הקדמה
אינעם קטע וואס איז פאר אונז גייט שלמה המלך ווייטער מיטן קו וואס מיר האבן אנגעהויבן: דער חילוק צווישן דעם וואס עס זעט אויס פון אינדרויסן ביז דעם וואס דאס הארץ ווייסט אינעווייניג. מיר האבן געלערנט אז דער אוויל, זיין הארץ זאגט אים אז ער איז נישט בסדר, בעת וואס ביים ישר עדות'ט אים זיין הארץ אז זיינע מעשים זענען רצוי. פון דא און ווייטער ווייזט שלמה ווי אזוי דאס דאזיגע אינערליכע געפיל ערמעגליכט דעם מענטש זיך נישט צו לאזן פארפירן פון מראה עינים: נישט נתפעל צו ווערן פון דער הצלחה פון די רשעים און נישט דערשראקן צו ווערן פון דער ארימקייט פון די ישרים. און מיר וועלן לערנען די פסוקים מיט די פירושים פון רש"י, דער ווילנער גאון און דער מלבי"ם.
בית רשעים ישמד - דאס אויג זעט און דאס הארץ ווייסט
בֵּית רְשָׁעִים יִשָּׁמֵד וְאֹהֶל יְשָׁרִים יַפְרִיחַ׃ (יא) - דאס הויז פון די רשעים וועט פארטיליגט ווערן, און דער געצעלט פון די ישרים וועט בליען.
דער מלבי"ם איז דא ממשיך דעם קו וואס מיר האבן מסביר געווען: וויבאלד די דאזיגע געפילן געפינען זיך ביים מענטש טיף אינעווייניג אין זיין הארץ, ממילא ווייסט ער אויך דעם אמת אפילו ווען זיינע אויגן זעען אנדערש. ער קוקט אויף דעם בית הרשעים - דאס איז א הויז, דאס איז געבויט, אריינגעלייגט כוחות און געלט, ממש א פאלאץ - און דאך לאזט ער נישט די אויגן אים נארן. טיף אינעווייניג ווייסט ער: זיין סוף איז אומצוקומען, עס וועט פון דעם גארנישט בלייבן. און פונעם צווייטן זייט זעט ער דעם "אוהל ישרים", דעם ערליכן מענטש וואס וואוינט אין א געצעלט, אין דלות, גערודפ'ט - און מיט דעם אלעם ווייסט ער אז צום סוף וועט ער בליען. ער האט נישט קיין שטענדיג הויז, ס'איז בלויז אן אוהל, אבער ער איז עתיד צו בליען און וואקסן זייער גרויס.
דאס הארץ לאזט נישט דעם מענטש זיך אליין נארן ווען דאס הארץ איז ערליך. דער אמת בלייבט באהאלטן אין זיין הארץ, אינעווייניג ווייסט ער, און ער איז ערליך און אויפריכטיג מיט זיך אליין - און דערפאר דערקענט ער דעם דאזיגן אמת. דאס איז די אינערליכע געפיל וואס עקזיסטירט סיי ביים אוויל און סיי ביים ישר; יעדער שפירט די דאזיגע אינערליכע געפיל, אויב זיי זענען נאר גענוג אויפריכטיג.
יש דרך ישר לפני איש - דער ביאור פון רש"י
יֵשׁ דֶּרֶךְ יָשָׁר לִפְנֵי־אִישׁ וְאַחֲרִיתָהּ דַּרְכֵי־מָוֶת׃ (יב) - עס איז פאראן א וועג וואס איז גראד פאר א מענטש, אבער איר סוף זענען וועגן פון טויט.
רש"י טייטשט כפשוטו: א מענטש באגייט אן עבירה און זאגט, עס איז גארנישט קיין עבירה. ס'איז בסדר, ס'איז גארנישט, נישט געפערליך. ער זעט תולעים פון אינדרויסן און זאגט: ס'איז בסדר, מען מעג עסן, צום געזונט זאל עס זיין, ס'איז גארנישט. ער שטעקט עס אריין אין מויל און פארטיג, און ער שפירט גארנישט. "ישר לפני איש" - ער שפירט בכלל נישט אז ער האט א פראבלעם, ער שפירט נישט אז ער באגייט עבירות.
און רש"י לייגט צו נאך אן הסבר, וואס פארבינדט אלע פסוקים וואס מיר האבן געלערנט. אויף "לֵב יוֹדֵעַ מָרַּת נַפְשׁוֹ וּבְשִׂמְחָתוֹ לֹא־יִתְעָרַב זָר" - דאס זענען כלל ישראל וואס זענען מרי נפש אין גלות און ווערן געהרגעט על קידוש השם. און זאלסט וויסן, אז לעתיד לבוא, ווען הקדוש ברוך הוא וועט געבן שכר פאר עם ישראל פאר אלע זייערע פייניגונגען און יסורים, "בשמחתו לא יתערב זר" - די גוים וועלן נישט זיין קיין שותפים דערין. זיי וועלן קומען און בעטן: גיב אונז א מצוה און מיר וועלן זי טון. הקדוש ברוך הוא וועט זיי געבן די מצוה פון סוכה, ער וועט ארויסלאזן אויף זיי א הייסע זון, און זיי וועלן ארויסגיין און זי בעטן מיט די פיס. אפילו אין דער צווייטער געלעגנהייט וועלן זיי נישט ביישטיין, ווייל זיי האבן נישט אריבערגעמאכט וואס עם ישראל איז אריבער. "לב יודע מרת נפשו" - עם ישראל קומט פון א ביטערקייט פונעם נפש אין גלות, און דערפאר אין זייער פרייד לעתיד וועט זיך קיין פרעמדער נישט אריינמישן.
און אזוי אויך "בית רשעים ישמד" - דאס איז בית אדום, די כוונה איז אויף די אומות העולם, עס וועט פארטיליגט ווערן. און לעומת זה "אוהל ישרים" - דאס איז עם ישראל, וואס צום סוף וועט זייער בית המקדש בליען. און "יש דרך ישר לפני איש" - דער וועג פונעם עצל איז גלייך אין די אויגן פון עשיו, וואס ער איז דא דער "איש", ווי עס שטייט "איש יודע ציד איש שדה"; דער וועג פונעם עצל איז גלייך אין זיינע אויגן, און ער מיינט אז דאס איז דער ריכטיגער וועג.
דער ביאור פונעם ווילנער גאון: פארלאז דיך נישט אויף דיין שכל
דער הגאון מווילנא עקלערט: עס איז דא א וועג וואס אמאל דאכט זיך פארן מענטש אין הארצן אז דאס איז איין קלארער און אפענער וועג, ממש דער דרך הישר. און זאלסט וויסן אז אמאל "ואחריתה דרכי מוות" - איר סוף איז אז עס צעצווייגן זיך פון איר עטליכע וועגן, און אלע פון זיי זענען טויט, דורכפאל און שאדן. גיט אכטונג אויפן לשון רבים: "דרכי" - כאטש עס צעצווייגט זיך אויף פילע וועגן, פירן זיי אלע צום טויט. און דאס איז פונקט די פליאה: ווען מען האט אנגעהויבן גיין האט אלעס אויסגעזען אויסגעטראטן און גלייך, און צום סוף זעט מען פלוצים אז דאס צעצווייגט זיך צו וועגן וואס זענען אלע דורכפאל, שאדן, צער און עגמת נפש.
אויב אזוי, וואס איז די עצה? זאגט דער הגאון מווילנא: א מענטש דארף זיין זייער נזהר און זיך נישט פארלאזן אויף זיין שכל בכלל. ווארום אויב ער פארלאזט זיך אויף זיין שכל, איז דא א גרויסער שאנס אז דער שכל וועט אים אפנארן, "עקוב הלב מכל ואנוש הוא מי ידענו". דער שכל קען דיר זאגן "עס לוינט זיך דיר אזוי" בשעת דער ענין קומט גאר פון א תאוה און פון אן אינעווייניגסטן רצון, און ער וועט דיר נישט ווייזן דעם ריכטיגן וועג. און זאלסט נישט זאגן אז מ'רעדט בלויז פון א פשוט'ן מענטש, בעת א תלמיד חכם איז נישט אזוי - זאגט דער גאון: ניין. "יש דרך ישר לפני איש" - אפילו א תלמיד חכם, וואס ווערט אנגערופן "איש", דאך זאל ער זיך נישט פארלאזן אויף זיין שכל.
נאר וואס זאל ער טון? זיך מְיַישב זיין מיט אנדערע, אויסהערן יענעמס מיינונג, און "שומע לעצה חכם". אפילו אויב עס זעט דיר אויס אז דער וועג איז גלייך, און אפילו אויב דו ביסט א תלמיד חכם - געדענק אז אמאל "יש דרך ישר לפני איש ואחריתה דרכי מוות". "ותשועה ברוב יועץ": פרעג זיך אן מיט אן עצה, פרעג און קלער אויס, און דעמאלט וועסטו באמת קענען אויסוועלן דעם ריכטיגן וועג וואס דו וועסט נישט האבן דערין קיין דורכפאל.
ביאור המלבי"ם: דער וועג וואס זיין אנהויב איז גלייך און זיין סוף איז דערנער
דער מלבי"ם פירט ווייטער זיין מהלך: אמאל איז דער וועג פונעם אוויל גוט אין זיינע אויגן, ווייל דער וועג פונעם אוויל זעט אין אנהויב אויס גלייך, בעת דער וועג פון חכמה זעט אין אנהויב אויס ווי דערנער און שטעכערס. און פארוואס? ווייל אויפן וועג פונעם אוויל גייט דער מענטש מיט הנאה און לייכטקייט, און אויפן וועג פון חכמה גייט ער מיט שוועריקייט. עס גלוסט זיך מיר - און מען זאגט מיר: ניין, ר' איד; יעצט דארפסטו פארמאכן דאס מויל און נישט עסן, יעצט דארפסטו פארמאכן דאס מויל און נישט רעדן, יעצט טארסטו נישט קוקן אהין, יעצט איז אסור אזוי און אזוי. אין אנהויב איז דאס שווער, אין אנהויב באגרענעצט דאס דעם מענטש, און ער שפירט: יענער לעבט א גוט לעבן, און נאר ביי מיר איז דאס אסור און דאס אסור. דאס איז א וועג וואס איר אנהויב איז דערנער און איר סוף איז מישור.
אבער ווידער דער וועג פונעם אוויל זעט אין אנהויב אויס גלייך, ווייל ער גייט דאך נאך וואס ס'גלוסט זיך אים. אבער וואס טוט ער למעשה? ער פארמערט און פארשטארקט די תאוה אין זיך, ביז צום סוף געפינט ער מער קיין אינטערעס אין די זעלבע תאוות, ווייל ער האט שוין אזוי שטארק געפיטערט די תאוה און געטון אלעס וואס ער האט געוואלט, ביז ס'רעדט שוין בכלל נישט צו אים - און דעמאלט קומט ער אן צו די אמת'ע דערנער און שטעכערס.
ווי מען האט שוין אמאל געזאגט: וועלכער קינד האט מער הנאה פון א צוקערקע - דער וואס באקומט א צוקערקע דריי מאל א טאג, צי דער וואס באקומט נאר שבת? נאר שבת. ביים ערשטן, נאך דער זיבעצנטער צוקערקע איז דאס שוין מער נישט קיין שום עקספיריענס. "גוט, א צוקערקע, לייג עס אין א זייט - אבער וואס טוט זיך מיט אייזקרעם?" גוט, פון היינט אן דריי מאל א טאג אייזקרעם. און דערנאך וויל ער שוין מאגנום, און שפעטער עפעס ניי - ווייל אזוי איז דער טבע פון א תאוה. טאקע אין אנהויב פונעם וועג איז עס שווער, וואס מ'עסט נישט קיין צוקערקע יעדן טאג, אבער דיין הנאה פון א צוקערקע איז פיל פאכיג גרעסער, און נישט נאר דאס נאר א גאנץ לעבן וועסטו ווייטער הנאה האבן דערפון; בעת ביי יענעם וועט אנקומען א שטופע וואס א צוקערקע וועט שוין בכלל נישט רעדן צו אים.
און די צוקערקע דא איז נאר א משל אויף אלע תאוות פונעם מענטש. מען האט שוין גערעדט וועגן דעם: פארוואס זעט מען היינט אזוי פיל משוגעת'ן און קרומע וועגן וואס אמאל זענען נישט געווען? דער הסבר איז פשוט. ווען מען זאגט פאר א מענטש "נעם, אלעס, האב הנאה פון אלע תאוות" - וויפיל קען ער שוין הנאה האבן? ער דארף נייע רייצונגען, אנדערע זאכן, און ער קומט אן צו אלערליי פארדרייטקייטן און משוגעת'ן וואס א מענטש קען זיך גארנישט פארשטעלן אויפן געדאנק. אמאל, פאר א געווענליכע תאוה האט ער געדארפט שוואצן און זיך מוטשען; היינט דארף ער זיך גארנישט אנשטרענגען, און דעריבער רעדן שוין אלע די זאכן בכלל נישט צו אים.
קומט אויס אז דווקא דאס וואס זעט אין אנהויב אויס ווי א "דרך ישר" - טו וואס ס'גלוסט זיך דיר - דאס איז דער וועג וואס זיין סוף איז דרכי מוות. בעת דער וועג וואס אין אנהויב איז ער פול מיט שטערונגען, וואס פאדערט פונעם מענטש צו בייקומען די תאוה, איינצוהאלטן די אייגענע רצונות, זיך צו זאגן "ניין" און אפשטופן דעם באגער - ער איז טאקע דער שווערער, אבער זיין סוף איז דרכי חיים. ער איז דער וואס וועט דיר צום סוף געבן די שמחה: איך האב מצליח געווען צו בייקומען דעם יצר. וואספארא הנאה האט א מענטש ווען ער האט באוויזן צו זאגן צו זיך אליין "ניין"; וואספארא הנאה האט א מענטש וואס ווייסט אז ער האט מצליח געווען אויפצוהערן רויכערן - איך האב א רוקנביין, איך בין א מענטש מיט א כוח הרצון. און דער וואס פרובירט און ברעכט זיך, פרובירט און ברעכט זיך - ער האט דערפון א משבר און א שוועריקייט: ווידער האב איך פרובירט, און איך בין אן א רוקנביין, איך בין נישט ביכולת צו זאגן צו זיך "ניין", יעדער קלייניקייט ציט מיך. עס איז נישט פאראן קיין גרעסערע הנאה ווי די הנאה פון דער הצלחה צו בייקומען א תאוה און א רצון.
וואס איז חינוך
אין דעם ענין האט דער ראש ישיבה הגאון רבי אהרן לייב שטיינמאן זצ"ל געזאגט שארפע דיבורים. ער האט געפרעגט א פשוט'ע קשיא, וואס יעדער וואס טראכט אריין וועט זען ווי געוואלדיג זי איז: פארוואס קומט זיך פאר דער אלגעמיינער חינוך סיסטעם צו הייסן א "חינוך סיסטעם"? ווייל וואס איז דען חינוך? עס קומט דער תלמיד און וויל עפעס טון; איך דער ערוואקסענער ווייס וואס ס'איז ריכטיג פאר אים און וואס ס'איז גוט פאר אים, און איך זאג אים: ניין, טו דאס נישט, ווייל דאס וועט דיר חרוב מאכן און קאליע מאכן. איך האב דאס צוריקגעהאלטן פון אים - האב איך אים מחנך געווען. און אויב האב איך אים אויך געברענגט צו פארשטיין פארוואס, איז דאס שוין מער ווי סתם איינטרענירן, דאס איז חינוך: ער זאל פארשטיין פון זיך אליין פארוואס דער קרומער וועג איז נישט גוט פאר אים.
אבער ווען דער תלמיד קומט אין דער אלגעמיינער סיסטעם און וויל עפעס טון, וואס זאגט אים דער מחנך? טו, פארוואס נישט. דו דארפסט זיך נישט צוריקהאלטן, גיי אריין וואו דו ווילסט, טו וואס ס'גלוסט זיך דיר, קוק וואו ס'שמעקט דיר. און אויב אזוי, וואס האסטו מחנך געווען? וואו איז דער חינוך? חינוך מיינט דאס וואס איך לערן דיר אויס וויאזוי זיך צו פירן; אבער אויב איך זאג דיר "פיר זיך אויף לויט דיינע נאטירליכע תאוות, זיי פריי, עס גלוסט זיך דיר - גיי", וואס האב איך אויסגעפארעמט אין דיר? חינוך מיינט דאך אויספארעמען די פערזענליכקייט, און דא האט מען דאך גארנישט אויסגעפארעמט.
און דאס איז "יש דרך ישר לפני איש": קוק נישט אויף דעם וואס אין אנפאנג זעט עס אויס גלייך, וואס אין אנפאנג טוט ער וואס ס'גלוסט זיך אים - ווייל איר סוף זענען וועגן פון טויט. און מ'האט שוין גערעדט באריכות, און מ'וועט נאר דערמאנען בקיצור: די הנאה פון א מענטש וואס איז ווייט פון מצוות, וואס בינדט זיך נישט צו מיט א חתונה און לעבט זיך פריי, איז אן הנאה פון פופצן ביז צוואנציג יאר, צווישן די פופצן יאר און דרייסיג - פינף און דרייסיג, און פון דארט הייבט זיך אן דער משבר. אבער א שומר מצוות, פונקט פון דארט הייבט ער אן צו שניידן די פירות און צוריקבאקומען די השקעה: ס'איז שוין דא א גרויסע משפחה, ער מאכט חתונה קינדער, ס'איז דא אייניקלעך און אור־אייניקלעך, ס'איז דא שמחות, ס'איז דא גליק, מ'גיט אים כבוד. א שכן, א מענטש פון אונטער זיבעציג יאר, האט שוין חתונה געמאכט אן אור־אייניקל, און האט געזאגט: ס'קומט מיר א מזל טוב! וואס פאר א גליק האט אזא מענטש - "בניך כשתילי זיתים".
און יענער? ריכטיג, ער האט "אויסגענוצט" יענע צוואנציג יאר, דו ביסט נישט געווען וואו ער איז געווען און נישט הנאה געהאט פון וואס ער האט הנאה געהאט - אבער וואס האט ער? ער האט נישט קיין היים, ער האט נישט קיין משפחה, ער האט נישט קיין קינדער, און ס'איז פאריבער. און ווען ער וויל פלוצלונג בויען א שטוב און זיך באזעצן, איז ער שוין עלטער, און ס'איז זייער שווער צו טוישן טבעים. א מענטש פון פינף און דרייסיג יאר געפינט א מיידל פון דרייסיג, און יעצט גיי הייב אן צו לעבן צוזאמען און מבטל זיין די אייגענע רצונות: "איך לעב שוין פינף און דרייסיג יאר אזוי, וועסטו מיר מסביר זיין וויאזוי צו לעבן?" "איך לעב שוין דרייסיג יאר אזוי, דו וועסט מיר יעצט זאגן וואס צו טון?" קיין גרויסע שאנסן פאר אזא שלום בית איז נישטא, און דאס איז ליידער א מציאות - ווען מ'הייראט עלטערערהייט איז זייער שווער אויפצושטעלן א צוזאמענלעבן, ווייל יעדער האט זיך שוין צוגעוואוינט צו לעבן זיין לעבן באזונדער. דערפאר "יש דרך ישר לפני איש" - מ'זאל דיך נישט נארן; "ואחריתה דרכי מוות".
גם בשחוק יכאב לב - ביאור רש"י
גַּם־בִּשְׂחֹק יִכְאַב־לֵב וְאַחֲרִיתָהּ שִׂמְחָה תוּגָה׃ (יג) - אפילו ביים געלעכטער טוט וויי דאס הארץ, און דער סוף פון יענער שמחה איז טרויער.
רש"י ערקלערט: אפילו אין דעם געלעכטער וואס דער קדוש ברוך הוא שפילט זיך מיט זיי אויף דער וועלט - וועט זייער הארץ וויי טון לעתיד לבוא, ווי עס שטייט געשריבן "ואתם תצעקו מכאב לב". ווער עס קוקט אויף די גוים זעט כביכול אז דער אויבערשטער שפילט זיך מיט זיי אויף דער וועלט: ס'איז זיי גוט, זיי האבן הצלחה, א גרויסמאכט, קיינער רודפ'ט זיי נישט, זיי לעבן בשלום ובשלוה, און ס'איז נישטא ארום זיי צוויי הונדערט און פופציג מיליאן וואס ווילן זיי יעדן אויגנבליק צופליקן און איינשלינגען. זיי לעבן זיך אין שווייץ מיט פארגעניגן, און אזוי אויך אין די אנדערע לענדער פון דער וועלט וואס שפירן קיין שום סטראשע, זיי האבן נישט קיין דרוק, ס'איז נישטא ביי זיי עפעס א צודרייטער מעגאלאמאן אין איראן וואס שאקלט מיט אן אטאם־באמבע און סטראשעט זיי צו פארטיליגן. לכאורה שמייכלט דער אויבערשטער צו זיי און ווייזט זיי א פרייליך פנים.
אבער זאגט דער פסוק: זאלסט וויסן, "גם בשחוק יכאב לב", און צום סוף איז די "אחרית" פון יענער שמחה - "תוגה", טרויער. און דוקא די וואס זעען יעצט אויס אין א צער, כלל ישראל, וואס ליידן כביכול - "לב יודע מרת נפשו" - זיי זענען יעצט אין זייער ביטערניש, אבער "בשמחתו לא יתערב זר", און ענדגילטיג וועט די שמחה געהערן נאר צו זיי. און די וואס פרייען זיך היינט - זאלסט זיך נישט פארגאפן פון זיי, דער סוף פון זייער שמחה איז טרויער.
ביאור פונעם הגאון מווילנא: לויט דער גרויס פון דער שמחה אזוי איז די גרויס פונעם צער
דער הגאון מווילנא איז דא שווער אינעם פסוק צוויי נקודות. ערשטנס, וואס מיינט "גם"? דער פסוק הייבט זיך אן מיט "גם" (אויך), און דאס ווארט באציט זיך אויף עפעס וואס איז פריער געזאגט געווארן - און וואס איז פריער געזאגט געווארן? און צווייטנס, וואס מיינט "ואחריתה שמחה תוגה", וואס איז דא די "אחרית" (דער סוף)?
ערקלערט דער הגאון מווילנא: א מענטש האט נישט אויף דער וועלט קיין עכטע שמחה, נאר די שמחה וואס א טאטע האט פון זיינע קינדער. און אויב דאס איז די גרעסטע שמחה - וואס איז דער גרעסטער צער? צער גידול בנים. און כדי צו ערקלערן די זאך, ברענגט ער א משל.
א מעשה מיט א מלך וואס מ'האט אים געברענגט א טיש וואס ס'איז נישט געווען קיין גלייכן צו אים אויף דער גארער וועלט, הערליך שיין, באצירט מיט טייערע שטיינער, איינע פון די וואונדער פון דער וועלט. דער מלך האט זיך זייער געפרייט, און האט געשיקט רופן אלע זיינע חכמים און זיי געפרעגט וועגן דעם טיש, און האט זיך שטארק בארימט דערמיט: זעט וואס פאר א טיש, וואס פאר א שיינקייט! יעדער איינער האט געלויבט דעם טיש און געזאגט דערויף וואונדערבארע ווערטער, אבער איין חכם האט זיך אנגערופן און געזאגט אז דער טיש וועט נישט זיין נאר צו טרויער און צו זפצן. זיין מזל איז געווען אז דאס איז געווען א מלך רב חסד, ווייל אן אנדערער מלך וואלט אים אפגעהאקט דעם קאפ.
און אט, איין מאל איז דער מלך אראפגעגאנגען אויף א שיף, און וויבאלד ער איז געווען צוגעבונדן מיט זיין גאנצער נשמה צום טיש פלעגט ער אים מיטנעמען מיט זיך איבער אלעם, און ער האט אים מיטגענומען אויך דאס מאל. און בשעת מען האט אריבערגעפירט דעם טיש צו דער שיף, איז דער טיש אריינגעפאלן און איינגעזונקען אין וואסער. ס'האבן אריינגעשפרונגען אלע יורדי הים און אלע רודערער אים ארויפצוברענגען, אבער זיי האבן נישט געקענט, און פון דעם גרויסן צער איז דער מלך קראנק געווארן. רופט זיך אן יענער חכם: דאס איז דאך וואס איך האב געזאגט, איך האב דיר פאראויס געזאגט אז דער טיש וועט דיר זיין צו טרויער און קרעכצן! זאגט אים דער מלך: ביסטו דען א נביא אז דו האסט דאס אלעס געוואוסט? פון וואנעט האסטו געוואוסט אז איך וועל האבן דערפון א צער, א זאך וואס לכאורה איז נישט געווען קיין שום מוכרח דערצו? האט ער אים געענטפערט: לא נביא אנוכי ולא בן נביא אנוכי, נאר אזוי איז מיר מקובל - לויטן מאס פון דער שמחה אזוי איז די גרויס פונעם צער, ווייל ווען ס'פאסירט דערמיט עפעס, איז דער צער גאר גרויס.
און מען קען דאס זען אין א דוגמא: וואס איז די גרעסטע התרגשות און שמחה וואס א מענטש האט? אז ס'ווערט אים געבוירן א קינד. און וואס איז דער גרעסטער אסון וואס קען אים פאסירן, קיינער זאל נישט וויסן פון קיין צער? חלילה צו פארלירן א קינד; דאס איז דער שרעקליכסטער צער, סיי פאר א פאטער און סיי פאר א מוטער. ס'איז נישט קיין פארגלייך צו "איך האב פארלוירן מיליאנען" - דאס איז גארנישט קעגן א מענטש וואס האט פארלוירן זיין קינד. און ס'זענען דא מענטשן, השם יצילנו, וואס קומען נישט ארויס פונעם טראומע פאר יארן לאנג, זיי ווערן אויסגעלאשענע מענטשן, טויט ביי זייער לעבן נאך אזא זאך. און דאס צייגט אגב אויף א פעלער אין אמונה, ווייל גלויביגע מענטשן ווייסן: השם נתן והשם לקח, יהי שם השם מבורך, און ס'איז גוט פארן קינד אז דער אויבערשטער האט אים צוגענומען ווייל דאס איז זיין תיקון און דערמיט האט ער משלים געווען זיינע מעשים. א מענטש מיט אמונה פאלט נישט אריין אין קיין דריקעניש און דעפרעסיע.
און אויב איר וועט פרעגן אויף יעקב אבינו - ביי יעקב איז דאס געווען צוליב דעם וואס עס איז א גזירה על המת שישתכח מן הלב, און יוסף איז דאך נישט געווען טויט נאר לעבעדיג. און נאך מער: דער עיקר צער פון יעקב איז כלל נישט געווען אויפן פארלוסט פון יוסף אלס א זון. זיכער האט ער געהאט דערפון צער, אבער דער עיקר צער זיינער איז געווען אויפן פארלוסט פון יוספ'ס רוחניות, און אויף דעם וואס זיין מיטה איז נישט שלמה - אז ער האט נישט מצליח געווען אין זיין תפקיד אויפצושטעלן די שנים עשר שבטי י-ה, ווייל איינער פעלט דאך, און ממילא האט ער כלל נישט משלים געווען זיין תפקיד אויף דער וועלט. אויף דעם איז געווען זיין עיקר צער.
און מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם: דערפאר ווען ראובן איז געקומען און פארגעשלאגן פאר יעקב "גיב מיר בנימינ'ען, און אויב איך ברענג אים נישט צוריק - זאלסטו מיינע צוויי קינדער טויטן", האט יעקב זיך כלל נישט וויסנדיג געמאכט פון אים. אבער ווען יהודה איז געקומען און געזאגט "גיב מיר בנימינ'ען, און אויב איך ברענג אים נישט צו דיר - וחטאתי לאבי כל הימים", דאס הייסט אז אויף יענער וועלט זאל איך זיין מנודה, האט יעקב אים געזאגט: גוט, מיט דיר קען איך מאכן אן עסק; נעם בנימינ'ען, "קחו מזמרת הארץ מעט צרי ומעט דבש נכאת ולוט", פארט אראפ צום מאן מיט א מנחה.
און פארוואס האט ער נישט געוואלט מאכן אן עסק מיט ראובן? דאס איז די נקודה אליין. זאגט יעקב צו ראובן: דו האסט גארנישט פארשטאנען אין וואס עס רעדט זיך. דו ביסט זיכער אז דא איז דא א טאטע וואס בענקט נאך זיין זון בנימין, א זיס און ליבליך קינד, און דערפאר שלאגסטו פאר: איך האב אויך צוויי זיסע קינדער, נעם זיי אנשטאט אים. צי איז דאס מיין פראבלעם? א טאטנ'ס ליבע צו זיין קינד? דו פארשטייסט כלל נישט אין וואס עס האנדלט זיך. אבער יהודה איז געקומען און געזאגט: טאטע, איך בין זיך מקבל אויף מיין גאנצן עולם הבא - דאס הייסט, איך בין זיך מתחייב אויף עפעס רוחני. האט יעקב אים געזאגט: דו פארשטייסט די זאך, דו ווייסט אז איך האב דא א רוחניות'דיגע פראבלעם דערמיט וואס בנימין זאל נישט זיין, און נישט בלויז אז מיין זון איז נישט דא. זיכער טוט דאס אויך וויי פאר יעקב, זיכער האט ער א הארץ פון פלייש, אבער דאס איז נישט די נקודה; די עיקר נקודה איז אז איך האב פארלוירן מיין תפקיד אויף דער וועלט אויפצושטעלן די שנים עשר שבטי י-ה. און אויב דו שלאגסט מיר פאר א זאך וואס איז שוה בשוה - עולם הבא - דעמאלט ווייסטו באמת וואס ליגט דא אויף דער וואגשאל.
צוזאמנעמענדיג די ווערטער פונעם ווילנער גאון: יעדע זאך וואס די שמחה אין איר איז גרעסער, אזוי אויך ביים פארלירן דאס וועט דער יגון זיין זייער גרויס. און אזוי אויך ביים לאכן (שחוק), נאר ביים שחוק איז דא נאך א גרעסערע זאך ווי ביי שמחה. ביי שמחה, עכ"פ בשעת מעשה איז ער בשמחה; אבער ביי שחוק, אמאל גאר אינמיטן דעם געלעכטער אליין טוט דאס הארץ וויי. און דאס איז דער טייטש "גם בשחוק" - אמאל אפילו אינמיטן דעם שחוק טוט דאס הארץ וויי. "ואחריתה" - דאס סוף פונעם שחוק און אויך דאס סוף פון דער שמחה, פון ביידע, איז תוגה (טרויער).
דאס הייסט, עס איז פאראן שמחה און עס איז פאראן שחוק. ביי שמחה, כאטש אין דער צייט פון דער שמחה פרייט מען זיך מיט א גאנצער שמחה; אבער דער שחוק איז ווייניגער ווי שמחה, ווייל עס קען זיין "לשחוק אמרתי מהולל" - מען לאכט, אבער אינעווייניג ליגט אויך אן עצבות, עס איז אויך פאראן עפעס א צער. דאס איז שחוק, עס איז א שמחה, אבער עס איז נישט קיין פולקאמע שמחה. און דער פסוק קומט לערנען: נישט בלויז ביי דער פולער שמחה איז איר ענדע תוגה, נאר אפילו ביים שחוק. כדי דו זאלסט נישט זאגן: אויב דאס איז נישט דער שפיץ שמחה, וועט דאך ממילא נישט זיין ביים סוף דער שפיץ טרויער - ווייל עס איז דאך "זה לעומת זה", און פון דער גרעסטער שמחה קומט צום סוף דער גרעסטער צער. זאגט דער פסוק: ניין. אויך ביים שחוק, אפילו אויב עס איז נישט דער גרעסטער שמחה, זאלסטו וויסן אז אויך פון דעם קען צום סוף ארויסקומען א תוגה. "ואחריתה שמחה תוגה" - דאס סוף פון ביידע, סיי פונעם שחוק און סיי פון דער שמחה, קען קומען לידי תוגה, ווייל ווי גרויס די שמחה איז, אזוי גרויס איז די תוגה.
דער ביאור פונעם מלבי"ם: געלעכטער אינדרויסן און ווייטאג אינעווייניג
דער מלבי"ם גייט ווייטער אויף זיין וועג, אז דאס הארץ ווייסט די ביטערקייט פון זיין אייגענער נשמה: אפילו ווען דו זעסט דעם אוויל לאכן, די שעה שפילט אים, עס קלאפט אים, ער איז אויפן כוואליע און אויבן אויף - זאלסטו זיך נישט נתפעל ווערן דערפון. דו ביסט נישט אין זיין הארץ און דו ווייסט נישט וואס עס טוט זיך ביי אים אינעווייניג, און ער טיף אין זיך ווייסט גאנץ גוט אז די גאנצע שמחה וועט זיך ענדיגן, און אז איר סוף איז תוגה.
און וואס איז דער חילוק צווישן שחוק און שמחה? ערקלערט דער מלבי"ם: שחוק איז בלויז אין דרויסן (בחיצוניות), בשעת שמחה איז אינעם הארצן. און עס איז דא א בחינה פון וויינען און לאכן צוזאמען - ער וויינט אין זיין הארץ און לאכט מיט זיין מויל. און דאס איז ענליך צו וואס דער ווילנער גאון האט מסביר געווען, אז דער שחוק נעמט אין זיך אויך א טרויער: עס קען זיין אז כלפי חוץ לאך איך, אבער אינעווייניג בין איך נישט גאנץ מיט זיך און איך פריי זיך נישט קיין פולע שמחה. און אזוי ווי מען האט דערציילט אויף רבי עקיבא אז ער האט געוויינט און געלאכט.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: עס איז דא איינער וואס לאכט, אבער זאלסט וויסן אז אין דעם שחוק אליין טוט דאס הארץ וויי. און פארוואס טוט זיין הארץ וויי? ווייל ער ווייסט אז דער סוף וועט זיין תוגה. ער ווייסט אז אלעס וואס ער איז יעצט מצליח, איז אלעס קעגן דעם רצון השם, אלעס דורך עבירות, דורך נישט גוטע מעשים וואס ער טוט, דורך דעם וואס ער פארשאפט צער פאר מענטשן - און ער ווייסט אז ער וועט צום סוף באצאלן דערפאר. אויבנאויף איז עס שחוק, אבער אינעווייניג יכאב לב; טיף אין זיך טוט אים דאס הארץ וויי אויף זיינע פארדארבענע מעשים.
צום סך-הכל:
די דריי פסוקים וואס מיר האבן געלערנט לערנען אונז אויס נישט צו משפט'ן לויט ווי עס קוקט אויס פאר די אויגן. "בית רשעים ישמד ואוהל ישרים יפריח" - דאס ערליכע הארץ ווייסט דעם אמת אפילו ווען די אויגן זעען פון איין זייט א פאלאץ און פון דער צווייטער זייט א געצעלט. "יש דרך ישר לפני איש" - ווארנט אונז נישט צו פארלאזן זיך אויף אונזער אייגענעם שכל און אויפן ערשטן געפיל פון יושר, נאר זיך דורכצורעדן און צוהערן צו אן עצה, ווייל דער וועג פון תאווה וואס זיין אנהויב איז גלאט, איז זיין סוף דארנער און וועגן פון טויט, בעת דער וועג פון חכמה וואס זיין אנהויב איז דארנער, איז זיין סוף גלאט, לעבן און אן אמת'ע שמחה פון זיך מתגבר זיין. "גם בשחוק יכאב לב" - ווייל לויט דער גרויס פון דער שמחה איז די גרויס פונעם יגון, און דאס אויסערליכע געלעכטער פון די וואס זענען מצליח באהאלט אן אינעווייניגסטן הארץ-ווייטאג און אן ענדע פון תוגה. און לעומת זה כלל ישראל, וואס זייער הארץ ווייסט זיין ביטערקייט אין גלות, איז עתיד צו פרייען זיך מיט א פולקאמער שמחה וואס קיין פרעמדער וועט זיך אין איר נישט אריינמישן.