דען אז בכוח התפילה וועל איך אייך נישט קענען אויסלייזן, און עס איז נישטא גענוג כוח אין אייער תפילה, און דעריבער זענט איר נישט געקומען אין בית הכנסת? "אם אין בי כוח להציל" - פארלאזט איר זיך דען נישט אויפן כוח התורה אז זי זאל האבן די מעגליכקייט צו ראטעווען, און דעריבער איז נישטא קיין עונה אין בית המדרש?
און לאמיר צוריקקומען צום ענין. זאגט דער ווילנער גאון: לויט דעם וועסטו פארשטיין אונזער פסוק. אויב עס זענען נישטא קיין צען אין בית הכנסת, האבן מיר דאך מסביר געווען אז אפילו דער ערשטער וואס איז געקומען ווערט פאררעכנט מיט א חיסרון און עס ווערט נישט גערעכנט פאר קיין מעלה. און פון דא: אויב עס זענען נישטא קיין תלמידים - איז נישטא קיין רב. און לאמיר מדייק זיין: אויב דער רב האט נישט קיין תלמידים, האט דער רב אליין א שאדן דערפון? ניין, ווייל דער רב אליין זיצט דאך און לערנט תורה. וואס פעלט אים יא? דער כבוד און דער הדר. אויב ער האט געהאט פינף הונדערט תלמידים - האט ער געהאט א גרויסן כבוד און א גרויסן הדר; האט ער נישט קיין פינף הונדערט - האט ער נישט דעם גרויסן הדר. אבער קיין שאדן האט ער נישט: ער איז פריער געזעסן און געלערנט תורה, און ער וועט ווייטער זיצן און לערנען תורה דערנאך.
און דאס ווארט "עם" וואס שטייט אינעם פסוק רעדט אויף די חכמים, און "לאום" מיינט דער המון עם. און לויט דעם: "ברוב עם הדרת מלך" - ווען עס איז פאראן א ריבוי פון תלמידי חכמים וואס קומען הערן דעם רב'ס שיעור, איז דא דא א הדר און א כבוד פארן רב, ווייל דער רב איז דער מלך - מאן מלכי? רבנן. און אויב עס זענען נישטא קיין סך, איז נישטא קיין הדרת מלך; אבער ער האט נישט דערפון קיין מכשול, און נישט קיין מחתה און שאדן.
"ובאפס לאום מחיתת רזון" - אבער ווען עס פעלט דער "לאום", וואס דאס איז דער המון עם, און וואו איז זייער ארט? נישט אין בית המדרש נאר אין בית הכנסת. און ווען עס איז נישטא קיין לאום אין בית הכנסת, איז דאך "מחיתת רזון": פאר זייער קאפ, פאר זייער שר - וואס דאס איז דער ערשטער וואס איז אנגעקומען אין שול - וועט זיין א חיסרון. ווייל ער איז דאך זייער ראש און ווערט פאררעכנט ווי זייער שר, ער איז דער "איש" וואס דער ווילנער גאון האט געזאגט אויף אים "מדוע באתי ואין איש"; און דעם מאמענט וואס די איבעריגע ניין זענען נישט געקומען נאך אים, האט ער אליין אויך א שאדן, ווייל דער כעס פונעם אויבערשטן נעמט אים אויך אריין. "מחיתה" איז א לשון פון צובראכנקייט, און ווער ווערט צובראכן? "רזון" - דער רוזן, דער שר און ראש זייערער, וואס אים ווערט אויך פאראורזאכט א שאדן מיט דעם אליין וואס דער כעס שפילט זיך אויך אויס אויף אים. קומט אויס דער חילוק צווישן די צוויי: פאר א רב וואס זיינע תלמידים זענען נישט געקומען איז נישטא קיין שאדן, עס פעלט אים נאר דער הדר; אבער פאר דעם ערשטן אין בית הכנסת וואס די ניין זענען נישט געקומען נאך אים - איז אויך דא א שאדן. דאס איז דער ביאור פונעם גר"א.
אין דעם דאזיגן קאפיטל פסוקים האבן מיר געלערנט אז דער עד אמת ראטעוועט צוויי נפשות, און בראש פון זיי די נפש פונעם גזלן וואס ווערט געראטעוועט פון אן אייביגן עוון, און קעגן אים דער מפיח כזבים - אפילו אויב ער האט "געראטעוועט" למעשה, רופט זיך זיין מעשה אן מרמה, ווייל דער תכלית פונעם דין איז דאס נאכזוכן דעם אמת. מיר האבן געלערנט דעם חילוק צווישן מבטח און מחסה: פאר דעם ירא ה' איז דא א מבטח עז מיט אן הבטחה, און פאר זיינע קינדער א מחסה אן קיין הבטחה, און בעסער זיך צו באשיצן ביים אויבערשטן אפילו אן אן הבטחה ווי צו פארלאזן אויף דער הבטחה פון נדיבים. מיר האבן געזען אז מצוות שיצן פון יסורים, און די תורה - א מקור חיים וואס ראטעוועט אויך פונעם יצר הרע, און אז עס איז אוממעגליך צו האבן יראה אן חכמה און חכמה אן יראה. און צום לעצט האבן מיר געלערנט פון "ברוב עם הדרת מלך" אז דער וואס פארלאזט זיך אויפן אויבערשטן איז מער רואיג פונעם מלך וואס איז אנגעהאנגען אין זיין פאלק, און אז דער וואס שטעלט פאר די רבים איז פאראנטווארטליך פאר זיי - אז אויב עס זענען נישטא צען אויף איינמאל, איז אפילו דער ערשטער אינעם כעס, און פון דא זעט מען דעם גרויסן חיוב צו זיין פון די ערשטע וואס קומען אין בית הכנסת און אין בית המדרש.