אין קאפיטל יד גייט שלמה המלך ווייטער אן אויסצומאלן די פארשידענע כאראקטערן פון מענטשן: דער חכם, דער ערום, דער כסיל, דער אוויל און דער פתי. אינעם יעצטיגן אפשניט שטעלן מיר זיך אפ אויף דריי פסוקים - י"ד, ט"ו און ט"ז - וואס רעדן וועגן א מענטש וואס פארלאזט זיך אויף זיין אייגענער דעה און נעמט נישט קיין עצה, וועגן א מענטש וואס נעמט אן יעדער עצה אן זי בודק זיין, און וועגן דעם קלוגן מענטש וואס זיין יראת שמים היט אים אפ פונעם שלעכטן. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און ברענגען די ווערטער פון רבנו יונה, דעם הגאון מווילנא, רש"י און דעם מלבי"ם.
מִדְּרָכָיו יִשְׂבַּע סוּג לֵב וּמֵעָלָיו אִישׁ טוֹב׃ (יד) - פון זיינע וועגן וועט זאט ווערן דער וואס זיין הארץ פארדרייט זיך, און פון אים וועט זיך דערווייטערן דער גוטער מענטש.
רבנו יונה דערקלערט אז "סוג לב" איז דער עקשנ'דיגער מענטש, וואס פארלאזט זיך שטענדיג אויף זיין אייגענעם שכל. זיין לשון איז: ער פארלאזט זיך תמיד אויף זיין מחשבה, און הערט נישט צו צו יענעמ'ס ווערטער זיך מתבונן צו זיין צי זיי זענען בעסער פון זיינע ווערטער, זיי אפצוגעוויגן און אפלאזן זיינע אייגענע רייד. ער איז נישט גרייט אפציוועגן צי אפשר זענען די רייד פון יענעם מער פארשטענדליך ווי זיינע. און דער בעל מדה איז תמיד זאט פון זיינע מעשים, און ער פילט זיך רואיג מיט זיינע הנהגות און ענינים: אלעס וואס ער טוט - איז אין זיינע אויגן דאס בעסטע. ער איז צופרידן מיט זיך אליין, זיכער אז אין זיין וועג זענען נישטא קיין טעויות און קיין אומפאסיגע זאכן.
און פארוואס? "ווייל ער זעט נישט קיין שום חסרון אין זיין שכל און קיין גירעון אין זיין פארשטאנד, ווייל ער איז דאך שלם אין זיינע אויגן". דאס איז זיין וועג: איך בין גרייט צו הערן עצות פון קלוגע מענטשן - אבער געפין מיר עמיצן וואס איז קלוגער פון מיר! איך זוך נאך אלץ און טרעף נישט, וואס קען איך טון? אזא מענטש איז שלם אין זיינע אויגן, און דארף נישט צוקומען צו קיין אנדערעס שכל אדער עצה. "און מ'וועט נישט געפינען קיין סתירה צו זיינע ווערטער, נאר פונעם טיפן פארשטאנד פון זיין אייגענער בינה" - דער איינציגער וואס מעג סותר זיין זיינע רייד איז ער אליין, א צווייטע מחשבה פון זיך. אבער אז א צווייטער זאל אים אפפרעגן? דאס איז שוין אין זיינע אויגן גאר אוממעגליך.
און רבנו יונה לייגט נאך צו: דער בעל מדה איז קיינמאל נישט קיין בעל מחקר. א פארשטענדיגער מענטש איז איינער וואס טראכט אריין: ער איז מעיין אין דער זאך, פארשט עס אויס, וועגט אפ אלע מעגליכקייטן, אפשר זאגט מען אזוי און אפשר אזוי, און מיט א צווייטן בליק איז גאר דער צווייטער צד מער מסתבר. דאס איז א בעל מחקר. אבער דער עיקש איז נישט אזוי, "ווייל רוב מאל פארלאזט ער זיך אויף דעם וואס עס קומט אים פריער אויפן געדאנק, און ער וועט נישט נאכפארשן צי מ'קען אפפרעגן זיין ערשטן געדאנק" - ער איז דאך אזוי קלוג אז שוין ביים ערשטן אויפבליק דערגרייכט ער דעם אמת, און ער פעלט נישט אויס צו פארטיפן און איבערטראכטן א צווייטע מעגליכקייט. וואס עס איז אים אויפגעקומען צום ערשט - דאס איז תורת אמת.
און דער חילוק איז ניכר: דער בעל מחקר, פונקט ווי ער פלאגט זיך און באמיט זיך צו זען אלע צדדים פונעם ענין און דערקענען דעם אמת, אזוי בענקט ער צו געניסן פון יענעמ'ס עמיקות און מברר זיין דערפון דעם ריכטיגן וועג. אויב מ'וועט אים זאגן אז עס איז דא נאך איינער וואס האט געשריבן איבער דעם ענין - וועט ער נאכלויפן דעם ספר, זוכן איבעראל, ווייל עס אינטערעסירט אים צו זען צו וואס זיין חבר איז צוגעקומען: צי די דברים פרעגן אפ זיין מסקנא, צי זיי שטיצן זי, אדער אפשר וועלן זיי אים ווייזן א נייעם פנים וואס ער האט נישט געטראכט דערפון. דאס איז אן אמת'ער בעל מחקר. אבער דער עיקש, אזוי ווי לויט אים קען אים קיינער נישט אפפרעגן, און ווער איז דען דער וואס זאל טראכטן אנדערש ווי ער - איז דער אמת ביי אים וואס עס איז אים ארויפגעקומען אין קאפ ביים ערשטן מאל, און געענדיגט. ער וועט דיר דאס זאגן מיט א פולן בטחון, אן קיין שום ספק.
"ומעליו איש טוב" - פון אים וועט זיך דערווייטערן און אפשיידן דער איש טוב. עקשנות קומט פון שלעכטקייט פונעם הארץ, בעת דער וואס איז נישט קיין עקשן, וואס איז גרייט צו הערן אנדערע, ווייך ווי א ראָר און גרייט אנצונעמען אויך דעות וואס זענען אנדערש ווי זיינע, און אים איז גרינג אויסצוהערן די מענטשן - דאס איז זיין באצייכענונג: איש טוב. א מענטש מיט א גוט הארץ, וואס האט אין זיך א גרייטקייט אויסצוהערן יענעם און באטראכטן יענעמ'ס מיינונג. און דער איש טוב וועט זיך דערווייטערן פונעם עיקש, ווייל דער גוטער מענטש לויפט אוועק פון שנאת הבריות, פון גאות, און פון דעם "אני ואפסי עוד" - און ער קען אזא הנהגה נישט פארנעמען, ווייל לויט זיין טבע איז ער דערקעגן יעדן אויסדרוק פון שלעכטס. און לויט דעם פירוש איז "סוג לב" מלשון סיגים: איינער וואס האט סיגים אין הארץ, און ער איז זאט און צופרידן פון זיך אליין ווייל ער האלט זיך פארן קלוגן און פארשטענדליכן.
און מ'קען אויך ערקלערן דעם פסוק על דרך שכר ועונש. דער רשע, וואס ער איז רע לשמים, לויטער ליידיג און אן קיין שום גוטס, קומט אן קיין עלמא דקשוט און טענה'ט: איך האב דאך מקיים געווען מצוות! זאגט מען אים: און פון וואו האסטו געהאט א פרוי? פון וואו האסטו געהאט קינדער? פון וואו פרנסה און א געשעפט? פון וואו א דירה, און נאך צוויי דירות? פון וואו קומט דאס אלעס? מיינע העררן, דיין עולם הבא האסטו שוין באקומען דא. ער באקומט אויף דער וועלט אפילו דעם קרן. אבער דער צדיק, וואס ער איז א צדיק כי טוב, גוט צו די בריות, לאזט מען אים אויף דער וועלט בלויז די פירות, און אויב מעגליך - נאר די בלעטער, און דעם קרן און אפילו די פירות היט מען אים אפ אויף יענער וועלט, כדי עס זאל אים בלייבן א קרן קיימת לעולם הבא. אבער דער רשע - ער האט נישט קיין פירות און נישט קיין קרן, אלעס דא אויף דער וועלט.
און דאס איז דער טייטש "מִדְּרָכָיו יִשְׂבַּע סוּג לֵב": דער סוג לב, דער וואס האט סיגים אין הארץ, פון אלע זיינע וועגן - פונעם קרן און פון די פירות, אלעס - וועט ער זיך דא אויף דער וועלט אנזעטיגן לשובע. "וּמֵעָלָיו אִישׁ טוֹב" - און "מעליו" איז נישט מלשון "פון העכער אים", נאר מלשון בלעטער: דער איש טוב, דער צדיק וואס איז אויך גוט צו די בריות, באקומט אויף דער וועלט נאר די בלעטער, בעת דער וויינשטאק אליין און זיינע פירות וועלן ווארטן אויף אים אויף יענער וועלט. "דאס זענען בלויז די בלעטער?" - זייער וואונדערבאר, א סימן אז דער עיקר איז פארבארגן און ווארט אויף אים.
דער מלבי"ם טייטשט אנדערש: "סוג" איז מלשון נסוג (צוריקגעצויגן), און נישט מלשון סיגים. ווער איז דער מענטש וועמענס הארץ איז נסוג? דאס איז איינער וואס טוט מעשים וואס ער איז נישט גאנץ מיט זיי. ער טוט זיי, אבער טיף אינעווייניג ווייסט ער אז ער וועט געבן א דין וחשבון דערויף, אז דאס איז אן עבירה און ס'איז נישט פאסיג. ער איז באוואוסטזיניג אז זיינע מעשים זענען נישט ערליך און ער שפירט אז זיין וועג איז נישט גוט. אזוי ווי מיר האבן געזען אין די פריערדיגע פסוקים: "לֵב יוֹדֵעַ מָרַּת נַפְשׁוֹ" - אין זיין הארץ ווייסט ער אז די עבירות זענען זייער ביטער פאר זיין נפש; און אויך "גַּם בִּשְׂחוֹק יִכְאַב לֵב" - הגם פון אינדרויסן איז ער פרייליך און לאכט און אלעס איז וואונדערבאר, טיף אינעווייניג טוט זיין הארץ וויי, ווייל ער ווייסט אז ער איז נישט אויפן ריכטיגן וועג, און אז אויף אלעם וועט אים השי"ת ברענגען צום משפט.
און פונדעסטוועגן זאגט דער פסוק: הגם ער איז א סוג לב און זיין הארץ איז נסוג, "מדרכיו ישבע" - זיינע פארדארבענע וועגן וועלן אים ברענגען צום עונש, און ער וועט זאט ווערן לויט זיינע מעשים. קלער נישט אז דאס אליין וואס דו ביסט א סוג לב וועט דיך פטור מאכן פונעם עונש.
מען דארף אבער צולייגן א באגרענעצונג: עס שטייט אין די ספרים הקדושים אז ס'איז בכלל נישט צו פארגלייכן א מענטש וואס טוט אן עבירה און דאס הארץ באפאלט אים מיט חרטה, צו איינעם וואס טוט אן עבירה בשאט נפש. און מיר האבן שוין גערעדט דערפון בעבר. מען דערציילט אז ווען דער חפץ חיים האט ארויסגעגעבן זיינע ספרים, איז אמאל געקומען צו אים אן עושר, א פארמעגלעכער סוחר, און געזאגט: כבוד הרב, איך וויל פון אלע ספרים. האט אים דער רבי געברענגט פון אלע ספרים, אבער יענער האט אים צוריקגעגעבן איין ספר - "שמירת הלשון", דער הויפט-ספר פונעם חפץ חיים, וואס אויף זיין נאמען הייסט ער. האט אים דער רבי געפרעגט: פארוואס? האט ער געזאגט: איך וויל נישט פעלשן מיט מיין נפש. איך בין א סוחר, און אלס סוחר איז נישט מעגליך אויסצוקומען אן לשון הרע. מען רעדט מיט יענעם וואס יענער האט געקויפט, און וואס יענער האט פארלוירן, און ווער ס'האט אפגענארט יענעם. א שאד איך זאל נעמען דעם ספר בלויז צו ליינען און האבן עגמת נפש - ס'איז נישט כדאי.
האט אים דער חפץ חיים געזאגט: דער אמת איז, אז איך אליין איידער איך האב ארויסגעגעבן דעם ספר האב איך געהאט א ספק צי ס'וועט ארויסקומען א תועלת - צי ס'איז גוט אז מענטשן זאלן ליינען און אפשר נישט מקיים זיין. בין איך געגאנגען זיך באראטן מיט רבי ישראל מסלנט און געפרעגט: איז כדאי ארויסצוגעבן אזא ספר? האט ער מיר געזאגט: זיכער איז כדאי! ווייל אפילו אויב א מענטש וועט רעדן לשון הרע, נאכדעם וואס ער האט געליינט דיין ספר וועט ער רעדן לשון הרע מיט א קרעכץ, מיט הארצווייטאג. און מען קען נישט פארגלייכן דעם עונש פון איינעם וואס רעדט לשון הרע בשאט נפש צום עונש פון איינעם וואס רעדט מיט עגמת נפש, מיט א ווייטאג אין הארצן און מיט א שוועריקייט. און אזוי אויך דא: דער זעלבער סוג לב, וועמענס הארץ איז נסוג און האט הארצווייטאג - נאך אלץ "מדרכיו ישבע", ער וועט באצאלן א פרייז פאר זיינע מעשים, טאקע נישט אויף דער זעלבער מדריגה, אבער ער וועט באצאלן.
און ווי אזוי ווערט ערקלערט "ומעליו איש טוב"? דער מלבי"ם ערקלערט, ווי זיין שטייגער פיל מאל, אז אן אויסדרוק פונעם אנפאנג פונעם פסוק ציט זיך אויך אויפן סוף: "מדרכיו ישבע סוג לב, ומעליו יסוג איש טוב". דער "סוג" גייט סיי אויפן שלעכטן און סיי אויפן גוטן. דאס מיינט: דער איש טוב וועט זיך צוריקציען פון דעם רשע. דער רשע - נאר זיין הארץ ציט זיך צוריק פון זיינע מעשים, אבער למעשה טוט ער זיי; דאס הארץ באקלאפט אים און ער גייט ווייטער אן. ווי מען זאגט: מען עסט און מען וויינט - ער עסט עפעס וואס איז נישט כשר און דאס הארץ באנקט אים, אבער דאס האלט אים נישט צוריק פון ווייטער עסן, נאר ער איז נישט גאנץ מיט זיך און האט מוסר-שלאגן. אבער דער איש טוב ציט זיך צוריק פונעם גאנצן חטא: סיי פון דער מעשה פונעם חטא, סיי פונעם הרהור דערין, און סיי פון דאס ארייננעמען אינעם הארצן. ער וועט זיך צוריקציען פונעם רשע, פון זיינע דרכים און פון זיינע מעשים, און ער וועט זיך גארנישט פירן ווי ער.
פֶּתִי יַאֲמִין לְכׇל דָּבָר וְעָרוּם יָבִין לַאֲשֻׁרוֹ׃ (טו) - דער פתי גלייבט יעדע זאך, און דער קלוגער פארשטייט זיינע טריט.
רבינו יונה פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן. "איש טוב" איז, ווי ער איז מאריך געווען, דער מענטש וואס נעמט אן עצות פון אנדערע: וואס אנדערע געבן אים אן עצה און ער איז גרייט צו הערן, אנצונעמען און בודק זיין צי ער האט געגרייזט. דער דאזיגער מענטש פירט זיך מיט שכל און דעת, ווייל ער הערט אויס אן עצה, דערווייטערט זיך פון עקשי לב און הערט צו צו די ווערטער פון ישרים. און פונדעסטוועגן, זאלסטו וויסן אז פון דער דאזיגער מידה פון אויסהערן אן עצה זענען אויך די פתאים ווייט - פארוואס? ווייל "פתי יאמין לכל דבר". אלעס וואס מען זאגט אים נעמט ער אן, סיי אויב דער סוג לב האט אים געזאגט און סיי אויב דער טוב לב האט אים געזאגט; ער מאכט נישט קיין חילוק צווישן א פארדארבענער עצה און א ריכטיגער עצה.
זעט ווי פינקטליך די זאכן זענען: דער סוג לב איז נישט גרייט אנצונעמען אן עצה פון קיינעם, ווייל ער ווייסט דאך אלעס. דער איש טוב, פארקערט, נעמט אן עצות, ער איז גרייט צו הערן, מברר צו זיין און זען וואס איז ריכטיג און ווי אזוי עס פאסט זיך צו פירן. און צוזאמען מיט דעם איז פאראן א מענטש וואס הערט אויס אן עצה און עס ברענגט אים גארנישט פאראויס - און דאס איז דער פתי. די צרה פונעם פתי איז, אז בעת דער איש טוב הערט עצות און קלויבט אויס פון זיי די פאסיגע, גלייבט דער פתי יעדער זאך: סיי די עצות פון די גוטע און סיי די עצות פון די שלעכטע, סיי די פארשטענדליכע און סיי די נישט-פארשטענדליכע. ווער עס זאגט אים נאר עפעס - נעמט ער אן. האבן מיר דא: ס'איז זייער וויכטיג אויסצוהערן אן עצה, אבער נישט ווייניגער וויכטיג איז נישט צו זיין קיין פתי. אלעס וואס מען זאגט דיר - טו בודק זיין, באטראכט און קוק אריין, צי דאס איז א ריכטיגע עצה אדער א נארישע עצה.
"וערום יבין לאשורו" - דער ערום איז דער בעל שכל, דער בעל חקירה און התבוננות. מ'קען אים נישט נארן. ער וועגט אפ די זאכן, און פון זיי קלויבט ער אויס די גראדע און ריכטיגע עצה און פירט זיך לויט דעם.
דער ווילנער גאון טייטשט "פתי יאמין לכל דבר" לויטן פסוק "אל תאמינו ברֵעַ". חז"ל דרשנ'ען: אויב ס'איז פאראן איינער וואס איז דיין "רֵעַ", דיין חבר, און ער קומט דיך פארפירן און זאגן - ס'איז נישט געפערליך, טו אן עבירה, דער אויבערשטער וועט דיר מוחל זיין, הקדוש ברוך הוא איז דאך רב חסד ומרבה להיטיב - ווער איז דער דאזיגער רֵעַ? דאס איז דער יצר הרע. דער יצר הרע פרובירט אויסצוזען ווי דיין גוטער פריינד: ביי די פרומע, זאגט ער, קען מען דאך נישט הנאה האבן, זיי לאזן גארנישט; אבער איך בין דיין חבר, קום האב הנאה. פונקט ווי א חבר וואס שלעפט זיין חבר און זאגט אים: נעם א דאזע סם, האב הנאה, וועסט זען וואס פאר א וועלטן, וועסט אנקומען אין די העכסטע הימלען. אבער וואס וועט פאסירן דערנאך, אין וואס פאר א שווארצן תהום וועסטו אריינפאלן און צו וואס פאר א ביטערן שפל וועסטו אנקומען - דאס דערציילט ער אים נישט. איז דאס דען א חבר?
אזוי אויך דא: אל תאמין ברע, גלייב נישט דעם יצר הרע וואס זאגט דיר קום האב הנאה, איך מיין דיין טובה, און הקדוש ברוך הוא וועט דיר שוין מוחל זיין. אבער דער פתי, וואס זיין שטייגער איז זיך צו לאזן פארפירן, ער מאמין לכל דבר: מ'האט אים געזאגט האב הנאה און דער אויבערשטער וועט מוחל זיין - האט ער הנאה און האפט אז דער אויבערשטער וועט מוחל זיין. ס'זענען פאראן מענטשן וואס איידער זיי באגייען אן עבירה זאגן זיי "דער אייבערשטער זאל מיר מוחל זיין": איך וויל נישט רעדן קיין לשון הרע, און דער אייבערשטער זאל מיר מוחל זיין, אבער זאלסט וויסן אז יענער איז א מנוול - און דאן גיסט ער אויס אויף אים א גאנצע האלבע שעה. נאכ'ן "דער אייבערשטער זאל מיר מוחל זיין" איז שוין הותרה הרצועה, גלייך ווי מ'האט אים שוין געזאגט "מחול לך", און פון דא און ווייטער ערלויבט ער זיך אלעס. ווער עס נעמט אן אזא עצה איז א פתי, ופתי יאמין לכל דבר.
"וערום יבין לאשורו" - מיט וואס ניצט דער ערום זיין קלוגשאפט? צו פארשטיין די ערמומיות פונעם שונא. דע את האויב: ער ווייסט אז דער יצר הרע איז אן ערמומי, ממילא איז ער אויך ערום קעגן אים. ווי יעקב האט געזאגט פאר רחל: "אחיו אני ברמאות" - עשיו זאל נישט מיינען אז ער וועט קענען קומען מיט חכמות קעגן מיר, איך קען אויך תחבולות. און מ'האט שוין אמאל מסביר געווען: ווען יעקב איז געקומען צו לבן, האט זיך לבן גלייך באגייסטערט פון אים און אים געזאגט "הגידה לי מה משכרתך ועבדתני חנם". און וואס איז געווען די גרויסע התלהבות? ער האט דאך געמיינט אז דאס איז א תמים וואס קומט פונעם בית המדרש און קען נישט די וועלטליכע דרכים. נאר ער האט געהערט וואס פאר א שטיקל ער האט אפגעטאן פאר עשיו, און ער האט געזאגט: איך בין נישט זיכער צי איך וואלט עס געקענט מאכן אזוי שיין. אזא איינעם ווי דיר וויל איך האבן ביי מיר - אבער איך האב מורא פון דיר זייער, ווייל ווער ווייסט וויפיל דו וועסט מיר קאסטן ביים סוף. לאמיר דעריבער פאראויס אפשמועסן, און איך וועל דיר פארבינדן מיט דער דאזיגער שכירות אויף די קומענדיגע צוואנציג יאר, מיט א חתימה. דאס איז דער ענין: דער ערום פארשטייט עקשנות און ערמומיות און דערקענט שפיצלעך. ער זאגט פארן יצר הרע: איך ווייס וואו דו פרובירסט מיר אפצונארן. דעריבער גלייבט ער נישט, נאר "יבין לאשורו" - ער פארשטייט דעם ריכטיגן, גראדן וועג, ווי דער לשון פון "אשרו חמוץ" און "אשרו דרך", און ער לאזט נישט דעם יצר הרע אים אפנארן.
דער מלבי"ם ערקלערט דאס אויפן יסוד פון וואס ס'איז פריער מבואר געווארן ביים כסיל און ביים אוויל. דער אוויל האט תמיד ספקות, און דער כסיל ווייסט אז ער פירט זיך נישט ערליך און פונדעסטוועגן גייט ער נאך די תאוות פון זיין הארץ - ס'נאגט אים דאס הארץ, ער האט א הארצוועטאג, און ער איז נישט זיכער מיט זיין וועג; ווי מיר האבן געזען, זיין הארץ ציט זיך צוריק, און ער ווייסט אז ער וועט באשטראפט ווערן. קעגן זיי קומט דער פתי: איינער וואס איז א חסר דעה, וואס לאזט זיך פירן פון יעדן פיתוי - ער גלייבט יעדע זאך, סיי די ווערטער פונעם כסיל און סיי די ווערטער פונעם אוויל, און דאס הארץ באדריקט אים גארנישט. פארוואס? ווייל ער פארשטייט בכלל נישט אז זיינע מעשים זענען נישט גוט. דער כסיל און דער אוויל האבן דאך ערגעץ א פארשטאנד, נאר זיי ציען זיך נאך די תאוות פון זייער הארץ - זיי טוען שלא כשורה אבער זיי ווייסן יא וואס דער ריכטיגער וועג איז. אבער דער פתי ווייסט בכלל נישט וואס איז דער גראדער וועג און וואס איז דער אומריכטיגער, און לאזט זיך גלייך פארפירן פון אלעס וואס מ'רעדט אים איין. קעגן אים איז דער ערום דער היפוך פונעם פתי: ער פארמאגט די קלוגשאפט איבערצוקלערן און בודק צו זיין יעדע זאך, און בלויז דאס וואס ער זעט אז ס'פירט אים צום דרך הישר וועט ער טאן, און פונעם רעשט וועט ער זיך דערווייטערן.
חָכָם יָרֵא וְסָר מֵרָע וּכְסִיל מִתְעַבֵּר וּבוֹטֵחַ׃ (טז) - דער חכם האט מורא און טוט זיך אפ פון שלעכטס, אבער דער כסיל שטארקט זיך און איז זיכער מיט זיך.
אין רש"י דא איז פאראן א גאר אינטערעסאנטער פירוש, וואס איז א חידוש נפלא. כפשוטו ערקלערט רש"י: דער חכם האט מורא פון דער פורעניות, און וויבאלד ער שרעקט זיך פונעם שלעכטן - טוט ער זיך אפ דערפון און דערווייטערט זיך. לעומת זה דער כסיל שטארקט זיך אריבערצוגיין מיט כוח, "ובוטח" - און ער גליטשט אויס און פאלט צו דער ערד. האט איר געוואוסט אז ס'איז פאראן אזא באדייט פארן ווארט "בוטח"? בוטח מלשון גליטשן. און פון וואו נעמט זיך דער שורש מיט דער באדייטונג פון גליטשן? פונעם פסוק "ובארץ שלום אתה בוטח", וואו תרגום יונתן טייטשט א לשון פון מתבטח ונופל, דאס הייסט ער גליטשט אויס און פאלט. קומט אויס: דער חכם שרעקט זיך, און צוליב זיין יראה טוט ער זיך אפ פון שלעכטס, ער האט מורא פון אלע צרות און היט זיך, און גייט נישט דורך אין געפערליכע ערטער. אבער דער כסיל מתעבר - זארג נישט, ס'וועט זיין בסדר, פארלאז דיך אויף מיר - און צום סוף "ובוטח", ער גליטשט אויס און פאלט אראפ פונקט אויפן זעלבן ארט וואס דער חכם האט אויסגעמיטן.
רבנו יונה ערקלערט: דער חכם, אפילו ער טוט זיך אפ פון שלעכטס מיט זיין גאנצן כוח און מיט זיין גאנצער מעגליכקייט, דאך האט ער מורא - טאמער וועט ער גרייזן, טאמער וועט ער פארנאכלעסיגן אין עבודת השם, טאמער טוט ער נישט אלעס וואס מ'דארף כראוי. דאס איז דער חכם. אבער דער כסיל "מתעבר ובוטח", און דאס איז באמת א וואונדער: ער טוט זיך נישט אפ פונעם שלעכטן נאר ער דערנענטערט זיך צום שלעכטס, ער שטרויכלט זיך אויך - און פונדעסטוועגן איז ער זיכער מיט זיך. זארג נישט, וואס דען, א קליינער דורכפאל, ס'וועט זיין בסדר, פארלאז דיך אויף מיר, זיין וועג איז ריין אין זיינע אויגן.
מען קען דאס היינט זען קלאר און דייטליך. אן ערליכער איד, א ירא שמים, ברענגט נישט אריין קיין טעלעוויזיע אין שטוב, און נישט קיין אינטערנעט, און פאר וואס? עס זענען דא דערין אסאך מרעין בישין, איך ווייס נישט וואו איך קען דארט אריינפאלן, און איך נעם נישט קיין ריזיקעס. אבער דער וואס איז נישט אזוי, וואס זיין רוחניות'דיגע מדרגה איז פיל נידעריגער - זאגט מען אים: דאס איז א סכנה, דאס איז דער עפענונג פון גיהנום - און ער ענטפערט: זארג זיך נישט, איך האב נישט קיין מורא, ס'וועט נישט זיין קיין פראבלעם. דער ירא שמים איז פול מיט פחד פון וואס עס קען חלילה פאסירן, און דער כסיל מתעבר ובוטח: ער דערנענטערט זיך ממש צום שלעכטס און איז זיכער אז צו אים וועט גארנישט פאסירן.
דער גאון מווילנא טייטשט: דער חכם האט תמיד מורא - "אשרי אדם מפחד תמיד" - און דערפאר היט ער זיך אפ נישט צו טאן קיין שלעכטס צו קיין שום מענטש. פאר וואס? גיי ווייס: דו וועסט אים היינט טאן א שלעכטס, און מארגן וועט זיך אויסשטעלן אז דער מענטש דארף זיין דיין בעל הבית, אדער ער איז דער פקיד אין דער מוניציפאליטעט וואס דו דארפסט פון אים א באשטעטיגונג. מיט צען מינוט צוריק ביים רויטן ליכט האסטו אים געשאלטן און גערעדט צו אים מיט חוצפה, און יעצט שטייסטו פאר אים און דארפסט פון אים א בוי-ערלויבעניש. דער חכם האט אלעמאל מורא צו טאן שלעכטס צו סיי וועמען, ווייל אין לך אדם שאין לו שעה, און גיי ווייס וואו דו וועסט זיך פארפלאנטערן מיט יענעם מענטש.
"וכסיל מתעבר ובוטח" - ערקלערט דער גאון מווילנא אז "מתעבר" איז מלשון כעס און מלשון עֶברה. דער כסיל רעגט זיך אויף קעגן זיין חבר און טוט אים שלעכטס: דו האסט מיר אזוי געטאן, איך ווער אין כעס און איך וועל דיר שוין ווייזן! "ובוטח" - זארג זיך נישט, ער וועט מיר גארנישט טאן. אבער גיי ווייס, אפשר וועט ער דיר אפווארטן אין א ווינקל? פאר וואס פארבינדסטו זיך מיט אים? עס איז געווען א מעשה מיט א מענטש וואס האט זיך געקריגט מיט איינעם אויפן וועג, ער איז נאכגעפארן נאך אים, אראפגעשפרונגען צו אים און אים געגעבן א זעץ - און יענער האט געכאפט א הארץ-אטאקע און איז געשטארבן. און עס איז געווען אן אנדערע מעשה, אז איינער האט זיך פארטשעפעט מיט א צווייטן אויפן שאסיי, און יענער, אין שיקאגא, האט ארויסגעצויגן א פאסטאל, געמאכט א יאג נאך אים און געשאסן אויף אים. זאגט דער חכם: איך ווייס דאך נישט מיט וועמען איך האב דא צו טאן, איך טו קיין שלעכטס פאר קיין שום מענטש, איך קען נישט וויסן וואו ביי דעם מענטש איז דער פיוז אויסגעברענט און וויפיל דאס קען מיר קאסטן. אבער דער כסיל ווערט אין כעס: עפעס רעגט אים אויף, און ער פלאצט גלייך ארויס, שרייט און שאדט, און ער איז בטוח אז גארנישט וועט אים פאסירן.
און נאך א פירוש זאגט דער גאון מווילנא: דער חכם האט מורא פונעם אויבערשטן און ער קערט זיך אפ פון שלעכטס - דאס הייסט פון טאן עבירות. און קעגן אים דער כסיל "מתעבר" - ער גייט אריבער און טוט אן עבירה, און "בוטח" - ער פארלאזט זיך אז דער אויבערשטער וועט אים מוחל זיין, אזוי ווי מיר האבן פריער געזען: זארג נישט, דער הקדוש ברוך הוא איז דאך א רב חסד. און אויף דעם שטייט "אל תבטחו באלוף". ווער איז אלופו של עולם? דער הקדוש ברוך הוא, מלשון "אאלפך בינה", אז ער לערנט אויס די גאנצע וועלט און גיט פארן מענטש פארשטאנד - נישט מלשון א טשעמפיאן אין לויפן, נאר מלשון א מלמד וואס לערנט. און וואס מיינט "אל תבטחו באלוף"? זאלסט נישט זאגן: איך וועל טאן עבירות, און איך פארלאז זיך אז דער הקדוש ברוך הוא וועט טאן מיט מיר א טובה און וועט זיך נישט רעכענען מיט מיר. אזא בטחון האט נישט אויף וואס זיך צו שטיצן.
דער מלבי"ם ערקלערט: די חכמה מוז האבן מוסר. אין די וועגן פון די מדות זענען דא אין יעדער זאך צוויי וועגן - דער וועג פון חכמה און דער וועג פון נארישקייט (סכלות) - און דער יצר לב האדם ציט פון זיין טבע צו נארישקייט און צום שלעכטן. און פאר וואס? ווייל פון קליינאנווייז באגלייט דעם מענטש דער יצר הרע. קוקט אויף אן עופעלע פון דער מינוט וואס ער ווערט געבוירן: אלעס וואס א דערוואקסענער טוט צוליב דעם יצר הרע, דאס טוט ער - א גאנצן טאג זוכט ער צו עסן, תאוות און הנאות, שלאף, רואיגקייט און שפילן. אויב א מענטש זאל אזוי אנגיין אויך ווען ער ווערט עלטער, וואלט מען געזאגט אז דער יצר הרע האט אים איבערגענומען: א גאנצן טאג עסט ער, שלאפט ער, און זוכט מיט וועמען צו שפילן. ביים קינד איז דאס נאטירליך, ער האט דערווייל נאר א יצר הרע און נאך נישט קיין שום מעשה טוב - אבער די תוצאה איז אז אפילו ווען ער וואקסט אויף, באגלייטן אים די דאזיגע נאטורן: הנאות, תאוות, און זוכן צו ערפילן דעם רצון. אלס בעיבי, יעדע קליינע געשריי, לויפט גלייך די מאמע, גלייך א מוצץ, גלייך א פלעשל מילך, מען שטילט גלייך אלע זיינע פארלאנגען. און פון דעם ציט ער ווייטער אויך אין זיין עלטער צו טאן זאכן וואס זענען פארקערט פון די וועגן פון חכמה, פון די וועגן פון צניעות און פון זיך מתגבר זיין אויף דער תאווה.
וואס פעלט אויס קעגן דעם? מוסר. וואס איז דאס מוסר? א זאך וואס ייסער'ט די כוחות הנפש, וואס בינדט זיי - אפצושטופן באגערן, נישט גלייך צו טאן וואס עס גלוסט זיך. עפעס וואס בינדט מיר: איך וואלט זייער געוואלט, אבער איך שטעל זיך אפ; אין דעם ריר איך נישט צו, יעצט עס איך נישט, יעצט הייב איך נישט אויף די אויגן. דאס איז דער מאסר (בינדונג) און דאס איז דער מוסר - אז דער מענטש בינדט איין די כוחות פון זיין נפש.
און וואס האט די כוח אפצושטעלן דעם מענטש? יראת השם. א מענטש וואס וויל טאן אן עבירה און ווייסט אז מען זעט אים - טוט ער עס נישט, צוליב דער בושה און די בזיונות. און אזוי אויך, אויב ער וועט האלטן אין זיינע מחשבות דעם געדאנק אז דער הקדוש ברוך הוא זעט אים יעצט און קוקט אויף זיינע מעשים - וועט ער זיך שעמען און מורא האבן צו טאן עפעס קעגן דעם רצון השם. און דאס איז "ראשית חכמה יראת השם": ווי אזוי קומט מען צו צו חכמה, צו דער מעגליכקייט צו וועלן דאס גוטע און פיינט האבן דאס שלעכטע? דורך יראת השם. דאס איז דער ערשטער שריט, דאס איז דער תנאי צו חכמה, דער טויער און דער אריינגאנג צו איר. אן דעם וועסטו נישט אויסוועלן דאס גוטע, נאר תמיד דאס שלעכטע.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "חכם ירא" - ווי אזוי איז ער אנגעקומען צו חכמה און צו דער דאזיגער מדרגה? צוליב דער יראה וואס איז אין אים. און דורך דעם איז ער "וסר מרע", אז ער פארקירעוועט נישט פון דעם ראט פון דער חכמה, ווייל דער מוסר האלט איין די כוחות פון זיין נפש פון אריבערגיין דעם גרעניץ. דער מוסר איז דער וואס שטעלט אים אפ, און וואס איז דער מוסר? ירא השם, און וויסן אז אויף אלעס וועט דער אויבערשטער ברענגען צום משפט. קעגן אים דער כסיל "מתעבר": עס זענען דא גרעניצן און ער גייט זיי אריבער, ער שרייט איבער דעם גרעניץ פון מוסר און דעם גרעניץ פון חכמה, און טוט זאכן וואס זענען דער היפך פון חכמה און מוסר, כאטש וואס זיי שטעלן אוועק קלארע גרעניצן. און וואס ווייטער? "ובוטח". דער היפך פונעם ירא איז דער בוטח: דער וואס האט יראה האט מורא, און דער בוטח זאגט מען דארף גארנישט מורא האבן. ווען עס רעדט זיך פון מורא האבן פון פרעמדע און בטחון האבן אינעם אויבערשטן - איז דאס זייער געוואלדיג; אבער ווען עס רעדט זיך פון האבן מורא פון הדר גאונו, און אנשטאט דעם פארלאזט מען זיך אויף "זארג זיך נישט, ס'וועט מיר גארנישט געשען" - איז דאס גאר שלעכט. דאס איז די מעלה פונעם חכם: ער האט מורא פון הדר גאונו און דערפאר איז ער סר מרע. און דער כסיל גייט אריבער אויף אלע עבירות פון דער וועלט און איז בטוח אז קיין שלעכטס וועט אים נישט טרעפן און אז דער אויבערשטער וועט זיך נישט רעכענען מיט אים.
די דריי פסוקים בויען איין לייטער. "מדרכיו ישבע סוג לב" - דער עקשן וואס שטיצט זיך בלויז אויף זיין אייגענעם שכל איז זאט פון זיך אליין און הערט נישט אויס קיינעם, און דער גוטער מענטש, וואס איז גרייט אויסצוהערן און מברר צו זיין, דערווייטערט זיך פון אים; און לויטן מהלך פונעם מלבי"ם: דער וועמענס הארץ ציט זיך צוריק פון זיינע מעשים אבער ער טוט זיי למעשה - וועט נאך אלץ באקומען זיין שטראף, כאטש ס'איז נישט פארגלייכט דער וואס טוט אן עבירה מיט א צעבראכן הארץ צו איינעם וואס טוט דאס מיט א גלייכגילטיקייט, בעת דער גוטער מענטש ציט זיך אינגאנצן צוריק פונעם חטא - סיי פון דער מעשה, סיי פונעם הרהור און סיי פונעם הארץ. "פתי יאמין לכל דבר" - אויסהערן אן עצה איז א מעלה, אבער בלויז ווען זי איז באגלייט מיט בדיקה און בירור; דער פתי גלייבט אלעס, און אפילו דעם יצר הרע וואס פארזיכערט אים מחילה, אבער דער קלוגער דערקענט די עקמומיות פונעם שונא און פארשטייט אויפן ריכטיגן אופן דעם דרך הישר. און "חכם ירא וסר מרע" - די יראה איז דער אנפאנג פון דער חכמה, און זי איז דער מוסר וואס בינדט איין די כוחות הנפש, און פון דעם היט זיך דער חכם אפ פון שלעכטס און פון ווייטאן א צווייטן; און דער כסיל מתעבר ובוטח - ער גייט אריבער דעם גרעניץ און איז בטוח אז גארנישט וועט מיט אים פאסירן, און צום סוף גליטשט ער זיך אויס און פאלט אויף יענעם זעלבן פלאץ וואס דער חכם איז אויסגעקומען ארומצוגיין.