אין דעם אפשניט פון פרק יד שטייען מיר ביי דריי פסוקים וואס עס ציט זיך דורך זיי איין פאראייניגטער פאדעם: דער כח פונעם אינעווייניגסטן הארץ. דאס הארץ איז דער מליץ, דער פארמיטלער און דער קאמפאס וואס לאזט וויסן דעם מענטש צי זיינע מעשים זענען ערליך צי נישט; דאס הארץ ווייסט די ביטערקייט פון דער נפש און די אמת'ע שמחה; און ארויס פון דעם זעט זיך אויך דער יסודות'דיגער חילוק צווישן דעם קביעות'דיגן און גשמיות'דיגן "בית רשעים" און דעם צייטווייליגן "אוהל ישרים" וואס זיין סוף איז צו שפראצן און בליען.
אֱוִלִים יָלִיץ אָשָׁם וּבֵין יְשָׁרִים רָצוֹן׃ (ט) - פאר די נאַראָנים דאַרף מען פאַרענטפערן די שולד, אָבער צווישן די ערלעכע הערשט רצון.
דער הגאון מווילנא ערקלערט לויט דעם וואס מיר האבן שוין פריער מבאר געווען: דער אוויל איז א מענטש וואס רעדט אן קיין ישוב הדעת. וואס ס'קומט אים נאר ארויף אויפ'ן צינג לאזט ער גלייך ארויס, אפילו אזעלכע זאכן וואס זענען נוגע די ענינים פון יענעם און נישט לכבוד פון יענעם. און הערשט שפעטער כאפט ער זיך: אוי, איך האב געזאגט א שטות; יענער איז פארוואונדעט געווארן; פארוואס האב איך בכלל דערמאנט די זאך? און דעמאלט טוט ער חרטה, און הייבט אן געבן תירוצים, טעמים, הסברים און התנצלויות. "יליץ" איז מלשון מליץ זיין, צדק'ן - ער מוז מליץ זיין און פארענטפערן דעם "אשם", דעם גרייז וואס ער האט אפגעטאן. און דאס אלעס נעמט זיך פון דער אווילות: ווייל ער טראכט נישט פאר'ן רעדן.
און נישט בלויז דאס, זאגט דער ווילנער גאון, נאר דאס איז כסדר זייער וועג: לכתחילה מאכן זיי אן אן אשם, און שפעטער זענען זיי מליץ לטובת דעם אשם. "זה דרכם כסל למו". דער אוויל פליקט ארויס א ווארט אן טראכטן, און שפעטער פאדערט זיך פון אים צו ערקלערן: מיינע ווערטער זענען ארויסגענומען געווארן פון קאנטעקסט, איך האב נישט דאס געמיינט, איך האב בכלל נאר געוואלט לויבן, און עס זענען דא מענטשן וואס ווילן אנמאכן א מחלוקת צווישן אונז. אלעס איז בדיעבד, אלעס איז א תיקון נאכ'ן מעשה.
ווידערקערליך, "ובין ישרים רצון". דער ישר, ווען ער וויל עפעס זאגן, ווארפט ער עס נישט ארויס תיכף ומיד; ער באזעצט זיך ביי זיך אליין: איז דא א תועלת דערין? אפשר איז נישט איצט די ריכטיגע צייט? אפשר איז בעסער אפצולייגן די רייד אויף שפעטער? אפשר וואלט מען גאר בעסער געטאן אינגאנצן נישט אנצורירן דעם ענין? אפשר וועט איינער ווערן פארווייטאגט דערפון? און וויבאלד ער טוט קודם בודק זיין, ברענגט ער ארויס רצון און צופרידנהייט ביי זיין חבר. ער קומט נישט אן צו קיין שנאה, צו קיין כעס און הקפדות, ווייל ער זאגט נישט קיין זאכן וואס מען דארף נישט זאגן, און טוט נישט באליידיגן סתם אזוי כדי זיך נאכדעם צו מוזן פארענטפערן.
דער מלבי"ם לערנט אפ, אז מען דארף ליינען דעם פסוק כאילו דאס ווארט "יליץ" גייט אויך ארויף אויף די ישרים, און דאס ווארט "בין" וואס שטייט ביי די ישרים גייט אויך צוריק אויף די אווילים, דאס הייסט: בין אווילים יליץ אשם, ובין ישרים יליץ רצון. און וואס איז א מליץ? א מענטש וואס שטייט צווישן צוויי מענטשן צו אנטפלעקן פאר דעם איינעם וואס דער צווייטער רעדט, אזוי ווי "ולא ידעו כי שומע יוסף כי המליץ בינותם" - דער וואס גיט איבער די ווערטער פון איינעם צום צווייטן, ווייל דער איינער פארשטייט נישט די שפראך פונעם חבר.
די אווילים, אזוי ווי מיר האבן שוין מבאר געווען, זענען די וואס צווייפלען אין די חוקי החכמה, לייקענען זיי און שטעלן זיך דערקעגן - נישט אזוי ווי די כסילים וואס זענען מודה צו דער חכמה נאר זיי זענען פשוט פארזונקען אין תאוות. און די ישרים זענען פארקערט פון די אווילים: זייער הארץ איז גראד אין די דרכי הבינה, און זיי באגרייפן דעם אמת און די דרכי החכמה. און דער מלבי"ם טענה'ט: דורך דעם הארץ ווערן דערקענט די מחשבות און די סתרי הלבבות.
און אזוי ערקלערט ער: "אשם" איז דער מענטש וואס ווייסט און פילט אז ער איז מחויב אן עונש פאר זיינע מעשים, אז ער טראגט אין זיך א שולד און ער איז נישט בסדר. דאס הארץ שפירט צי די מעשים זענען גוט צי נישט גוט, און דאס הארץ פונעם אוויל שפירט אז ער איז חייב אן עונש; זיין אינעווייניגסטע נפש עסט זיך אליין אויף צוליב זיינע מעשים. א קלוגער מענטש האט שוין אמאל געזאגט: וואס עס הרג'עט דעם מענטש איז נישט דאס וואס ער עסט, נאר דאס וואס עסט אים אויף. און דאס איז "בין אווילים יליץ אשם" - דער אוויל ביי זיך אינעווייניג ווייסט גאנץ גוט אז ער איז שולדיג, ער ווייסט אז ער איז נישט גערעכט, ער ווייסט אז זיין וועג איז א פאלשער.
און קעגנאיבער דעם, "ובין ישרים יליץ רצון": דאס הארץ פון די ישרים איז פרייליך. דער מענטש שפירט טיף אין זיך אז ער האט געטאן די ריכטיגע זאך - איך בין געקומען צום שיעור, איך האב געדאווענט, געלייגט תפילין, געטאן א חסד. און ווער זאגט אים אז ער האט ריכטיג געטאן? דאס געפיל פונעם הארץ. דאס פילט אים אן, עס שענקט אים סיפוק און שמחה; ער האט מקיים געווען א מצוה - שפירט ער זיך אנגעפילט און בשמחה. אויב אזוי, ווער איז דער מליץ צווישן דעם מענטש און זיינע מעשים? דאס הארץ. די מציאות פארמאגט א שפראך וואס דער מענטש פארשטייט נישט שטענדיג, און דאס הארץ איז דער איבערזעצער וואס אנטפלעקט דאס פארבארגענע: אויב דאס הארץ שפירט א סיפוק און א פולקייט - איז די מעשה ריכטיג; אויב נאכדעם זענען פאראן געוויסנביסן און הארץ-ווייטיג - איז די מעשה נישט ריכטיג.
א הערליכער ביישפיל דערצו געפינען מיר ביי דוד המלך, און אויך דארט זאגט דער מלבי"ם דעם דאזיגן יסוד. נאכדעם וואס דוד האט אפגעשניטן די עק פונעם מאנטל פון שאול, שטייט געשריבן: "ויך לב דוד אותו" (דוד'ס הארץ האט אים געקלאפט). דער צדיק ווייסט צי זיין מעשה איז ריכטיג צי נישט לויט זיין געוויסן; ער האט א קאמפאס וואס הייסט דאס הארץ. ווען זיין הארץ קלאפט אים - ווייסט ער אז ער האט געטאן אן אומריכטיגע מעשה; און ווען זיין הארץ מוטיגט אים און שטארקט אים, און ער האט אן אינעווייניגסטע צופרידנהייט און א געפיל פון גליק - ווייסט ער אז ער האט געטאן די פאסיגע מעשה. דער רצון און די שמחה וואס קומען נאך דער מעשה באווייזן אז די מעשה איז ישר און ערליך.
לֵב יוֹדֵעַ מָרַּת נַפְשׁוֹ וּבְשִׂמְחָתוֹ לֹא יִתְעָרַב זָר׃ (י) - דאס הארץ ווייסט די ביטערקייט פון זיין נפש, און אין זיין שמחה וועט זיך קיין פרעמדער נישט אריינמישן.
מיר וועלן דא מקדים זיין דעם מלבי"ם, ווייל דער פסוק איז א דירעקטער המשך צו זיינע ווערטער אינעם פריערדיגן פסוק. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס דאזיגע געפיל - פונעם אוויל אז ער איז שולדיג, און פונעם ישר אז זיינע מעשים זענען לרצון - איז אן אינעווייניגסט געפיל און נישט קיין אויסערליכס. "לב יודע מרת נפשו": די אינעווייניגסטע נפש איז ביטער, זי האט נישט קיין מנוחה, און זי ווייסט אז זי איז שולדיג. און אזוי אויך אין דער שמחת הלב פון די ישרים "לא יתערב זר" - מ'קען דאס נישט שפירן פון אינדרויסן, אבער אינעווייניג שפירט עס דער מענטש.
דאס איז וואס שטייט "אשר עשה האלקים את האדם ישר": אויב דער מענטש האט זיך נישט אינגאנצן פארדרייט, איז דאס הארץ נאך אלץ א קאמפאס וואס ווייזט דעם וועג. אויב מ'טוט א מעשה וואס איז נישט פאסיג, שפירט מען אינעווייניג אז דאס איז נישט ישר; און אויב מ'טוט א גוטע מעשה, ווייסט מען אינעווייניג אז דאס איז ערליך. טאקע, א מענטש קען זיך אפנארן אויף אזא הויכן שטאפל ביז ער פארפינצטערט דאס אינעווייניגסטע ליכט און גארנישט רעדט שוין נישט ביי אים אינעווייניג; אבער כל זמן ער איז נאך גענוג ערליך און האט נישט פארדרייט דאס הארץ אינגאנצן - דינט דאס הארץ ווי א קאמפאס.
מ'קען דאס זען אסאך מאל: א מענטש אין א צייט פון נויט באשליסט פלוצלונג אז ער טוט תשובה. און ביז היינט האט ער דען נישט געגלייבט און נישט געטאן? נאר דאס הארץ האט שטענדיג געוואוסט דעם אמת; די לייקענונג איז בלויז די נארישקייט פון "איך האב געוואלט טאן וואס מיר גלוסט זיך", אבער אינעם מאמענט פון אמת ווייסט דער מענטש דעם אמת.
א מענטש וואס האט געארבעט ביים פארריכטן ליפטן האט דערציילט איבער א רוסישן ארבעטער מיט וועמען ער האט געארבעט, וואס פלעגט זאגן אז ס'איז נישטא קיין באשעפער און אלעס זענען שטותים. האט ער אים געזאגט: זאג "בעזרת השם". יענער האט זיך אנטזאגט. האט ער אים געזאגט: יהי רצון זאלסט היינט שטארבן - זאג אמן. יענער האט אויפגעשריגן: וויאזוי רעדסטו?! האט ער אים געזאגט: וואס גייט דיר אן, ס'איז דאך נישטא קיין השם, זאג אמן. יענער האט ווידער געזאגט: וויאזוי קענסטו ארויסברענגען אזא זאך פון מויל! איין מינוט פריער איז דאך גארנישט געווען, און וואס איז יעצט געשען? נאר אין טיפעניש פון הארצן ווייסט דער מענטש דעם אמת.
און ווי ס'איז באקאנט האט הגאון רבי אליהו לאפיאן דערציילט אויף א מענטש וואס איז געווען א גרויסער כופר, און פלעגט אפילו ארויסגעבן איינע פון די כפירה-צייטונגען אין יענע יארן. ער איז אריין צו א שווערער אפעראציע וואס מ'האט געהאט גרויסע ספקות צי ער וועט ארויסקומען בשלום, און איין רגע פאר מען האט אים איינגעשלעפט האט ער געזאגט: "בידך אפקיד רוחי, פדית אותי השם אל אמת", און ערשט דעמאלט געבעטן מ'זאל אנפאנגען. די ארומיגע זענען געווען שאקירט - דאס איז דאך א פראסק אין פנים צו אלעס וואס ער האט געשריבן און געפירט זיין גאנץ לעבן! און וואס איז דא געשען? אינעם מאמענט פון אמת איז אנטפלעקט געווארן דאס וואס איז געלעגן אינעווייניג די גאנצע צייט: "לב יודע מרת נפשו".
א בחור האט דערציילט אז אין א געוויסער תקופה, ווען ער איז געווען אין ישיבה, האט ער געטראכט צו פארלאזן, און איז געגאנגען זיך באראטן מיט איינעם וואס איז געגאנגען אויף דעם וועג - מיט ישראל סגל, וואס איז אמאליגע יארן געווען א בן ישיבה און א תלמיד פון רבי חצקל לוינשטיין, און זיין ברודער איז רבי דן סגל, א גרויסער תלמיד חכם. האט ישראל סגל אים געזאגט: הער זיך צו צו מיר, בלייב וואו דו ביסט, בלייב אין ישיבה! האט זיך דער בחור געוואונדערט: דו שלאגסט זיך דאך קעגן הייליגע זאכן, און פלוצלונג זאגסטו מיר איך זאל בלייבן? האט ער אים געזאגט: זאלסט וויסן, ווער ס'האט אמאל געלערנט אין ישיבה - וועט שפעטער פון גארנישט אין לעבן נישט הנאה האבן. גארנישט וועט דיר נישט צופרידנשטעלן, ווייל ביי יעדע מעשה ווייסטו ווי הארב דאס איז, מ'האט דיר אריינגעלייגט אין קאפ ווי שרעקליך דאס איז.
און פארוואס וועט ער באמת נישט הנאה האבן? וואס א מענטש רעדט אין די מעדיע איז איין זאך, און וואס ער האט אינעווייניג איז א צווייטע זאך. ווער ס'האט געלערנט און געזען רבי חצקל לוינשטיין - האט געזען וואס מיינט אן איש המעלה, וואס מיינט אן איש האמת. אין די מעדיע האט ער קיינמאל נישט געזען א מענטש וואס קומט אים צו צום קנעכל; ער האט נישט געזען אזא אמונה, נישט געזען אזא יראת שמים, נישט געזען א מענטש וואס לאזט ארויס א ווארט פון מויל און "ותגזר אומר ויקם לך". ער ווייסט וואו דער אמת איז און וואו דער ליכט איז, נאר די תאוות זענען גובר. און דערפאר וועט דאס הארץ אים שטענדיג קלאפן און זאגן: טאקע, דו האסט הנאה, אבער אויף דעם אלעם וועסטו באצאלן א זייער טייערן פרייז. איז דאס א סיבה אז ער זאל אפשטיין דערפון? ניין, ער וועט ווייטער אנגיין מיט זיינע עבירות - אבער מיינט נישט אז ער ווייסט נישט: "לב יודע מרת נפשו".
רש"י ערקלערט: "לב יודע מרת נפשו" - דאס הארץ ווייסט וויפיל ער האט זיך געמוטשעט, געפלאגט און געארבעט שווער אין תורה. און דערפאר "ובשמחתו לא יתערב זר": ווען עס וועט קומען די שעה פון דער שמחה, ווען ער וועט מקבל זיין זיין שכר לעתיד לבוא, וועט זיך דארט קיין פרעמדער נישט אריינמישן, ווייל קיינער ווייסט נישט וויפיל ער האט זיך אנגעשטרענגט, וויפיל ער האט זיך געמוטשעט און וויפיל ער האט מוסר נפש געווען. די שמחה וועט זיין בלויז פאר אים, ווייל ער אליין ווייסט וויפיל ער האט אריינגעלייגט.
דער גאון מווילנא דערקלערט דאס אויפ'ן יסוד פון וואס עס שטייט, אז לעתיד לבוא קומען אלע אברים צום הארץ און זאגן אים: מיר זענען דאך אלע בני איש אחד, פארוואס איז דיין שמחה גרעסער פון אונזער שמחה? לעתיד לבוא וועט דאס הארץ זיין דאס מערסטע בשמחה, און די אברים פארשטייען נישט פארוואס דווקא ביי אים איז די שמחה אזוי גרויס. ענטפערט זיי דאס הארץ: אין דער צייט פון דעם מענטשנ'ס צרה, ווער האט זיך דאס מערסטע געמוטשעט? ווער האט באמת געשפירט דעם צער? איז דען געווען איינער וואס האט מיטגעליטן אזוי ווי איך? אויב אזוי, איז פאסיג אז אויך אין דער שמחה זאל איך זיך פרייען מער פון אלע אברים. און דאס איז דער טייטש "לב יודע מרת נפשו" - אין דער צייט פון צער איז ער דער וואס האט געפילט, און דערפאר אויך "ובשמחתו לא יתערב זר".
אלע פון אונז קענען דעם טבע אין דעם מענטש: א זאך וואס ער האט שווער געארבעט דערויף פארקויפט ער נישט ביליג. עס זענען דא מענטשן וואס נאכדעם וואס זיי האבן זיך אויסגעלערנט א זאך, עפענען זיי א ביזנעס וואס איר גאנצער ענין איז אויסצולערנען אנדערע ווי אזוי צו עפענען ביזנעסער - ווייל ער האט דאך געגעסן אסאך קש און געארבעט שווער, און יעצט מאכט ער אויך פון דעם געלט. און לויט דעם קען א מענטש קומען און זאגן: איך האב אזוי פיל געטרחה'ט אין דער תורה, איך האב געהאראוועט, וויפיל האב איך געבלאנדזשעט ביז איך בין געקומען צו דער ריכטיגער הבנה - און יעצט זאל איך איבערגעבן פאר איינעם וואס האט נישט געטרחה'ט און זיך נישט געמוטשעט אלעס אויף א גרייטן טיש? איך זאל זיצן מיט אים א שעה און אים מסביר זיין דעם פשט וואס איך האב צוויי וואכן געשוויצט דערויף, דעם חוט השדרה פון דער סוגיא און דעם ביאור וואס מאכט עס ליכטיג? זאל ער זיך אויך פלאגן!
אויף דעם זאגט דער פסוק: זאלסט וויסן, וואס דו האסט געטרחה'ט, זיך געפלאגט און געהאראוועט - דערויף באקומסטו שכר פאר זיך אליין, "שכר טוב בעמלו", און אין דער דאזיגער שמחה וועט קיין פרעמדער זיך נישט מישן, אזוי ווי עס שטייט "יהיו לך לבדך". מיינט נישט אז אויב דו וועסט איבערגעבן די דאזיגע תורה פאר יענעם, וועט יענער האבן דאס וואס דו האסט. עס איז בכלל נישט ענליך: דאס וואס דו האסט איז געקומען מיט עמל, מיט אנשטרענגונג און מיט טרחא, און וויפיל שכר וועסטו באקומען דערויף; און וואס ער האט - האט ער באקומען אויף א זילבערנעם טאץ, און ער וועט נישט האבן דעם שכר וואס דו באקומסט. דערפאר "לב יודע מרת נפשו" - דער מענטש ווייסט וויפיל ער האט געהאראוועט און געשוויצט אויף דער תורה, און פונדעסטוועגן זאל ער זיך נישט צוריקהאלטן פון זי איבערצוגעבן פאר אנדערע, ווייל אין זיין שמחה וועט זיך קיין פרעמדער נישט מישן. אויב אזוי, זיי א טוב עין איבערצוגעבן דיין תורה פאר אנדערע.
בֵּית רְשָׁעִים יִשָּׁמֵד וְאֹהֶל יְשָׁרִים יַפְרִיחַ׃ (יא) - דאס הויז פון די רשעים וועט פארטיליגט ווערן, און דאס געצעלט פון די ערליכע וועט בליען.
רבינו יונה דערקלערט אז דער פסוק פארגלייכט דא דאס געצעלט פון די ערליכע צו א בלום: אזוי ווי די תבואה וואקסט נישט און אנטוויקלט זיך נישט ווען שלעכטע ווילדע גראזן רינגלען זי ארום, אזוי אויך זענען די ישרים נישט באשיינט און הערליך ווען זיי געפינען זיך אין דער געזעלשאפט פון רשעים און בלאנדזשערס. פארוואס? ווייל דער ישר וויל מערן יושר און צדק, און די בלאנדזשערס ווילן מערן טעותים, און די כסילים ווילן מערן נארישקייט - און דאס גייט נישט צוזאמען. און די רשעים וועלן אויך תמיד פרובירן צו מבטל זיין די ווערטער פון די ישרים. ווי א בלום וואס קען נישט וואקסן צווישן דערנער, וואס דערשטיקן זי און האלטן צוריק איר וואוקס, אזוי קען דער ישר און דער צדיק נישט זיין צוזאמען מיט די רשעים.
און דאס איז וואס דוד המלך זאגט: "סביב רשעים יתהלכון". ווען די רשעים זעען דעם צדיק זיך דערהייבן, דרייען זיי זיך ארום אים כדי אים אראפצוציען און פארמינערן זיין שיינקייט און כבוד. פארוואס? ווייל דער כבוד פון די רשעים קומט נאר ווען די נידעריגע און פאראכטעטע מענטשן באקומען כבוד; אבער אויב מ'וועט געבן כבוד פאר די ערליכע - ווער וועט דען מכבד זיין דעם רשע? און צו זיין א צדיק און א ישר איז דאך א גרויסע האראוואניע, און דאס איז נישט פאר אים; אויב אזוי, וואס יא? איך וועל פארשעמען און דערנידערן דעם צדיק און דעם ערליכן, און ממילא וועט יעדער פארשטיין ווי צדיק'יש איך בין.
און דאס איז פונקט וואס די מידיא טוט א גאנצן טאג. די חינוך סיסטעם ביי זיי איז פארדארבן און קארופטירט, שרעקליכע צרות, פאליציי יעדע שני וחמישי, מעסערס און וואס נישט - און ווי אזוי טוישט מען דעם מצב? מען רעדט וועגן דער חרדי'שער חינוך סיסטעם, אז זי איז כביכול קאליע, אז ס'איז נישטא דארט קיין "לימודי ליבה", אז מ'לערנט דארט צו שפייען אויף זיבן-יעריגע מיידלעך. איז דען דארט דא מסודר'דיגע שיעורים אין שפייען, און פארהערן ביז ווי ווייט האסטו זיך אויסגעלערנט צו שפייען? מ'מוז אראפמאלן די ערליכע און די צדיקים אויף א בילבול'דיגן און פארשעמנדן אופן, כדי איך זאל באקומען א מעלה - ווייל אויב נישט, פאל איך אראפ און דער כבוד גייט צו זיי. און ווי אזוי קען איך צוריקהאלטן דעם כבוד פון אים? זיי דו אויך אן ערליכער און א צדיק! אבער דאס פארלאנגט דאך האראוואניע; דערפאר וועל איך אים דערנידערן, און ווען עטץ וועט זען אז זיי זענען נישט בסדר - וועט איר פארשטיין ווער עס איז יא בסדר.
און אזוי זאגט מען אז ביי די פרומע איז דא "הדרת נשים" (אוועקשטופן פרויען), און פלוצלונג איז דער פשוט'ער פרייער געווארן איינער וואס רעספעקטירט דאס ווייבל. עס איז דאך נישטא קיין איין פראדוקט, אפילו דער קלענסטער, וואס מען נוצט נישט א פרוי ווי א פלאקאט כדי אים צו רעקלאמירן. אלס וואס שטעלסטו זי אהער? אלס א חפץ? און דו וועסט זאגן אויף זיך אז דו רעספעקטירסט פרויען? און וואו זענען די געשלאגענע פרויען - גיי קוק אין יענע ערטער, זענען דאס חרדי'שע פרויען? די פראצענטן דארט זענען כמעט נול. גיי קוק ווער עס דערנידערט די פרוי - מיר אדער די ווייטע? און יעדער האט דאך שוין געהערט די פארשעמנדע און מיאוס'ע אויסדרוקן וואס זייערע "חשוב'ע" לייט האבן גערעדט ווען פרויען האבן דארט געזונגען, ווערטער וואס מען קען אפילו נישט איבערזאגן.
און אזוי אויך בנוגע דעם גיוס פון פרויען: מען האט שוין עטליכע מאל געזאגט אז דאס האלטן פרויען אין מיליטער קאסט זייער טייער און עס לוינט זיך נישט, און מען האט געבעטן דאס אויפצוהערן - און פארוואס ברענגט מען זיי יא? כדי צו הייבן די מאראל און די מוטיואציע פון די סאלדאטן, עס זאל זיי נישט זיין לאנגווייליג. דאס איז דאך א שרעקליכער ביזיון: מען ברענגט זי ווי א שפילצייג. און די דאזיגע וועלן קומען און טענה'ן אויף די ערליכע אידן אז זיי האלטן נישט פון רעספעקטירן פרויען - פארוואס? ווייל מיר האלטן אז א פרוי דארף זיך נישט רייבן מיט מענטשן אין אן אויטאבוס. און די פרויען אליין בעטן דאס: ווען מען שטייט אין אן אויטאבוס אין א געדרענג, דארף נישט יעדער פארבייגייער זיך אנרירן און רייבן אין איר; מען דארף נישט זיין אין א הויכער מדרגה פון צניעות כדי צו פארשטיין אזא זאך.
און מען פרעגט: פארוואס זיצן די פרויען פון הינטן, איז דען דא אן ענין דווקא פון הינטן? נאר פאר א פרוי איז נישט קיין פראבלעם צו קוקן אויף א מאן, אבער פאר א מאן איז יא דא א פראבלעם צו קוקן אויף א פרוי; און דערפאר, ווען דער מאן זיצט פון פארנט און זיין פנים איז פאראויס, זיצט די פרוי הינטער אים. און אזוי אויך וואלט מען געקענט פרעגן: פארוואס אין בית הכנסת זענען די פרויען אויבן אין עזרת נשים און די מענער אונטן - איז דען דאס א דרך כבוד? נאר דער טעם איז צוליב צניעות: אויב דער מאן וואלט געווען אויבן וואלט ער געקוקט אויף די פרויען אונטן, און ווען דער מאן איז אונטן איז נישט קיין פראבלעם אז די פרוי זאל זיין אויבן. און וואס מאכט עס אויס אויבן אדער אונטן, רעכטס אדער לינקס? דער גאנצער טעם איז דאך צניעות; נאר מען קומט און מען שטעלט דאס פאר אויף א פארשעמטן און באליידיגנדן אופן, און ממילא "פארשטייט מען" ווער עס זענען די צדיקים. דאס איז דער וועג פונעם אוויל און פונעם רשע: דער רשע מוז משפיל זיין דעם צדיק כדי צו באקומען לעגיטימאציע און זיך פאררעכענען פאר אן ערליכער און גלייכער מענטש אין די אויגן פון אנדערע.
דער גאון מווילנא ערקלערט דעם פסוק לויט דעם וואס עס שטייט אין איוב: "וידעת כי שלום אהלך ופקדת נוך ולא תחטא". אלע טעג פון דער וואך איז דער מענטש פארנומען מיט מלאכה אין פעלד, און ער האט נישט דארט קיין פאלאץ נאר א סוכה און אן אוהל; און אום שבת קומט ער אהיים צו זיין שטוב. דאס פעלד איז אן ארט פון סכנה - חיות רעות און ליסטים - און דאס איז "וידעת כי שלום אהלך", געראטעוועט פון חיות און פון ליסטים. און "ופקדת נוך ולא תחטא" מיינט אז עס וועט דיר גארנישט פעלן אין דיין אוהל, ווייל דאס ווארט "תחטא" קומט דא מלשון חיסרון.
און פארוואס האט ער נישט קיין מורא? ווייל די טייערע כלים לאזט א מענטש נישט איבער אין פעלד, נאר ער היט זיי אפ אין שטוב. און ווען ער קומט אום שבת צו זיך אין שטוב, זענען די כלים מיט אים, און ער האט נישט קיין מורא אז חיות אדער ליסטים וועלן קומען און זיי צונעמען - ווייל ער האט זיי דאך דארט נישט געלייגט. קומט אויס אז עס פעלט אים גארנישט.
און פון דעם קומט מען צום נמשל: ביי די רשעים - איז זייער הויז די קביעות, און ביי די צדיקים איז עס בלויז א בחינה פון אן אוהל עראי. און מיר האבן דאס שוין מסביר געווען מער ווי איינמאל: דער רשע, זיין גאנצע הויז איז דא אין עולם הזה, דא איז זיין גאנצע וועלט, און דערפאר לייגט ער דערין אריין אזוי פיל כוחות. דער צדיק לעומת זה - זיין הויז איז מיט דער גרעסטער פשטות, ער זאגט: מיין פאלאץ איז דארט אויבן, איך לייג נישט דא אריין קיין געלט אין פארהאנגען, אזוי ווי מען האט דערציילט אויפן חפץ חיים. און דאס איז "בית רשעים ישמד" - דאס איז דער עולם הזה וואס איז זייער גאנצער עיקר, און אויך זי וועט צום סוף אונטערגיין. און לעומתו "ואוהל ישרים יפריח": דו קוקסט און זאגסט, וואס איז דאס, בלויז אן אוהל? אבער דווקא ער איז דער וואס וועט בליען צום סוף.
פארוואס? ווייל זיינע כלים זענען אפגעהיט אין שטוב. דער צדיק קומט אן צום יום שכולו שבת - די לעבן פון עולם הבא - און זאגט: איך זארג זיך נישט וועגן דעם אוהל, וואס גייט עס מיר אן, די כלים זענען דאך מיט מיר. און וואס זענען די כלים אינעם נמשל? די תורה, די מצוות און די מעשים טובים וואס ער האט געטאן; דאס אלעס נעמט ער מיט זיך צום יום שכולו שבת. און ממילא "וידעת כי שלום אהלך ופקדת נוך ולא תחטא" - עס וועט דיר גארנישט פעלן, ווייל דו וועסט באזוכן די ריכטיגע דירה ביים יום שכולו שבת, און דארט וועט נישט זיין קיין "תחטא" מלשון חיסרון, אזוי ווי דער לשון "והייתי אני ובני שלמה חטאים", דאס הייסט עס פעלט, אזוי ווי מען זאגט "להחטיא את המטרה" (פארפעלן דעם ציל), ווי מען האט שוין גערעדט עטליכע מאל. ווען דו וועסט אנקומען און באזוכן דיין נווה, וועסטו טרעפן אלע דיינע זכויות מיט דיר. אבער "בית רשעים ישמד": ער וועט זאגן, איך האב דאך אריינגעלייגט און געבויט, וואס איז מיט דעם אלעם? און מען וועט אים ענטפערן: עס איז דיר גארנישט געבליבן דערפון. דו ביסט אנגעקומען אויבן צום אוהל - און דו פארמאגסט גארנישט דערפון.
די דריי פסוקים לערנען אונז אויס איבער דעם כוח פונעם אינערליכן הארץ. "אווילים יליץ אשם" - דער אוויל רעדט אן קיין ישוב הדעת און דערנאך מוז ער פארענטפערן און בארעכטיגן זיין שולד, בשעת טיף אינעווייניג ווייסט זיין הארץ אז ער איז שולדיג; און דער ישר טראכט גוט אריין צווישן זיך און זיך פאר ער רעדט, און זיין הארץ ברענגט אים רצון און שמחה, וואס דאס איז די עדות אז זיינע מעשים זענען גלייך. "לב יודע מרת נפשו" - דער דאזיגער דערקענטעניש איז אינגאנצן אינערליך, און קיינער קען עס נישט שפירן פון אינדרויסן; אין דעם מאמענט פון דער אמת ווערט דאס אויפגעדעקט אפילו ביים גרעסטן כופר, און לעתיד לבוא געהערט די שמחה פונעם שכר פאר דעם וואס האט געפלאגט און געמוטשעט, און דערפאר דווקא פון דער ידיעה זאל דער מענטש זיין א בעל עין טובה און איבערגעבן זיין תורה פאר אנדערע. און "בית רשעים ישמד ואוהל ישרים יפריח" - דער ישר קען נישט וואקסן אין דער געזעלשאפט פון די רשעים, וואס זייער דרך איז משפיל צו זיין דעם צדיק כדי צו באקומען לעגיטימאציע פאר זיך אליין; אבער צום סוף וועט דער גשמיות'דיגער בית קבע אונטערגיין, און דער אוהל עראי פון די ישרים - וואס אלע זיינע כלים זענען אפגעהיט אינעם אמת'ן הויז - ער וועט בליען אין דעם יום שכולו שבת.