פתיחה
אין דעם טייל פונעם קאפיטל באשעפטיגט זיך שלמה המלך מיטן יחס צווישן דעם עושר און דעם ארעמאן, צווישן דעם פשוט'ן צדיק און דעם סוקסעספולן און בארימטן מענטש, און אין די מחשבות וואס א מענטש שמידט אין זיין הארץ - צום שלעכטן אדער צום גוטן. דריי פסוקים איינער נאכן צווייטן דא (יט-כב) שטעלן צונויף איין מהלך, וואס ליגט אין דעם א גרויסער מוסר השכל איבער דעם חילוק צווישן אן אויסערלעכער אפשאצונג און אן אמת'ער אפשאצונג, און צווישן מעשים וואס ווערן געטאן מיט פובליסיטי צו מעשים וואס ווערן געטאן בשקט ובצנעא.
"בז לרעהו חוטא" - דער עושר זאל נישט פארשעמען דעם ארעמאן
בָּז־לְרֵעֵהוּ חוֹטֵא וּמְחוֹנֵן עֲנָוִים אַשְׁרָיו׃ (כא) - דער וואס פאראכט זיין חבר זינדיגט, און דער וואס שענקט חנינה פאר די עניוים, וואויל איז אים.
רבינו יונה ערקלערט: "בז לרעהו חוטא" - און דערפאר פאסט נישט פארן עושר צו פארשעמען דעם ארעמאן, אפילו אויב זיין האנט איז העכער פון אים. דער פסוק פארדעם זאגט: "גַּם־לְרֵעֵהוּ יִשָּׂנֵא רָשׁ וְאֹהֲבֵי עָשִׁיר רַבִּים" (כ) - און אזוי ווי דער עושר האט א סך פריינט, פילט ער אז ער מעג זיך אויפהייבן איבערן ארעמאן. אדרבה, זאגט רבינו יונה: וויבאלד דו פארשטייסט אז דער רש איז פאראכט אפילו ביי זיינע נאנטע, דארפסטו בתור אן עושר אים מקרב זיין און זיך פירן מיט אים מיט כבוד.
נאך ערקלערט רבינו יונה אז דער פסוק "גם לרעהו ישנא רש" קומט צוריק אויף דעם וואס עס שטייט פריער: "שַׁחוּ רָעִים לִפְנֵי טוֹבִים וּרְשָׁעִים עַל־שַׁעֲרֵי צַדִּיק" (יט). זאלסט נישט זאגן אז די זאך איז פארקערט: ווייל דער צדיק איז דאך אויך נידעריג אין די אויגן פונעם רשע, ווייל דער רשע ווערט בכלל נישט נתפעל פונעם צדיק און אין זיינע אויגן איז ער א פשוט'ער מענטש. אויף דעם קומט דער ענטפער: דער צדיק האלט גארנישט פונעם רשע און ווערט נישט נתפעל פון זיין גלאנץ - און דאס איז אן אמת'ע אפשאצונג; בעת וואס דאס וואס דער רשע באדריקט און מאכט אוועק דעם צדיק איז בלויז אן עיוות און קרומקייט. און א ראיה דערצו: "גם לרעהו ישנא רש" - אפילו א מענטש נאך זיין אייגענעם געשמאק פיינט דעם ארעמאן, ביז דו זעסט ווי פארדרייט דער מענטשלעכער משפט איז.
די באדויערליכע מציאות: מען ווייסט ווער ס'איז באמת חשוב - און מען וועלט דעם צווייטן
רבינו יונה זאגט א שניידנדיג ווארט: רוב מענטשן, ווען זיי דערקענען די מעלה פון יראת חטא און חסידות ביי אן ארעמאן, כאטש זיי גלייבן אינעם יתרון פון די מעלות איבער עשירות און כבוד - ווען זיי זעען ווי דער ארעמאן איז פארשעמט ביי די מענטשן און עס גייט אים נישט קיין הצלחה אויף דער וועלט, וועלן זיי אים נישט געבן קיין כבוד, און ער האט נישט קיין חן און תפארת אין זייערע אויגן.
און דאס איז א גאר באדויערליכע מציאות. אויב מען וועט פרעגן ווער ס'איז דער ערליכער מענטש - וועט מען זאגן זיכער דער ארעמאן. אויב מען פרעגט ווער ס'איז נישט אזוי ערליך - וועט מען זאגן: דער עושר טוט אלערליי אומקשר'ע זאכן, א ביזנעסמאן וועמענס געשעפטן זענען נישט תמיד גלאטיג, דא א נגיעה אין חילול שבת, דא פראבלעמען מיט גוים, דא נאך און נאך. אבער ווען מען טראגט אן א שידוך - וואוהין לויפט מען? צו דער מער אנגעזעענער משפחה, צום עושר. און מען רעדט נישט פון קיין פרייע מענטשן, מען רעדט פון ערליכע שומרי מצוות. מען זאגט אים: יענער איז אן אברך, א בן תורה, א ירא שמים - אבער וואס זאל איך טון, ער איז דאך אן ארעמאן.
ווי ווייט איז אונזער בליק פארדרייט, הגם מיר ווייסן ווער ס'איז באמת חשוב, ווער ס'איז טייער כלפי שמיא. א מענטש וועט בעסער וועלן די נאנטקייט פונעם עושר און דעם שידוך מיט אים, בעת ווען דו קוקסט אריין באמת - ווער האט מחנך געווען זיינע קינדער צו תורה, צו הסתפקות במועט און צו יראת שמים? ווער איז מער איידל אין זיינע מידות און אין זיין חינוך? דער זון פונעם אברך. און דאך וועט ער פארציען דעם צווייטן: "דאס איז א מער מכובד'דיגע משפחה", "מען וועט רעדן איבער מיר אנדערש", "זיין נאמען שטייט אמאל אין צייטונג". יענער אינעם כולל - ביסט גערעכט, אבער...
ווי שטארק צייגט דאס אז מיר לעבן אין אן אויסערלעכער וועלט, אן עולם השקר. וואויל וואלט געווען אז דווקא דעם ארעמאן זאל מען געבן הוד והדר. ער איז דער צדיק, ער איז דער ירא שמים, ער איז דער אמת'ער עובד ה', ער האט נישט קיין שטיק און פאזעס פאר דרויסנדיגן רושם - ער איז דער אמת'ער צדיק. און צום צווייטן, פארקערט, שרייבט מען חנופה און מען גיט כבוד, און אפשר וועט מען נאך פאר אים לאזן א יארצייט, און אנשרייבן אויף אים "רודף צדקה וחסד".
"רודף צדקה וחסד" - לויט וויפיל דער אויבערשטער האט געגעבן
איינמאל האט מען געפרעגט הרב שטיינמן צי מען מעג שרייבן אויף א געוויסן גביר "רודף צדקה וחסד". האט ער זיי געזאגט: רודף צדקה וחסד? זאגט מיר, דער מענטש האט זיין מעשר געגעבן? אן אברך פון בני ברק איז שוין בעסער פון אים, ווייל דער אברך גיט זיינע מעשרות. דער דאזיגער עושר האט דיר א ווארף געטאן צוויי מיליאן - אבער היי-יאר האט ער געמאכט צוויי הונדערט מיליאן. לויט דעם וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן וואלט ער געדארפט געבן צוואנציג מיליאן, נאר "צוואנציג מיליאן איז דאך אסאך". און ער פילט זיך פיין, א "רודף צדקה וחסד", בשעת ווען באמת אפילו זיין חוב האט ער נישט אפגעגעבן. אבער אזוי איז דער מענטשליכער טבע: מען ווערט נתפעל פון דער חיצניות, בעת פאר יענעם צדיק ירא שמים, וואס זעט אויס פשוט און וואוינט אין א דירה פון צוויי-דריי צימערן - גיט מען נישט קיין שום הוד והדר.
ווער ס'איז זיין באגער צו יראת ה' - דער וועט דערהויבן דעם פשוט'ן מענטש
און רבנו יונה פירט אויס: ווער עס ציט זיין חפץ און זיין גלוסט צו יראת ה' און עבודתו, און דער אויבערשטער האט אים דערהויבן פון צווישן די נאטורליכע - דאס הייסט, ער האט אים געהויבן ער זאל נישט זיין קיין מגושם'דיגער מענטש, נישט לעבן לויט דער נאטור - ווען ער וועט דערקענען מיט דער תורה און מיט'ן שכל די מעלה פון ענווה און די מעלה פון יעדער מדה וואס איז געפעלן פאר'ן אויבערשטן, וועט יענער מענטש אויסזען שיין און הערליך אין זיינע אויגן, און ער וועט אים מרומם זיין און מנשא זיין. דווקא דעם פשוט'ן מענטש, וואס ארום אים איז נישטא קיין קולות און פירסום, דווקא אים וועט ער מרומם זיין און פאר אים וועט ער האבן א שיינקייט אין זיינע אויגן.
"ואם בזוי הוא מאוד בעיני הבריות" - און פאר די מעלות וועט ער געבן חן און נישט פאר די געלונגענע הצלחות פון הבלי העולם. אפילו אויב ער איז פאראכט אין די אויגן פון די בריות; ווער ווייסט ווי שווער ער לעבט, זיין רעקל איז געקויפט געווארן מיט פינף יאר צוריק, ער האט נישט אין זיך קיין "עפעס" פון דרויסן. אבער ווער ס'ווייסט וואס איז די אמת'ע מעלה, פרעגט: ווייסטו וויפיל תורה עס ליגט אין אים? וויפיל יראת שמים? וויפיל עבודת ה'? דאס וועט ער מכבד זיין. און דער תנאי דערצו איז: אז זיין חפץ און זיין באגער זאלן זיין צו יראת ה' און עבודתו, אז דער אויבערשטער זאל אים אויפהייבן פון די נאטורליכע, ער זאל נישט זיין מגושם און נישט לעבן לויט דער נאטור נאר לויט יראת שמים. ווייל דער וואס טוט דאס, האבן זיך ביי אים שוין דערפילט די זיסקייט פון די מדות, און זיין טבע וועט אים פירן צום געוואונטשענעם ציל. קומט אויס אז פארשעמען א צווייטן איז א חטא; בעת דעם כבוד און דעם חן - זאלסטו שענקען דווקא פאר די ענווים און שפלים, און אויף דעם שטייט "אשריו", אז דו ביסט אנגעקומען צום אמת'ן גליק.
עקאנאמישע זיכערקייט אדער רוחניות'דיגע זיכערקייט
די גאנצע שאלה איז: וואס איז מער וויכטיג, עקאנאמישע זיכערקייט אדער רוחניות'דיגע זיכערקייט? דא ווייזט רבנו יונה אן אויף אונזער חסרון: מיר וועלן תמיד פארציען די עקאנאמישע זיכערקייט, און מיר וועלן תמיד בעסער וועלן דעם וואס זעט אויס שענער אין די גאסן און אין דער קהילה, איידער דעם וואס זעט אויס בעסער ביים קדוש ברוך הוא. אין אונזער חברה ווייסט מען אפצושאצן בני תורה, און דאך מאכט א מענטש כסדר חשבונות פון "וויאזוי זעט עס אויס" און "וואס פאר א רושם מאכט עס".
איינמאל איז א איד געקומען צו הרב שטיינמן און דערציילט אז מען טראגט אן פאר זיין טאכטער דריי שידוכים, און ער ווייסט נישט מיט וואס ער זאל אנהויבן: דער האט אזא מעלה, און יענער האט אן אנדערע מעלה. ער האט געפרעגט: וואס איז דאס וויכטיגסטע? האט אים הרב שטיינמן געענטפערט: אלעס איז וויכטיג - חוץ פון איין זאך: דאס "וואס וועלן די מענטשן זאגן". דאס איז בכלל נישט וויכטיג. האט יענער איד געזאגט: איך האב געזען וויפיל חכמה עס איז געווען אין דעם ענטפער, ווייל ווען איך האב איבערגעקוקט די דריי פארשלאגן, האב איך געזען אז אין יעדן פון זיי איז דער חסרון וואס איך האב געפונען געווען בלויז א חסרון פון "וואס וועט די וועלט זאגן". אלעס איז שיין, אבער ער האט דאך א ברודער, און וויאזוי וועט מען דאס אננעמען; דער טאטע איז געווען אזוי און אזוי, און וויאזוי וועט עס אויסזען; די ישיבה איז נישט פון דער העכסטער שפיץ פון דער ישיבה-וועלט - כאטש ער לערנט אויסגעצייכנט - און ווידער "וואס וועט מען זאגן". קומט אויס אז אלע דריי שידוכים זענען ערליך און פאסיג, אויב מען ווארפט נאר אראפ דאס "וואס וועט מען זאגן". און א מענטש דארף וויסן אז דאס איז דער עיקר: רעכן זיך נישט מיט וואס מענטשן וועלן זאגן, נאר ווייס וואס איז וויכטיג אין די אויגן פונעם אויבערשטן, און נעם דעם בן תורה, דעם ירא שמים, דעם אמת'ן עובד ה', און נישט דעם וואס שטעלט זיך גוט אהער אין דער עפנטליכקייט און אין דער קהילה. זאגט הרב שטיינמן: דאס איז ווי א צעבראכענע שערבל, עס האט נישט קיין שום תוקף.
דער גר"א: "חוטא" מלשון חיסרון
דער גר"א ערקלערט: "בז לרעהו חוטא" - דער וואס פארשעמט זיין חבר ווערט א "חוטא" מלשון חסרון. אויב דו טוסט וויי דיין חבר, וועסטו דורך דעם אים פארלירן און פארבלייבן בחסרון פון אים. און די מציאות ווייזט: ווער זענען די מענטשן וואס האבן דאס מערסטע פריינט? די ענווים און שפלים. נישט די מענטשן פון פירסום און טומל. גיט א קוק וואס איז דער טבע פון א מענטש וואס יעדער האט ליב צו זיין אין זיין געזעלשאפט: דאס איז דער שפל'דיגער מענטש, וואס טוט נישט וויי אנדערע, זוכט נישט זייערע חסרונות און זוכט נישט כסדר אויפצוווייזן מיט וואס ער איז בעסער פון זיי. דער וואס פארשעמט זיין חבר איז חוטא ומחטיא - ער פעלט אויס פון זיך יענעם גוטן פריינט, יענער וועט שוין מער נישט זיין זיין פריינט. און "לרעהו" מיינט בפניו: ער פארשעמט אים פאר די אויגן, און דורך דעם שפירט יענער אז ס'איז אים נישט אנגענעם מיט אים, און ער פארלאזט אים.
"ומחונן ענווים אשריו" - דער לשון פונעם פסוק איז אין בנין מפעיל: נישט "חונן ענווים" נאר "מחונן", דאס הייסט ער מאכט אז אנדערע זאלן אויך געבן און העלפן די ענווים, זיי זאלן זיי געבן און משפיע זיין גוטס. "אשריו" - וואויל איז אים אויף דער וועלט, ווי ס'שטייט "אשריך בעולם הזה", און אויך איז אים גוט אויף יענער וועלט.
עניים צי ענווים - געבן אן האפענונג אויף באלוינונג
עס שטייט געשריבן "עניים" און מיר ליינען "ענווים". וואס לערנט אונז דאס? אז די חכמה איז צו געבן און טאן חסד מיט דעם וואס איך האב נישט קיין האפענונג צו באקומען פון אים א באלוינונג צוריק. ווען מען גיט לויט "שלח לחמך על פני המים", למעשה ליגט דא אויך אן אינטערעס - כאטש די נתינה אליין איז שיין, אבער סוף כל סוף לוינט זיך עס מיר, און אמאל וועט מיר די טובה צוריקקומען. אבער "מחונן עניים" - גיט דאך אן קיין שום האפענונג אויף גמול, און דעמאלט איז די נתינה א גאנצע נתינה וואס וועט אים באמת ברענגען צום אמת'ן גליק.
און בדרך כלל איז אן עני אויך אן עניו - לרוב איז עס אזוי, הגם ס'איז נישט קיין מוכרח'דיגע זאך. עס ווערט דערציילט אויפן בריסקער רב, אז יעדער וואס האט אויסגעשטרעקט צו אים א האנט פלעגט ער אים געבן, אפילו א קליינע מטבע, כדי זיך נישט צו פארשטויסן חלילה אין דער ווארענונג פון דער תורה "ורעה עינך באחיך האביון" און "לא תקפוץ את ידך". און פארוואס האבן מיר היינט נישט קיין מורא? די גמרא זאגט אז מען דארף האלטן טובה פאר די רמאים וואס זיי ראטעווען אונז - ווייל אזוי ווי עס זענען דא רמאים, ווייסט מען קיינמאל נישט צי דער איז אפשר אויך איינער פון זיי. אבער דער בריסקער רב האט לכאורה נישט פארלאזט דערויף, און געזאגט: אויף די רמאים קען מען זיך נישט פארלאזן, און דערפאר פאר יעדן פושט יד גיב איך.
איין טאג האט איינער אויסגעשטרעקט א האנט, און דער רב האט אים געגעבן א קליינע מטבע. זאגט יענער: וואס, דאס איז וואס איר גיט מיר? האט דער רב אים געזאגט: גיב מיר עס צוריק. יענער האט צוריקגעגעבן די מטבע, דער רב האט עס אריינגעלייגט אין זיין קעשענע און איז געגאנגען ווייטער. האט דער משמש זיך געוואונדערט: דער רב האט דאך שטענדיג מורא פון "לא תקפוץ", פארוואס האט ער צוגענומען פון אים די מטבע? האט ער אים געזאגט: ער איז נישט קיין עני. האט ער געפרעגט: מיט רוח הקודש? האט ער אים געזאגט: ניין, שלמה המלך האט מיר דאס מגלה געווען - "ועשיר יענה עזות". אן עני רעדט מיט שפלות, און ווער ס'רעדט מיט עזות איז נישט קיין עני. א מענטש וואס האט נישט קיין פרישטיק, מיט דעם שקל און נאך א שקל פון א צווייטן האט ער שוין א פיתה אדער א לחמניה און א סעודה; אבער דער רעדט נישט פון קיין פרישטיק, ער רעדט פיל ווייטער פון דעם - א סימן אז ער איז נישט בגדר עני, און אויב אזוי זאל ער צוריקגעבן דאס געלט.
און דאס דערמאנט א מעשה וואס מען פארציילט, אז עס האט אמאל געקלאפט אין דער טיר א מבקש צדקה, איינער וואס די יארמלקע זיצט ביי אים בלויז פאר "קידום מכירות", און מען האט אים גארנישט געגעבן. ווען מ'האט יענעם געפרעגט פארוואס, האט ער געענטפערט: יענער איז געקומען מיט א סמארטפאן וואס איז פיל מער פארגעשריטן פון מיין. האט מען אים געזאגט: אפשר חושד'ט מען אים אומזיסט, אפשר איז עס נישט זיינס. על כל פנים, א מענטש וואס גייט נאך צדקה און ער איז פיין מסודר און ערלויבט זיך אויסצוגעבן אויף אלערליי זאכן - איז ער נישט באמת קיין עני, און מען איז נישט מחויב אים צו שטיצן. אבער ווער עס איז באמת אן עני - פאר דעם דארף מען אדרבה יא געבן.
"הלוא יתעו חורשי רע" - שלעכטע מחשבות אויפן עני
הֲלוֹא־יִתְעוּ חֹרְשֵׁי רָע וְחֶסֶד וֶאֱמֶת חֹרְשֵׁי טוֹב׃ (כב) - צי וועלן דען נישט בלאנדזשען די וואס אקערן שלעכטס? און חסד און אמת איז פאר די וואס אקערן גוטס.
עס רעדט זיך דא נישט וועגן ערד-ארבעטער, נאר וועגן מענטשן וואס אקערן מחשבות: דער וואס טראכט שלעכטע מחשבות, און דער וואס טראכט גוטע מחשבות. רבנו יונה טייטשט "חורשי רע" אויף די בעלי מחשבות רעות - און דאס איז א המשך צום פריערדיגן עניין: ווען זיי זעען די עניות פון די ארימעלייט טוען זיי זיי פארשעמען, און זאגן ביי זיך אין הארצן אז מסתמא איז ער נישט אזא צדיק, ווייל "אז דער אויבערשטער וואלט געוואלט אין אים, וואלט אים דאס אלעס נישט געטראפן". אויב זיין מצב איז אזוי, האט מען פון הימל געברענגט אויף אים די עניות צוליב זיינע מעשים.
און דאס איז פונקט די טענה פון די חברים פון איוב, אז ווען די יסורים זענען געקומען אויף אים האבן זיי אים מרשיע געווען און אים געזאגט: "זכור נא מי הוא נקי אבד" - צי קענסטו דען א ריינעם מענטש וואס איז אונטערגעגאנגען? אויב אזוי פאסירט צו דיר, איז א סימן אז דו ביסט נישט קיין צדיק. און דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געזאגט "לא דיברתם אלי נכונה כעבדי איוב", און אז זיי זאלן בעטן פון אים ער זאל מתפלל זיין פאר זיי און זיי מוחל זיין. דערפאר זאגט דער פסוק "הלוא יתעו חורשי רע": ווער ס'אקערט שלעכטס אויפן עני און טראכט אז דער אויבערשטער האט אים מאוס געווען צוליב זיינע עבירות - זיינע מחשבות זענען נעגאטיוו און נישט ריכטיג.
ובפרט אז מען זעט גרויסע לייט וואס זענען געווען אין א גרויסער עניות. די גמרא פארציילט אויף רבי אלעזר בן פדת, אז אין דעם טאג וואס ער האט ארויסגעלאזט בלוט האט ער גארנישט געהאט צו עסן נאר איין קנאבל-ציינדל - א שרעקליכע עניות, ביז ער איז געווארן שוואך און עלטער. האט זיך דער הקדוש ברוך הוא מגלה געווען צו אים, און רבי אלעזר האט געפרעגט: ביז ווען וועל איך דא ליידן? האט אים דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: ס'איז דא א מעגליכקייט אז איך זאל איבערדרייען די וועלט און דיך באשאפן פון פריש מיט א מזל פון עשירות. האט רבי אלעזר געפרעגט: וואס איז מער, דאס וואס איך האב שוין געלעבט צי דאס וואס ס'איז מיר פארבליבן צו לעבן? האט ער אים געזאגט: דאס וואס דו האסט שוין געלעבט. האט ער געזאגט: אויב אזוי, רבונו של עולם, לאז די וועלט ווי זי איז, וועלן מיר שוין דורכקומען דאס וואס איז פארבליבן. זעט מען דא א געוואלדיגן צדיק, וואס ווערט דערמאנט הונדערטער מאל אין ש"ס, און פונדעסטוועגן איז ער געווען אן עני. קען מען דען פון דעם באשליסן אז יעדער עני איז א רשע בעיני המקום? עס קען גאר זיין אז דאס איז זיין תיקון און דאס איז זיין גזירה; מען ווייסט דאך נישט פון פריערדיגע גלגולים, און דער הקדוש ברוך הוא האט געברענגט אויף אים די עניות אן קיין שייכות צו שלעכטע מעשים חלילה.
דער וואס גיט א שלעכטע עצה - סופו צו בלאנדזשען אליין
נאך ערקלערט רבנו יונה: "הלוא יתעו חורשי רע" - די מענטשן וואס געבן שלעכטע עצות און זענען מחטיא את הרבים, צום סוף וועלן זיי אליין אויך בלאנדזשען. אזוי ווי די באקאנטע מעשה פון דזשוכא, אז די קינדער האבן אים געטשעפעט, האט ער זיי געזאגט: וואס שטייט איר דא, ביים עק פונעם דארף טיילט מען צוקערקעס. האבן די קינדער דאס געהערט און אנגעהויבן לויפן; האט ער זיי געזען לויפן - האט ער אליין אויך אנגעהויבן לויפן מיט. אז מען טיילט צוקערקעס, וואס וועט בלייבן דא?! אזוי אויך אמאל נארט א מענטש אפ אנדערע, און צום סוף נארט ער זיך אליין אפ.
און וואו זעט מען דאס? חז"ל זאגן: כל המחטיא את הרבים - אין מספיקין בידו לעשות תשובה. ער וועט איינגעווארצלט ווערן אינעם חטא און אנקומען צו א מצב וואס ער וועט נישט תשובה טון, כדי ער זאל נישט זיין אין גן עדן און זיינע תלמידים אין גיהנם. אויב אזוי, ווער ס'האט מחטיא געווען א צווייטן, סופו אז ער אליין וועט אויך זינדיגן און פארדארבן ווערן. אפילו אויב ער טענה'ט "איך טו עס נישט" - דו ראטסט אנדערע צו טון, און צום סוף וועסטו אליין אויך טון.
און דער גר"א פארטייטשט: "הלוא יתעו חורשי רע" - ווער עס טראכט שלעכטס אויף זיין חבר, מאכט דער הקדוש ברוך הוא אז זיי זאלן אליין בלאנדזשען אין יענעם שלעכטס און אריינפאלן דערין, אזוי ווי ביי דער מעשה פון המן. המן איז געגאנגען און אויפגעשטעלט א בוים אויפצוהענגען מרדכי'ן, און צום סוף "ויתלו את המן על העץ אשר הכין למרדכי וחמת המלך שככה". דאס איז דער עניין פון "כורה שחת בה יפול": דעם זעלבן מכשול וואס דו האסט אנגעגרייט פאר דיין חבר, מאכט דער הקדוש ברוך הוא אז דו אליין זאלסט דערין דורכפאלן.
וואס איז דער חילוק צווישן חסד און אמת
"וחסד ואמת חורשי טוב". וואס איז דער חילוק צווישן חסד און אמת? זאגט דער הגר"א: חסד איז ווען איך האב געטאן פאר דיר א זאך וואס איך בין נישט מחויב דערצו; אמת איז א זאך וואס איז פאראן און מחויב, וואס איך בין שוין שולדיג און איך האב געגעבן. דערפאר שטייט "תתן אמת ליעקב חסד לאברהם": לכתחילה, ווען הקדוש ברוך הוא איז געקומען צו אברהם און האט אים צוגעזאגט, בשעת ער איז אים גארנישט שולדיג געווען - איז דאס געווען חסד; אבער נאכדעם וואס ער האט שוין צוגעזאגט, איז דאס מקיים זיין די הבטחה פאר יעקב שוין אמת, ווייל ער איז דאך מחויב מצד דער הבטחה.
פון דא נעמט זיך אויך די הלכה: א מענטש וואס האט געטאן מיט דיר א טובה, צי איז גענוג אים צוריקצוגעבן פונקט אזויפיל ווי ער האט געטאן? ניין. מען דארף צוריקגעבן מער. די גמרא זאגט אז דער וואס גיט אפ שלום פאר זיין חבר דארף אים צולייגן א ברכה אויפ'ן זאגן שלום. און דער טעם דערפון: ווען איך האב געטאן מיט דיר א חסד, האב איך דיר געגעבן בשעת איך בין בכלל נישט געווען מחויב; און ווען דו גיסט מיר צוריק, באצאלסטו דאך בלויז א חוב. ווען וועט דאס ווערן גלייכווענטיג? ווען דו וועסט מיר צוריקגעבן מער - ווייל דעמאלט האסטו אויך געטאן מיט מיר א זאך וואס דו ביסט נישט מחויב דערין. דערפאר, צוריקגעבן די זעלבע מאס איז "אמת", און די תוספת איז "חסד".
א משל צו וואס איז דאס ענליך: דו האסט געטאן א טובה פאר דיין חבר, אוודאי האט ער צו דיר אן הכרת הטוב. יעצט ווען ער זעט דיר אז דו ביסט שטעקן געבליבן, אפשר פון זיך אליין וואלט ער דיר נישט געטוישט דעם ראד, אבער יעצט קען ער דאך נישט אנדערש - ער שפירט זיך ווי א בעל חוב. דאס טוישן דעם ראד איז אמת און נישט חסד, ווייל דער ערשטער האט געגעבן אן קיין שום מחויבות, און דער צווייטער גיט ווי א בעל חוב. אבער אויב ער וועט דערצו אויך אנפילן בענזין - איז די תוספת שוין חסד.
מען דארף באמערקן אז דאס אלעס איז נאר ווען עס רעדט זיך נישט פון א הלואה. ווער עס בארגט א גלאז צוקער און גיט צוריק א גאנצן זעקל - איז דאס ריבית, און מען דארף זיך זייער היטן דערין. ביי א הלואה דארף מען נישט מדקדק זיין עס זאל זיין פונקט אויפ'ן האר די זעלבע וואג, און מער-ווייניגער איז גענוג, און ווען דער חילוק איז קליין מאכט מען זיך נישט וואוסנדיג; אבער ווער עס בארגט אן איי נומער דריי און גיט צוריק אן איי נומער איינס, זענען דאס צוויי אנדערע זאכן אינגאנצן און דאס איז ריבית. און ביי ריבית העלפט נישט קיין מתנה און עס העלפט נישט קיין מחילה.
און דאס האבן חז"ל געזאגט: המאכיל את חברו עדשים, אל יאכילנו עדשים אלא קטנית. אויב ראובן האט געגעבן פאר שמעון לינזן, ווען שמעון גיט אים צוריק זאל ער אים נישט צוריקגעבן לינזן - ווייל צוריקגעבן די זעלבע זאך איז בלויז אמת, ער האט דאך געטאן מיט דיר א חסד און דו טוסט מיט אים בלויז אמת. נאר ער זאל אים געבן קטנית, וואס דאס איז א העכערע און טייערערע מדרגה. און דאס איז דער טייטש "וחסד ואמת חורשי טוב": פאר די וואס זוכן שטענדיג גוטס, באצאלט הקדוש ברוך הוא זייער שכר חסד ואמת - דעם פארדינטן לוין, וואס דאס איז אמת, און נאך פיל מער דערפון, וואס דאס איז חסד.
דער מלבי"ם: שטילערהייט צום שלעכטן - און שטילערהייט צום גוטן
דער מלבי"ם ערקלערט "חורשי רע" מלשון חרש, שטיל, אויף א שטילן אופן: א מענטש וואס טראכט צו טון זיינע מעשים בסתר, אן דעם וואס מענטשן זאלן וויסן. און אויף אים ווערט געזאגט "הלוא יתעו". א תועה איז איינער וואס פארקריכט פונעם וועג אויף א פלאץ וואס מענטשן זעען אים, און דעמאלט קען מען אים צוריקברענגען אויפ'ן גראדן וועג; מען וועט אים זאגן: ר' איד, דיין "Waze" האט זיך צעמישט, דו פארסט אין דעם פאלשן ריכטונג, קער זיך צוריק אהער און דו וועסט אנקומען צום ציל. אבער דער וואס ערדעוועט שלעכטס בסתר - איז נישטא ווער עס זאל אים פארריכטן, ווייל קיינער ווייסט דאך נישט אויף וועלכן וועג דו האסט פארבלאנדזשעט אין דער פינצטערניש. דערפאר וועט זיין טעות בלייבן שטענדיג.
א משל דערצו: א בחור וואס הייבט אן צו גליטשן אין רוחניות. אויב מען דערקענט עס פון אינדרויסן, זיינע בגדים טוישן זיך און ער גייט נאך אלערליי מאדעס - קען דער משגיח רעדן מיט אים, זען וואס עס גייט אריבער אויף אים און פרובירן אים צו העלפן, און ער וועט בלייבן אין ישיבה און זיך אויסגראדן. אבער אויב פון אינדרויסן זעט ער אויס פונקט דאס זעלבע, ובקרבו ישים ארבו, עס האט זיך אנגעהויבן ביי אים אן אינערליכער קלקול וואס קיינער ווייסט נישט דערפון - פלוצלונג, נאך פיר חדשים, פארלאזט ער די ישיבה, און קיינער פארשטייט נישט וואס איז געשען. דער קלקול האט זיך צעשפרייט פון אינעווייניג, און קיינער האט זיך נישט געכאפט אים אויסצוגראדן.
און פון דער צווייטער זייט: "וחסד ואמת חורשי טוב" - די וואס טוען גוטס, דאס הייסט די וואס טוען זייערע גוטע מעשים שטילערהייט און בהסתר, אויף זיי ווערט געזאגט חסד ואמת. ווייל די גוטע מעשים פאסט מען זאל טון אויף אן אופן וואס מען שווייגט און מען באהאלט; ווער עס טוט גוטס בפרסום קוקט ארויס אויף פידבעק, אויף "לייקס", אויף אנערקענונג פון די ארומיגע, אויף כבוד און תפארת. אבער דער וואס טוט עס בסתר ווייזט אז ער ווייסט אז דער שכר קומט בלויז פון אים יתברך, און נאר צו אים האפט ער. ביי אזא מענטש האט גובר געווען די מדה פון חסד און אמת: ער ווייסט אז דער אמת איז אז דער שכר געפינט זיך בלויז למעלה.
טא אויב אזוי, ווער עס איז א חורש טוב און טוט די זאכן שטילערהייט און בהסתר - אשרי לו. אויף דעם ווערט געזאגט: "אין אדם נכווה אלא מחופתו של חברו" - פונעם צודעק (חיפוי) פון זיין חבר. וואס מער זיין חבר איז געווען באדעקט און האט געטאן זיינע גוטע מעשים בהסתר, אלס העכער וועט זיין זיין מדרגה למעלה, און דאס מאכט כוויות פאר דעם וואס שטייט לעבן אים: פארוואס האב איך אויך נישט באהאלטן מיינע מעשים? פארוואס האב איך נישט געטאן די זאכן מיט ווייניגער פרסום, און דעמאלט וואלט איך אויך זוכה געווען צו אזא שכר? ביי דעם וואס טוט בהסתר איז אין זיין נפש גובר די מדה פון חסד און אמת, בעת דער וואס טוט בפרסום פארלירט פאר זיך דעם אייביגן שכר.
צום סך-הכל:
די פּסוקים פֿאַר אונדז לערנען אונדז איבערצודרייען דעם אויסערלעכן סולם הערכים: נישט צו פֿאַראַכטן דעם עני, ווײַל "בז לרעהו חוטא", און ער מינערט פֿון זיך זײַנע ליבהאָבער, נאָר צו געבן הוד והדר פֿאַר דעם וואָס איז באמת ראוי - פֿאַרן ירא שמים, פֿאַרן עניו, פֿאַרן עובד ה' בפשטות, און נישט פֿאַר דעם וואָס מאָלט זיך בלויז אויס גוט אין דער מעדיע און אין דער קהילה. "מחונן ענווים אשריו" - די אמתע נתינה איז די וואָס עס איז נישטאָ אין איר קיין האָפֿענונג אויף אַ גמול. און לעומת די "חורשי רע", סײַ די וואָס טראַכטן שלעכטס אויפֿן עני און סײַ די וואָס טוען שלעכטס בסתר - וואָס זייער סוף איז צו בלאָנדזשען אָן אַ מתקן, זענען דאָך די "חורשי טוב", וואָס טוען זייערע גוטע מעשׂים בחשאי, זוכה צו חסד און צו אמת: צום שׂכר וואָס קומט זיך זיי און צו דער תוספֿת העכער דעם, אַן אייביקן שׂכר מאת ה' יתברך.