פתיחה
אין דעם טייל פון פרק י"ד באשעפטיגן מיר זיך מיט עטליכע פסוקים וואס רעדן איבער מדות שבין אדם לחבירו: איבער כעס און נקמה, איבערן חילוק צווישן איינעם וואס רעאגירט תיכף קעגן איינעם וואס האלט עס איין אין הארצן, איבערן חילוק צווישן דעם פתי וואס נעמט אן אלעס קעגן דעם ערום וואס באטראכט זיינע וועגן, איבער דער באציאונג צווישן דעם רשע און דעם צדיק, און איבער דער באציאונג פון דער געזעלשאפט צום ארעמאן און צום גביר. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און ברענגען די ווערטער פון רש"י, רבינו יונה, דער גר"א און דער מלבי"ם.
קצר אפים יעשה אולת - דער שאדן פון כעס
קְצַר־אַפַּיִם יַעֲשֶׂה אִוֶּלֶת וְאִישׁ מְזִמּוֹת יִשָּׂנֵא׃ (יז) - דער וואס איז קורץ אין געדולד און ווערט שנעל אין כעס וועט טאן נארישקייטן, און א מענטש פון שלעכטע פלענער וועט פאראאסט ווערן.
רבינו יונה ערקלערט דעם פסוק אין המשך צו וואס ס'איז פריער געזאגט געווארן, אז דער כסיל איז שטענדיג "מתעבר" - דאס הייסט ער כעס'ט - און ער האט נישט קיין מורא פונעם שאדן. עס זענען פאראן דריי מדרגות אין כעס: א מענטש וואס כעס'ט בלויז אין הארצן; א מענטש וואס לאזט ארויס זיין כעס מיט ווערטער אדער מיט די באוועגונגען פונעם גוף; און א מענטש וואס טוט א מעשה בפועל - ער גיט א פליק, פירט זיך אויף מיט געוואלדטאטן, רייסט און שטורעמט ארויס פון זיין אינעווייניגסטן כעס. זאגט רבינו יונה: קוק ווי גרויס איז דער שאדן פון כעס, אז דער כעסן קען זיך נישט אפהאלטן פון ארויסברענגען זיין כעס למעשה. ווען עפעס רעגט אים אויף איז נישטא קיין פאל וואו ער האלט זיך איין, נאר "קצר אפים יעשה אולת" - תיכף ווען ער ווערט אין כעס באגייט ער א נארישקייט. נישט בלויז ער טראכט, נאר ער טוט בפועל: מעשים און שטותים וואס שפעטער זאגט ער אליין וואס פאר אן איוולת עס איז געווען צו טאן אזא זאך.
און וואס ברענגט ער דערמיט אן? אז די מענטשן האבן אים פיינט. ווייל ער קען נישט באהאלטן זיינע תאוות און זיינע רצונות, און אלעס וואס גייט אריבער ביי אים אינעווייניג ווערט תיכף אנטפלעקט אינדרויסן. ווען ער וואלט געהאט שכל, וואלט ער נישט ארויסגעוויזן אויסערווייניג דאס וואס ער שפירט אינעווייניג; אבער וויבאלד ער איז א קצר אפים, זעען די מענטשן און עס ווערט אנטפלעקט פאר זייערע אויגן וואס ס'טוט זיך ביי אים, אזוי ווי עס שטייט "בשפתיו ינכר שונא", אדער פון זיינע באוועגונגען, אדער פון זיין פנים. און דעמאלט "ואיש מזמות ישנא" - מען זעט אז ער טראכט שלעכטס אין זיין הארץ, אז ער פלאנעוועט זיך אפצורעכענען מיט דעם וואס האט אים אויפגערעגט, אז ער וויל יענער זאל צאלן א פרייז. ממילא איז פאר יעדן קענטיג די שלעכטיגקייט פון זיין הארץ, און אלע האבן אים פיינט, ווייל זיי זעען אז יעדע קלייניקייט וואס מען טוט אים ברענגט תיכף ביי אים א נקמה און א זוכן וועגן ווי אזוי אויסצופירן זיינע מחשבות למעשה.
ביאור הגר"א: שני מיני רשעים
דער גר"א ערקלערט אז עס זענען דא צוויי מינים רשעים: עס איז דא א "רע" און עס איז דא א "מרמה". ווער עס איז א קצר אפים טוט די נארישקייט תיכף ומיד, אן קיין ישוב הדעת, אן טראכטן און מתבונן זיין צי עס לוינט זיך צי נישט, צי עס וועט אים ארויסקומען דערפון א שאדן אדער א שכר. אין דער רגע וואס דער בעל הבית האט אים אויפגערעגט שטורעמט ער און שרייט, און טראכט נישט אז דאס וועט אים בלויז שאטן מיט דער צייט. דאס ווערט אנגערופן א גמורה'דיגער רע. אבער א "איש מזימות" - א מענטש פון מרמה, וואס טראכט שלעכטע מחשבות אין הארצן און אנטפלעקט זיי נישט אינדרויסן - ער וועט אויך פאראאסט ווערן. און ווי אזוי? זאגט דער גר"א: "כמים הפנים לפנים כן לב האדם לאדם". וויבאלד דו האסט אים פיינט אין הארצן, הגם עס ווערט נישט קענטיג אינדרויסן, בויט ער אויך אויף א שנאה קעגן דיר. ממילא זאלסטו וויסן אז מען וועט דיר פיינט האבן, און עס וועט דיר גארנישט העלפן דאס וואס דו האסט באהאלטן די מרמה טיף אין הארצן. דאס איז טאקע אנדערש ווי דער מענטש וואס איז א רע, וואס רעאגירט תיכף און טוט שלעכטס בפועל; אבער אויב זאגסטו "איך טו דאך נישט, איך האלט עס נאר אינעם הארצן" - זאגט מען דיר: פונדעסטוועגן וועט מען דיר פיינט האבן, ווייל עס איז דא דא אן אפקלאנג, אז פונקט ווי דו האסט אים פיינט מיט די מזימות פון דיין הארץ, אזוי אויך וועט ער דיר פיינט האבן אין זיין הארץ.
ביאור המלבי"ם: קצר אפים וקצר רוח
דער מלבי"ם זאגט: דער דרך פונעם פארשטאנד איז צו פארלענגערן דעם אפים (צוריקהאלטן דעם כעס) און נישט תיכף נקמה נעמען און זיך קריגן, ווי עס שטייט אינעם זעלבן פרק אליין:
אֶרֶךְ אַפַּיִם רַב־תְּבוּנָה וּקְצַר־רוּחַ מֵרִים אִוֶּלֶת׃ (כט) - דער וואס האלט איין זיין כעס איז פול מיט תבונה, און ווער ס'איז קורץ אין גייסט הויבט אויף נארישקייט.
און דאס איז א זאך וואס מען זעט אויף יעדער מדרגה וואו א מענטש געפינט זיך: דער קלוגערער, דער מער באזונענער, ווייסט ווי אזוי זיך איינצוהאלטן. אפילו ווען ער איז זייער אין כעס, און אפילו אויב ער וואלט געוואלט ארויסלאזן אלעס וואס ער האט, האט ער גענוג שכל צו פארשטיין אז דאס איז נישט די צייט און נישט דער ארט, און ער האלט איין זיין גייסט. דאס איז דער דרך פון תבונה. און פארקערט, די וואס רייסן זיך אויף זענען געווענליך דער נידעריגערער שיכט אין דער געזעלשאפט - מענטשן וואס זייער שטאפל פון תבונה און חכמה איז נידעריג, די וואס האבן א "קורצן לונט". דער מער פארשטענדיגער מענטש ווייסט ווי אזוי צו שמייכלען, ער האט געכאפט דעם קלאפ און ער ווייזט נישט אז ער איז געטראפן געווארן, מיט אן "עור של פיל" - אבער די זאך וועט ווארטן אויף דיר.
זאָגט דער מלבי"ם: דער קצר אפים "יעשה אולת", ווײַל ער האָט ספֿקות אין די דרכים פֿון בינה און שׂכל, און דעריבער איז ער בגדר אַן אוויל. ער טראַכט נישט, און טוט באַלד מעשׂים פֿון איוולת. אָבער עס איז פֿאַראַן אַן אונטערשייד צווישן אַ קצר אפים און אַ קצר רוח. אַ קצר רוח קען זײַן אַ מענטש וואָס איז באמת אַן ארך אפים, ער פֿאַרהאַלט זײַן כּעס פֿונדרויסן, אָבער זײַן גײַסט איז קורץ. דער חילוק איז צווישן דעם פֿלאַך אויפֿן אויבנאויף און דעם אינעווייניק: דער קצר אפים - זײַנע רעאַקציעס זענען דערשרעקנדיק, מען רייצט אים נאָר אַ ביסל אָן און ער ווילדעוועט. אָבער דער ארך אפים - פֿונדרויסן זעט אויס ווי ער קאָנטראָלירט זיך, ער ווילדעוועט נישט, אָבער אינעווייניק קאָכט דאָס געפֿיל, זײַן אינערלעכער גײַסט פֿלאַמט, און ער קען זיך נישט מנצח זײַן איבער די "ציורים העולים על הלב", ווי דער לשון פֿונעם מלבי"ם. דער קצר רוח קען נישט באַרויִקן זײַן גײַסט, און פֿון דער רגע וואָס מען האָט אים באַליידיקט גייט דער פּלאַן שוין אין גאַנג: ווי ענדיק איך מיט אים דעם חשבון, ווי זע איך צו אַז דער מענטש זאָל באַצאָלן אַ טײַערן פּרײַז - מחשבות און בילדער פֿון נקמה און שׂנאה.
און הגם ער פֿאַרהאַלט זײַן צאָרן, איז דאָך דאָ אַ באַקאַנט וואָרט: נקמה איז אַ מאכל וואָס זײַן גאַנצער טעם איז ווען ער איז קאַלט. און דערפֿאַר קען זײַן אַז נאָך דרײַסיק יאָר וועט יענער אים אָפּוואַרטן ערגעץ אין אַ ווינקל און אים אומברענגען - "געדענקסט וואָס ס'איז געווען מיט דרײַסיק יאָר צוריק?" גאולת הדם, אַ בלוט-נקמה. דאָס איז פֿון די מידות פֿון די גוים, ווי דוד המלך האָט געזאָגט "ועברתו שמרה נצח", לגבי יענע גבֿעונים וואָס זענען געקומען.
זאָגט דער מלבי"ם: ווער עס איז אַ קצר אפים - זײַנע אימפּולסיווע רעאַקציעס זענען ממש פֿאַרקערט פֿון די דרכים פֿון תבונה און שׂכל. אָבער דער קצר רוח, לכאורה פֿירט ער זיך נישט אויף אַקעגן די דרכים פֿון תבונה און שׂכל, ווײַל ער באַהערשט דאָך זײַן אויסערלעכן כּעס און איז נישט קיין קצר אפים. דאָך איז דאָס קעגן די געזעצן פֿון חכמה. וואָס האָסטו דען אויפֿגעטאָן מיט נקמה? דו ביסט דורך דעם עובר אויף אַן איסור פֿון דער תורה, און האָסט פֿאַרוואַנדלט זיך אַליין אין אַ שלעכטן מענטש. אַ מענטש וואָס טראַכט די גאַנצע צײַט ווי אַזוי נעם איך נקמה פֿון יענעם, ווי אַזוי וועט יענער באַצאָלן, און ווי וועל איך אים ווײַזן - ער איז אַ נעבעכדיקער מענטש. ווי אַ חכם האָט אַ מאָל געזאָגט: נישט דאָס וואָס דו עסט וועט דיך הרגענען, נאָר דאָס וואָס עסט דיך פֿון אינעווייניק. און דער מענטש איז באמת אַ נעבעך, ווײַל דאָס עסט אים אויף די גאַנצע צײַט: וואָס האָט יענער מיר געטאָן, איך האָב מיט יענעם אַן אָפֿענעם חשבון, אויף יענעם וועט נאָך קומען זײַן טאָג, און פֿאַרן דריטן האָב איך שוין אַן אויסגעאַרבעטן פּלאַן. וויפֿל שלעכטס דרייט זיך אים אַרום די גאַנצע צײַט אין האַרצן.
דעריבער זאָגט דער מלבי"ם אַז די חוקי החכמה פֿאָדערן אַוועקצונעמען אַזעלכע מחשבות פֿונעם האַרצן, און אויפֿברענגען אַנשטאָט דעם מחשבות פֿון עניוות און פֿון מחילה. און דאָס איז וואָס עס שטייט "וקצר רוח מרים אולת": הגם ער טוט נישט קיין איוולת בפועל, "הייבט ער אויף" די איוולת - פֿון די טיפֿענישן פֿונעם האַרצן הייבט ער אויף די דאָזיקע איוולת זי זאָל געוועלטיקן איבער זײַן האַרץ, ער מאָלט זיך אויס ציורים אין האַרצן און טראַכט מחשבות ווי אַזוי נקמה צו נעמען, כאָטש ער פֿירט נאָך נישט אויס די נקמה למעשׂה. אָבער לעומת זה דער קצר אפים, וואָס ווערט אין כּעס בפועל און נעמט באַלד נקמה, ער "טוט" ממש איוולת.
און וואָס מיינט "איש מזמות"? זאָגט דער מלבי"ם: איינער וואָס וועבט טיפֿע פּלענער און מזימות ווי צו טאָן שלעכטס, ווי עס שטייט "מחשב להרע, ההוא בעל מזמות יקרא". און הגם ער פֿאַרהאַלט זײַן צאָרן און למעשׂה האָט ער נאָך נישט נקמה גענומען, נאָר ער מאָלט און קײַט די זאַכן אין זײַן האַרצן - "ישנא", ווײַל דער טיפּ מענטש איז פֿאַרהאַסט בײַ יעדן איינעם. און אַזוי איז עס אויך אין דער נאַטור פֿון מענטשן: מענטשן האָבן נישט ליב די נקמה-געשטימטע און פֿאַרשלאָגענע טיפּן, די וואָס וועלן אַ מאָל אָפּרעכענען דעם חשבון. און אפֿילו אויב דו וועסט זאָגן אַז ער האָט אים באַלד גאָרנישט געטאָן - צומאָל איז בעסער צו כאַפּן דעם פּאַטש גלײַך אויפֿן אָרט, איידער צו לעבן אין אַן אומזיכערקייט און נישט וויסן אין וועלכן ווינקל ער לאָקערט אויף מיר און אין וועלכן טאָג עס וועט אויסברעכן.
מען האָט שוין אַ מאָל דערמאָנט די ווערטער פֿון הרבֿ דעסלער, אַז אויב דאָס קינד דאַרף באַקומען פֿון דיר אַ שטראָף - זאָלסטו דאָס נישט אָפּלייגן און אים נישט זאָגן "איך טראַכט נאָך וואָס איך וועל דיר טאָן". עס קומט אים אַן עונש, גיב אים באַלד. די מחשבה "וואָס פּלאַנעוועט דער טאַטע מיר צו טאָן", און די שרעק מיט וועלכע דאָס קינד גייט אַרום, זענען פֿיל מער ווי דאָס וואָס עס קומט אים פֿאַר זײַן מעשׂה - דאָס איז אַ צו גרויסער עונש. מען רעדט דאָך פֿון אַ דור וווּ מען האָט דערציילט וועגן אַ קינד וואָס האָט מורא געהאַט פֿון אַ שרעקלעכן עונש וואָס דער טאַטע גייט אים געבן, איז ער אַרויף אויפֿן דאַך און זיך גענומען דאָס לעבן; אַ דור וווּ מען האָט געהאַט אַ ציטער פֿאַר די עלטערן. דעריבער, ווען איינער זאָגט "איך גיי דיר געבן אַ שטראָף און איך טראַכט נאָך דערויף" - איז דאָס שווערער פֿונעם עונש אַליין. ווילסט געבן אַ שטראָף, גיב עס באַלד, אָבער לאָז אים נישט בלײַבן אין אַן אומזיכערקייט. און אַזוי איז אויך דאָ: כאָטש דער מענטש האָט נאָך בפועל גאָרנישט שלעכטס געטאָן, אָבער וויבאַלד ער איז אַן איש מזימות און איז נאָך "אין די פּלענער" - ישנא, עס איז שווער פֿאַר מענטשן זיך צו דערנענטערן אין געמיט צו אַזאַ מענטש.
נחלו פתאים אולת - די איוולת אַלס נחלה
נָחֲלוּ פְתָאיִם אִוֶּלֶת וַעֲרוּמִים יַכְתִּרוּ דָעַת׃ (יח) - די פּתאים האָבן געירשנט נאַרישקייט, און די קלוגע וועלן זיך באַקרוינען מיט דעת.
רבנו יונה טײַטשט: די איוולת פֿון די פּתאים איז זייער נחלה - זי איז בײַ זיי ווי אַ ירושה. פֿאַרקערט אָבער, די ערומים "יכתירו דעת" - זיי וועלן זיך באַקרוינען מיט דעת, און דורך זייער חכמה וועלן זיי שטײַגן צו גרויסקייט, און דאָס וועט זײַן פֿאַר זיי ווי אַ כּתר און עטרה אויפֿן קאָפּ. און נישט נאָר דאָס, נאָר זיי מאַכן ליב די דעת אין די אויגן פֿון מענטשן און באַפּוצן זי מיט זייער חכמה. ווען מען זעט אַן ערלעכן, אָנשטענדיקן מענטש טאָן אַ זאַך, ווילן פֿיל מענטשן טאָן אַזוי ווי ער, ווײַל ער איז דאָך אַ מוסטער און אַ בײַשפּיל, און יעדער וואָס זעט אים וויל אים נאָכטאָן. אַזוי אויך די ערומים, די קלוגע און פֿאַרשטענדיקע, דורך זייער עוסק זײַן אין דעת און אין די חוקי החכמה ברענגען זיי אַז אַנדערע זאָלן זיך אויך וועלן ציִען נאָך דער חכמה, ווײַל זיי זעען זייער פֿירונג. זיי מאַכן פֿאַר דער דעת אַ כּתר און אַ קרוין, אַז אַלע זאָלן זיך וועלן ציִען צו איר און ווערן בעלי דעת ווי פּלוני און אַלמוני, חכמים און לײַט פֿון פֿאַרשטאַנד.
דער מלבי"ם טײַטשט לויט דעם וואָס עס איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן "פתי יאמין לכל דבר": דער פּתי - די כסילים און די אוילים פֿאַרפֿירן אים אַלע. מען זאָגט אים אַ זאַך און ער קויפֿט עס אָפּ, מען דערציילט אים אַ מעשׂה און ער שלינגט עס אײַן. די איוולת וואָס יעדער האָט אים געזאָגט נעמט ער אָן ווי אַ נחלה, אַ גאַנצע ירושה, און ער וועקט נישט אויף קיין שום ספֿקות - ווער זאָגט דאָס, און אפֿשר איז די עצה וואָס דו גיסט מיר נישט ריכטיק? אַזוי נעמט ער אָן פֿון די אוילים, ווײַל ער פֿאַרשטייט נישט און באַמערקט נישט וואָס איז ריכטיק און וואָס נישט. אָבער די ערומים זענען פֿאַרקערט פֿון די פֿתאים: יעדע זאַך טוען זיי בוחן זײַן, און זיי טוען גאָרנישט סײַדן זיי ווייסן וואָס זיי גייען טאָן, צי דאָס איז אַ ריכטיקער מעשׂה און צי דאָס איז אַ פּאַסיקער מעשׂה. און דעריבער "יכתירו דעת" - זיי טוען נאָר ווען זיי האָבן אַ קלאָרע ידיעה. אָבער די פּתאים - יעדע איוולת וואָס מען וועט זיי פֿאַרקויפֿן וועלן זיי אָפּקויפֿן, און וועלן טאָן לויט דער קאַליעקער עצה וואָס מען האָט זיי געזאָגט.
שחו רעים לפני טובים
שַׁחוּ רָעִים לִפְנֵי טוֹבִים וּרְשָׁעִים עַל־שַׁעֲרֵי צַדִּיק׃ (יט) - די שלעכטע האָבן זיך געבויגן פֿאַר די גוטע, און די רשעים בײַ די טויערן פֿונעם צדיק.
רבנו יונה ערקלערט: די ערומים, דאס הייסט די חכמים וואס פארמאגן דעת און זענען בעלי מעלה, זארגן זיך נישט דערויף וואס די שפלים דערקענען נישט זייער חכמה און מעלה. דאס שטערט אים נישט באמת - ער אליין קען זיין מעלה און דאס איז אים גענוג, און ער דארף נישט אז די שפלים זאלן אויך אנערקענען זיין גרויסקייט. און נישט נאר דאס, נאר אויך די חשיבות וואס גבירים און בעלי שררה פארמאגן מאכט נישט קיין שום רושם אויפן חכם, און ברענגט אים נישט צו קיין התפעלות אדער זיך קלענער מאכן קעגן זיי. דער גאנצער כח און כבוד פון די שלעכטע ווערט נישט פאררעכנט פאר קיין שיינקייט פאר די גוטע - די גוטע רעגן זיך נישט אויף און ווערן נישט נתפעל פון דעם וואס יענע פארמאגן. און דאס איז דער טייטש פון "שחו רעים לפני טובים": די שלעכטע זענען געבויגן און שפל אין די אויגן פון די גוטע, וואס קוקן נישט אויף זייער כבוד און פראכט, און דאס מאכט אויף זיי קיין שום רושם. "ורשעים על שערי צדיק" - די רשעים בייגן זיך אויך אין דער געגנווארט פון די צדיקים; ווען דער רשע געפינט זיך ביים שער פון א צדיק איז ער דערנידערט, ער האט נישט קיין שום מעלה ווען ער שטייט לעבן דעם צדיק, לעבן דעם חכם, לעבן דעם גדול בתורה.
דער הגר"א ערקלערט נאך טיפער. דער צדיק וואס איז גוט צו די באשעפענישן - אויף אים שטייט אז ער עסט די פירות אויף דער וועלט, בעולם הזה. און דער וואס איז שלעכט צו מענטשן - עסט זיינע פירות אויף יענער וועלט, אבער ס'איז נישטא קיין מציאות ער זאל עסן פירות אויף דער וועלט. קומט אויס, אז עס קען זיין א מענטש וואס ברוחניות איז ער א צדיק, אבער ער פירט זיך נישט ערליך אין בין אדם לחברו - וועט ער עסן פירות נאר אויף יענער וועלט; און ס'קען זיין א מענטש וואס אין בין אדם למקום איז ער א רשע, אבער אין בין אדם לחברו פירט ער זיך יא ערליך - ער וועט עסן פירות אויף דער וועלט. און מען טאר נישט פארשטיין די זאכן קרום: אויף יענער וועלט וועט יעדער באקומען גענוי וואס עס קומט אים, און דאס וואס ער איז א צדיק אין בין אדם לחברו וועט אים נישט פטור מאכן פון שטראף פאר עבירות פון בין אדם למקום, פאר חילול שבת וועט ער באקומען זיין עונש. נאר דאס עסן די פירות אויף דער וועלט - ווער איז זוכה דערצו? בלויז ווער עס פארמאגט צדקות אין בין אדם לחברו. אין עולם הבא בלייבט אלעס כדינו; נאר אויף דער וועלט, ווער באקומט די פירות? נאר א מענטש וואס איז א צדיק אין בין אדם לחברו.
בדרך אגב, ס'איז זייער שווער צו זיין א רשע אין בין אדם למקום און א צדיק אין בין אדם לחברו; מען זעט כמעט נישט אזעלכע מענטשן, צוליב א פשוט'ן טעם: ער ווייסט בכלל נישט וואס מיינט בין אדם לחברו. מ'זאגט אים "דו האסט גערעדט אויף יענעם לשון הרע", ענטפערט ער "אבער ס'איז דאך אמת" - ער הייבט אפילו נישט אן צו פארשטיין וואס מיינט לשון הרע. מ'זאגט אים "דו האסט אים מבייש געווען ברבים", זאגט ער "דאס איז דאך נאר געווען א שפאס". די גאנצע מושגים זענען אים פרעמד, און ער כאפט נישט פון וואס מען רעדט ווען מ'רעדט פון מצוות און עבירות. נאר מ'רעדט דא פון א פאל וואו דער מענטש ווייסט באמת וואס מיינט בין אדם לחברו און וואס מיינט בין אדם למקום, און אין בין אדם למקום פירט ער זיך לייכטזיניג אבער אין בין אדם לחברו היט ער זיך יא - אזא מענטש, אויף דער וועלט איז זייער מעגליך אז ס'וועט אים זיין גוט און ער וועט עסן פירות.
און דאס שטייט דא, לויט די ווערטער פונעם הגר"א: "שחו רעים לפני טובים" - ווער עס איז שלעכט צו די באשעפענישן, אפילו ער איז א צדיק אין בין אדם למקום, וועט געבויגן ווערן פאר די וואס זענען גוט צו מענטשן, אפילו יענער גוטער צו מענטשן איז א רשע; און דאס אלעס איז אויף דער וועלט. "ורשעים על שערי צדיק" - אבער ווער עס איז א רשע צווישן זיך און דעם אויבערשטן, הייסט א רשע, און ער וועט זיך בייגן ביי די טויערן פונעם צדיק. און וואס זענען די שערי צדיק? די טויערן פון גן עדן, יענע וועלט. מיין נישט אז ווייל ער איז געווען א וואוילער מענטש אין בין אדם לחברו וועט ער האבן דא פירות און אויף יענער וועלט וועט מען גארנישט פאדערן פון אים - זאלסט וויסן אז די רשעים וועלן זיך בייגן ביי די שערי צדיק. דארט, ווען זיי וועלן אנקומען צו די טויערן פון גן עדן און עס וועט קומען א "גוי צדיק שומר אמונים", וועלן זיי זיין געבויגן און שפל פאר זיי.
דער מלבי"ם ערקלערט: כאטש דער שלעכטס שטייט קעגן דעם גוטן, און דער רשע איז דער היפוך פונעם צדיק, פונדעסטוועגן ווען דער שלעכטער קומט פאר דעם גוטן בייגט ער זיך פאר אים און איז זיך מכניע, און ווען די רשעים קומען צו די טויערן פונעם צדיק בייגן זיי זיך פאר זיי. דאס מיינט: דער שלעכטס האט נישט קיין כח צו שטיין קעגן דעם צדיק, קעגן דעם ישר און ערליכן מענטש, פונקט ווי פינצטערניש קען נישט באשטיין קעגן ליכטיגקייט. און אפילו דו זעסט אויף דער וועלט אז דאס שלעכטס מאכט א גרויסן רודער, זאלסטו וויסן אז צום סוף האט דאס שלעכטס נישט קיין יניקה פון די קוואלן פון קדושה. די איינציגע זאך וואס ינקעט פון די קוואלן פון קדושה איז די הייליגקייט אליין, דאס גוטס, דער אמת און די יושר. דערפאר וועט זיך דער רשע תמיד בייגן פאר דעם צדיק און זיין דערנידערט פאר אים, ווייל ער האט נישט קיין אייגענע מקורות פון יניקה, און ער מוז תמיד ינקענען פון דער מרכבת הקדושה - ווי מיר האבן שוין געזאגט אז די מרכבת הקליפה ינקעט פון דער מרכבת הקדושה און פארמאגט נישט קיין אייגענעם קוואל פון שפע, און ממילא איז זי תמיד געבויגן און שפל פאר איר.
גם לרעהו ישנא רש
גַּם־לְרֵעֵהוּ יִשָּׂנֵא רָשׁ וְאֹהֲבֵי עָשִׁיר רַבִּים׃ (כ) - אפילו פאר זיין חבר איז דער ארימאן פארהאסט, אבער פארן עושר זענען דא פיל ליבהאבער.
רש"י טייטשט "גם לרעהו" - אפילו זיינע גוטע פריינט און ליבהאבער, זיי אויך האסן אים. און נאך ערקלערט רש"י אויף "ישנא רש" - אן עם הארץ וואס קען זיך נישט פירן ווי עס פאסט.
רבנו יונה ערקלערט: "גם לרעהו" - אפילו דער וואס האט אים פריער געקענט און פלעגט אים ליב האבן אמאל, נאכדעם וואס יענער איז פארארימט געווארן פיינט ער אים און קען אים שוין מער נישט. דו זאגסט אים "איך בין פלוני", און ער ענטפערט "דערמאן מיר דיין נאמען" - ווען דו האסט געדארפט א הלואה האסטו מיך גוט געדענקט; ווען מיין מצב הפרנסה איז געווען גוט ביסטו געווען אן אמת'ער חבר, און פלוצלונג "שלום חבר".
ס'שטייט ביי שנת היובל "ושבתם איש אל אחוזתו ואיש אל משפחתו תשובו". און מ'פרעגט: "אל אחוזתו" פארשטייט מען, מען קערט זיך צוריק צו דער נחלה; אבער וואס באדייט "ואיש אל משפחתו תשובו", האט מען דען פארלאזט די משפחה? נאר ווען דו ביסט געווען געצוואונגען צו פארקויפן דיין נחלה און ביסט פארארימט געווארן, האסטו באמערקט אז דו האסט אויך פארלוירן די משפחה. און ווען די אחוזות קומען צוריק, זעט מען פלוצלונג אז מען פארמאגט א גרויסע משפחה: דער הייבט אויף דעם טעלעפאן, יענער פרעגט וואס מאכסטו, און א דריטער שוועסטער-קינד זאגט "מיר האבן שוין יארן נישט געהערט פון דיר". יא יא, יעצט האסטו דאך געלט. דערפאר שטייט "ואיש אל משפחתו תשובו" - נישט נאר דו וועסט צוריקקומען צו דער נחלה, נאר דו וועסט פלוצלונג דערקענען וואס פאר א גרויסע משפחה דו פארמאגסט.
עס איז געווען איינער וואס האט געזאגט פאר זיינע קינדער אז ער וויל זיי שענקען נאך בחיים חיותו, נישט געבן מיט קאלטע הענט, און פארוואס זאלן זיי באקומען הערשט ווען זיי וועלן זיין בני תשעים - ער האט געוואלט זיי זאלן נאך קענען הנאה האבן. האט ער צעטיילט צווישן זיי די נכסים: דער באקומט יענע דירה, יענער אן אנדערע דירה, און דער דריטער דאס געשעפט. נאך א שטיק צייט האט ער באמערקט אז דער טעלעפאן איז שטיל געווארן. ער האט אים אוועקגעשיקט צום פארריכטן, האט מען אים געזאגט אז אלעס ארבעט כדבעי. האט ער געפרעגט: אויב אזוי, פארוואס רופן די קינדער נישט אן? האט זיך ארויסגעשטעלט אז די קינדער האבן שוין מער נישט קיין אינטערעסע אנצורופן, דער טאטע האט דאך שוין אלעס צעטיילט. האט ער צוזאמגענומען אלע קינדער און זיי געזאגט: מיינע טייערע קינדער, איר זאלט נאר וויסן - וואס איך האב צעטיילט זענען נאר די הייזער און נדל"ן; די מיליאנען אין באנק האב איך נאך נישט צעטיילט. און פלוצלונג איז דער טעלעפאן צוריק אויפגעלעבט געווארן, חסדי השם.
דאס איז "גם לרעהו ישנא רש" - ווען ס'קומט צו אן ארימאן, ווער דארף דיך און ווער קוקט אויף דיר. אבער "ואוהבי עשיר רבים" - ביים עושר, אפילו ווען ער דערציילט נארישע וויצן לאכן אלע; ס'איז גוט זיך אנצוהענגען אין אים, אפשר וועט עפעס אראפפאלן, אפשר וועט עפעס צוקלעבן צו דיר. זאגט דער הגר"א: "ואוהבי עשיר רבים" - אפילו זיי זענען נישט זיינע פריינט, האבן זיי ליב דעם עשירות, דאס הייסט די ליבהאבער פונעם עושר זענען פיל. אבער דעם רש, אפילו ווער ס'איז זיין חבר האט אים פיינט, ווייל כביכול וואס האב איך דען פון אים. און אזוי זאגט דער הגר"א אויך אין תורה: ווער עס איז א רש אין תורה, אפילו זיין חבר דערווייטערט זיך פון אים; אבער א תלמיד חכם - "יענער רב איז מיין קרוב", "דער יעניגער צדיק איז מיין משפחה" - זענען זיינע ליבהאבער פיל.
בז לרעהו חוטא - דער ביאור פונעם מלבי"ם וואס פאראייניגט די צוויי פסוקים
בָּז־לְרֵעֵהוּ חוֹטֵא וּמְחוֹנֵן עֲנָוִים אַשְׁרָיו׃ (כא) - דער וואס פאראכט זיין חבר פעלט אפ פונעם ריכטיגן וועג, און דער וואס באגנאדיגט די ענווים, וואויל איז אים.
דער מלבי"ם פארבינדט די צוויי פסוקים צוזאמען. דער טבע איז אז די זאכן וואס זענען ענליך האבן ליב איינער דעם צווייטן. וועמען האבן מיר ליב? די וואס זענען ענליך צו אונז, וואס זענען געבויט לויט אונזער שניט. פארוואס? ווייל א מענטש האט ליב זיך אליין, און וואס ער זעט אין זיך זעט ער אויך ביים צווייטן, ממילא האט ער אים ליב. און פארקערט, ווער ס'איז פון א פארקערטן טבע - קומט מען נישט אויס מיט אים און מען האט אים נישט ליב. פארוואס האבן מענטשן ליב זיך צוזאמצוזעצן מיט די וואס טראכטן ווי זיי, רעכטע מיט רעכטע און לינקע מיט לינקע? ווייל יענער חזר'ט כסדר איבער דאס וואס דו האלטסט, און ס'איז אנגענעם צו הערן אז דיינע דעות זענען גלייך און ערליך און אז דו טראכסט מיט שכל. אבער ווען מען באגעגנט זיך מיט איינעם מיט א פארקערטער דעה - שטעכט עס און ס'איז נישט אנגענעם. און אזוי איז אין יעדער זאך: מיר האבן ליב צו זיין אין דער געזעלשאפט פון די וואס זענען ענליך צו אונז, אז פונקט יעצט גלוסט זיך מיר א פיצא און אים גלוסט זיך אויך א פיצא; און אויב אים גלוסט זיך א סטעיק, הייבט זיך אן א קריגעריי צי מען גייט עסן פיצא אדער סטעיק. מיר האבן שטענדיג ליב דעם וואס זיינע רצונות און שטרעבונגען זענען ענליך צו אונזערע.
און דא, זאגט דער מלבי"ם, זעט מען פונקט דאס פארקערטע. "לרעהו ישנא רש" - זיין חבר דער רש האט פיינט דעם רש. פארוואס האסטו אים פיינט? ער איז דאך דיין חבר, און די וואס זענען ענליך דארפן דאך ליב האבן די ענליכע, וואלסט אים דאך געדארפט ליב האבן! און וועמען האבן זיי ליב? דעם עשיר, וואס איז גארנישט ענליך צו זיי - דו ביסט א רש און ער איז אן עשיר. און דאס איז קעגן די חוקי החכמה, לויט וועלכע מען דארף ליב האבן ענווה און שפלות און געבן חן פאר די ענווים, און פיינט האבן גאות. און דא האט ער פיינט דעם רש ווייל ער איז שפל און נידעריג אין זיינע אויגן, און ער האט ליב דעם עשיר כאטש דער עשיר הייבט זיך אויף און גרויסט זיך און ער איז פול מיט שחץ.
אויף דעם שטייט "בז לרעהו חוטא" - דאס וואס איך האב דיר געזאגט אז יענער האט פיינט דעם רש, זאלסטו וויסן אז דאס איז א חטא. ווייל אדרבה, דעם רש דארפסטו ליב האבן, ווייל דער רש איז דאך דער עניו, און וועמען האט דער קדוש ברוך הוא ליב? די צובראכענע און די שפלים, "ואת דכא ושפל רוח" - מיט אים וועל איך רוען, זאגט דער קדוש ברוך הוא. אים וואלסטו געדארפט ליב האבן. און פון דער אנדערער זייט, די גאות וואלסטו געדארפט פיינט האבן: מענטשן וואס זייער דרך איז גאווה, וואס זענען אינעם גדר פונעם עשיר, פון זיי וואלסטו געדארפט ערווייטערט ווערן און פון זייער דרך פון גאווה.
און פארוואס ווערט ער אנגערופן "חוטא"? ערקלערט דער מלבי"ם אז מען קען טייטשן "חוטא" נישט דוקא אינעם זינען פון אן עבירה, נאר ווי איינער וואס פארפעלט די חוקי החכמה. מיר האבן שוין אמאל ערקלערט "והייתי אני ובני שלמה חטאים" - דאס הייסט חסר פון דער מלוכה; חטא באדייט א חיסרון, אזוי ווי מען פארפעלט דעם ציל. אויב אזוי, "בז לרעהו חוטא" - דו פארפעלסט די חוקי החכמה. "ומחונן ענוים אשריו" - און דער וואס באגנאדיגט ענווים, וועט האבן אושר הנפש, וויבאלד זיין נפש האט שטענדיג ליב די ענווה און האט פיינט די גאווה, און דערפאר וועט ער זיין גליקליך, אשריו.
צום סך-הכל:
די פסוקים פאר אונז לערנען אויס א רייע פון יסודות אין מידות: דער קצר אפים באגייט תיכף נארישקייט און ווערט פאראאסט, און דער קצר רוח, כאטש ער באהערשט זיך אויסערווייניג, "מרים איוולת" אין זיין הארץ און האדעוועט אין זיך נקמה-געדאנקען וואס עסן אים אויף - און דער איש מזימות איז פאראאסט ביי יעדן. דער פתי נעמט אן יעדע נארישקייט ווי א ירושה, און דער ערום פריפט אויס יעדע זאך און מאכט פאר דעת א קרוין, ביז אנדערע ציען זיך נאך אים. דער רע, ער האט נישט קיין קיום און שטייקראפט פארן גוטן, ווי דער חושך פארן ליכט, ווייל ער האט נישט קיין אייגענע יניקה פון די מקורות הקדושה. און די מענטשליכע געזעלשאפט פירט זיך אויף א פארקערטן אופן פון די חוקי החכמה: דעם רש האבן פיינט אפילו זיינע פריינט, און דעם עשיר האבן אסאך ליב - בעת דער יושר פארלאנגט צו האבן ליב די ענווים און זיך דערווייטערן פון גאווה, און דער וואס באגנאדיגט ענווים - אשריו.