דער קאפיטל פאר אונז פירט ווייטער די יסודות'דיגע ליניעס פון ספר משלי איבער דער הבחנה צווישן די פארשידענע סארטן מענטשן: דער חכם, דער נבון, דער לץ, דער כסיל, דער אויל און דער ערום. אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין דריי פסוקים (ו-ח) וואס באהאנדלען די שאלה: ווער איז מסוגל אנצוקומען צום אמת, און ווער ווערט פארשפארט דערפון שוין ביי די ערשטע טריט פונעם וועג. כדי צו פארשטיין די פסוקים לעומקם, וועלן מיר אנפאנגען מיט א יסודות'דיגער הקדמה וואס דער הגאון מווילנא און דער מלבי"ם לערנען אונז: וואס זענען חכמה, בינה און דעת.
דער הגאון מווילנא ערקלערט אז דער מענטש דארף דריי זאכן, וואס בלשון המקובלים ווערן זיי גערופן חב"ד: חכמה, בינה, דעת. חב"ד איז נישט סתם א נאמען פון א באוועגונג, כאטש מ'האט צוגענומען די דאזיגע אותיות פאר זיך, נאר א קבלה'דיגער מושג - די דריי מוחין. און אזוי איז אויך דער דרך פונעם מלבי"ם איבער'ן גאנצן ספר: צו מחלק זיין צווישן די דאזיגע דריי מדריגות.
חכמה איז דאס וואס א מענטש נעמט מקבל פונעם רבין. דער יסוד פון חכמה איז אז עס זענען נישטא דערויף קיין הוכחות. חכמה באשעפטיגט זיך מיט יושר: וואס איז פאסיג, וויאזוי דארף מען זיך פירן, וואס איז מאראליש און וואס נישט, וואס איז גוט און וואס איז שלעכט - און אויף דעם איז נישט פאראן קיין באווייזן. דו טענה'סט אז א געוויסע זאך איז גוט, און דיין חבר וועט טענה'ן אז פונקט די זעלבע זאך איז שלעכט. רעכטס און לינקס קריגן זיך אויף די זעלבע ענינים ממש. דו טענה'סט אז בעלי חיים זענען באשאפן געווארן צו עסן און דאס איז דער גוטער וועג, און א צווייטער זאגט: ניין, ווער ס'עסט בעלי חיים טוט זיי צעפייניגן און דאס איז שלעכט. דערפאר קען מען די געזעצן פון חכמה נישט אויפווייזן מיט ראיות, נאר מ'מוז זיי מקבל זיין פון א כח עליון. די חכמה האבן מיר מקבל געווען פונעם קדוש ברוך הוא, און בלויז דער וואס נעמט זי מקבל פון א נביא, פון אלוקים, פון תורת ה' - קען משיג זיין חכמה.
בינה איז די קומענדיגע מדריגה: נאכדעם וואס דו האסט מקבל געווען, טוסטו זיך מתבונן זיין אין די זאכן און פארשטייסט א דבר מתוך דבר. דער פשוט'ער ביישפיל איז א לאגישער היקש - אויב א' איז ענליך צו ג' און ב' איז ענליך צו ג', איז דאך א' ענליך צו ב'. דאס איז בלויז א פשוט'ער משל, אבער דער כח הבינה קען פועל'ן אויף א פיל טיפערן אופן, מחדש צו זיין זאכן און השגות ארויס פון דעם וואס מ'האט מקבל געווען אין חכמה.
דעת איז די דריטע מדריגה: נאכדעם וואס מען פארטיפט זיך אין דער חכמה, קומט מען צו צום כלל פון דעת - די זאכן ווערן קלאר און פעסט פאר'ן מענטש. ביז איצט איז די חכמה געווען בגדר קבלה, אן אקסיאם וואס מען נעמט אן פון א צווייטן, נישט בהכרח פון אייגענער פארשטאנד. דער אויבערשטער האט געזאגט אז דאס איז גוט, דער אויבערשטער האט געזאגט אז דאס איז שלעכט - אפילו אויב איך פארשטיי נישט. א מענטש קען פארבלייבן זיין גאנץ לעבן בלויז אין א בחינה פון חכמה: איך נעם עס אן ווייל אזוי האט ה' געזאגט, אבער מיט מיין אייגענעם שכל וואלט איך אזוי נישט געזאגט. דאס הייסט נאך נישט קיין דעת. דעת באדייט אז מען האט זיך אזוי טיף מתבונן געווען אין די זאכן ביז מען פארשטייט זיי שוין אויך מיט'ן אייגענעם שכל, מען אידענטיפיצירט זיך מיט זיי, און מען זעט מיט'ן אייגענעם קליינעם שכל וויאזוי די דאזיגע זאכן זענען דער אמת'ער יושר, דער ריכטיגער וועג און די ראוי'דיגע הנהגה.
בִּקֶּשׁ־לֵץ חׇכְמָה וָאָיִן וְדַעַת לְנָבוֹן נָקָל׃ (יד, ו) - דער לץ האט געזוכט חכמה און זי איז נישטא, אבער פאר'ן נבון איז דעת גרינג צו קריגן.
א לץ, זאגט דער הגאון מווילנא, איז דער וואס מאכט ליצנות פון יעדע זאך. ער דערשרעקט זיך פון גארנישט, ווייל ביי אים איז אלעס א ווערטל, אלעס א לאכעריי. אפילו די שרעקעדיגסטע ענינים - רעד מיט אים איבער דעם טויט, וועט ער דיר גלייך דערמאנען א וויץ. יעדע זאך וואס דארף אנשרעקן האט נישט קיין שום אחיזה ביי אים, און גלייך מאכט ער אויך פון דעם א ליצנות.
דאס איז, זאגט דער הגאון, דער גאנצער היפך פון חכמה און בינה. בינה איז דער מקור פון יראה, אזוי ווי עס שטייט "לריק יגעה ולפחד ולא חלק לה בבינה" - ווער ס'פארשטייט ווייסט פון וואס מען דארף מורא האבן. דער לץ, וואס האט נישט קיין שום מורא, איז פארקערט פון חכמה און בינה. דערפאר זאגט דער פסוק "ביקש לץ חכמה ואין": מיינט נישט בלויז אז ער האט נישט קיין בינה און דעת; אפילו די חכמה וואס ער האט שוין געלערנט פון זיין רבין, וואס דאס איז וואס מ'נעמט מקבל פון אינדרויסן, וועט ער אויך נישט געפינען - קל וחומר די זאכן וואס ער דארף משיג זיין פון זיך אליין, וואס דאס זענען בינה און דעת. אבער לעומת זה, דער וואס ביי אים איז פאראן מורא, איז זוכה משיג צו זיין חכמה און בינה, און קומט אויך אן צו דער בחינה פון דעת: "ודעת לנבון נקל" - משיג צו זיין די זאכן מיט א פולקאמען פארשטאנד און זיי אננעמען אויף זיך, דאס איז דער חלק פון דעם וואס איז א נבון, וואס פארשטייט א דבר מתוך דבר, און מאכט נישט קיין ליצנות.
דער מלבי"ם איז מדייק: דער לץ מאכט ליצנות דווקא פון דער חכמה. און פארוואס טאקע פון איר? נאכדעם וואס מיר האבן פארשטאנען דעם גדר פון חכמה, איז דער ענין גוט פארשטענדליך. אויף חכמה זענען נישטא קיין מופתים און נישטא קיין הוכחות; זי איז דער תחום פון מוסר, וואו מען זאגט פאר'ן מענטש: אויף דעם דארפסטו רחמנות האבן, און צו יענעם דארפסטו זיין אכזר. קען דאך א מענטש קומען און זאגן: וואס עפעס, דער שכל זאגט דאך פונקט פארקערט! נאר אזוי זאגט די חכמה אלוקית. אויף אזא זאך קען מען חוזק מאכן און שפאטן, ווייל עס זענען נישטא קיין ראיות. כדי מקבל צו זיין די חכמה פאדערט זיך ענווה - א גרייטקייט אנצונעמען זאכן אפילו ווען מען שטימט נישט איין מיט זיי און מען פארשטייט זיי נישט, בלויז ווייל אזוי האט ה' געזאגט און אזוי האט דער נביא געזאגט.
גיט אַכט: אויף דעת טרייבט דער לץ נישט קיין שפּאָט. פאַרוואָס? ווייל דעת קען מען דאָך בודק זיין און וויסן מיט אַ קלאָרער ידיעה, און אויב ער וועט שפּאַטן דערפון - וועט מען אים דאָך אויפווייזן. ער מאַכט ליצנות בלויז אויף די חוקי החכמה וואָס אויף זיי איז נישטאָ קיין באַווייז. און פון דאַנען וואָלט מען לכאורה געקענט פרעגן: זאָל דער לץ אויך צוקומען צו דעת, און דאַן וועט ער מער נישט שפּאַטן. נאָר עס איז דאָ דאָ אַ סדר פון מדרגות. קודם דאַרף מען מקבל זיין די זאַכן בגדר חכמה, דערנאָך זיך פאַרטראַכטן אין זיי, און ערשט ביים דריטן שלב קומט מען אָן צו דעת. דער לץ ווערט שוין פסול ביים ערשטן אָנהייב: "ביקש לץ חכמה ואין" - שוין ביים ערשטן שלב טרייבט ער ליצנות, און דערפאַר איז נישטאָ קיין שום שאנס אַז ער זאָל זיך פאַרטיפן און צוקומען צו אַ קלאָרער ידיעה, אויף וועלכער מ'קען שוין נישט חוזק מאַכן.
אָבער דער נבון, וואָס נעמט אָן די חוקי החכמה ווי אַן אַקסיאָם - אַזוי האָט משה געזאָגט, אַזוי נעם איך עס אָן - און דערנאָך טוט ער זיך אין זיי מתבונן זיין, פאָרשט זיי אויס און איז מסיק דבר מתוך דבר, וועלן די זעלבע חוקים וואָס ביז אַהער זענען זיי ביי אים געווען מקובל בקבלה מפי נביא ומפי משה רבינו, פאַרוואַנדלט ווערן ביי אים אין אַ ידיעה גמורה און אַן אַבסאָלוטן פאַרשטאַנד. און דאָס איז דער טייטש "ודעת לנבון נקל": אויך צו דער בחינה פון דעת וועט ער צוקומען, און מיט לייכטקייט.
לֵךְ מִנֶּגֶד לְאִישׁ כְּסִיל וּבַל־יָדַעְתָּ שִׂפְתֵי־דָעַת׃ (יד, ז) - גיי אַוועק פון פאַרענטקעגן אַן איש כסיל, ווייל דו וועסט ביי אים נישט דערקענען קיין ליפּן פון דעת.
רבינו יונה לערנט אָפּ דעם פּסוק אין צוויי טיילן: גיי אַוועק פאַרענטקעגן אַן איש כסיל, און אויך פון דעם וואָס "בל ידעת" - דו ווייסט נישט צי ער האָט שפתי דעת. "מנגד" באַטייט פון זיין פראָנט, נישט צוזאַמען מיט אים - דערנענטער זיך גאָרנישט צו אים. אַ מענטש וואָס איז באַקאַנט מיט זיין כסילות, מיט זיין נאַרישקייט און שלעכטע מדות - איז דאָך זיכער אַז דו דאַרפסט גיין מנגדו. אָבער נישט בלויז דאָס: אויך פון עמיצן וואָס דו ביסט נישט זיכער וועגן אים זאָלסטו זיך נישט יאָגן צו באַהעפטן. גיט אַ קוק אויפן לשון פונעם פּסוק: עס שטייט נישט "ידעת שאין לו שפתי דעת", נאָר "בל ידעת שיש לו שפתי דעת" - עס איז דיר נאָך נישט קלאָר אַז ער איז אַ בעל דעה.
צו וועמען דעריבער זאָלסטו זיך יאָגן צו באַהעפטן? בלויז צו אַ מענטש וואָס דו ווייסט אויף אים אַז ער איז אַן איש דעת. וואָרום אַ מענטש וואָס איז דיר נישט קלאָר - קען זיין אַז דו וועסט אים אַנטפּלעקן דיין סוד, דו וועסט אָנקניפּן מיט אים אַ קשר, און דערנאָך וועסטו כאַפּן פון אים אַ שטעך אָדער אַ פּאַטש אין פּנים, און עס וועט שוין זיין צו שפּעט: דו האָסט שוין געלייגט אין אים צוטרוי און אינוועסטירט אין אים. כאָטש ער איז נישט קיין איש כסיל, אָבער פאַרוואָס האָסטו זיך פאַרבינדן מיט עמיצן וואָס דו ווייסט נישט צי ער פאַרמאָגט גוטע מדות, פּאַסיגע הנהגות און יראת שמים? פאַרבינד זיך נישט מיט אים מלכתחילה, נאָר בלויז מיט עמיצן וואָס איז דיר באַקאַנט אַלס אַזאַ.
דער גאון מווילנא טייטשט "מנגד" אויף אַן אַנדער אופן: אפילו אויב דו גייסט כדי זיך צו דערווייטערן פון אים, ווייל דו ווילסט נישט גיין אין זיין וועג - שוין אין דעם אַליין שאַדעסטו דיר, "ובל ידעת שפתי דעת". די עצם נאָענטקייט וואָס דו האָסט געהאַט צו אים וועט גורם זיין אַז דו זאָלסט נישט דערגרייכן די הויכע מדרגה פון שפתי דעת, די דאָזיקע השגה וואָס דורך איר קומען די זאַכן לידי דעת. אפילו אויב דו וועסט זאָגן: איך האָב מיך דאָך דערווייטערט - האָט די נאָענטקייט שוין משפיע געווען אויף דיר, און עס וועט דיר שפּעטער שווער זיין צו משיג זיין דעת.
אַזוי האָט געזאָגט דער חפץ חיים: אַ מענטש וואָס אין זיין יוגנט האָט ער געלייענט צייטונגען און איז נשפע געוואָרן פון פאַרדאָרבענע מיינונגען, וועט אים זיין זייער שווער צו דערגרייכן אַ ריינע דעת תורה, און צו זיין דער מענטש צו וועמען מען ווענדט זיך צו נעמען פון אים אַ דעת תורה. פאַרוואָס? ווייל אַמאָל ביסטו געווען נאָענט צו אַן איש כסיל, און אפילו אַ דערנענטערונג וואָס נאָך איר קומט אַ דערווייטערונג ברענגט צו "ובל ידעת שפתי דעת".
עס ווערט דערציילט אַז אַ מענטש האָט זיך געדינגען מיט רבי משה פיינשטיין, און דער רב האָט אים געזאָגט: וויסן זאָלסטו, אַזוי דאַרף עס זיין, דאָס איז דעת תורה. האָט יענער געפרעגט מיט עזות: פון וואַנען ווייסט דער רב אַז דאָס וואָס דער רב זאָגט איז דעת תורה? האָט אים רבי משה געענטפערט: ווייל קיינמאָל האָב איך נישט אַריינגעלאָזט אין מיין קאָפּ קיין שום אַנדערע דעות חוץ דעת תורה. קיינמאָל האָב איך נישט געלייענט קיין צייטונג, קיינמאָל נישט אויסגעהערט קיין נייעס, קיינמאָל נישט אַריינגעבראַכט אין מיין מוח עפּעס אַנדערש ווי דעת תורה. אַ מוח וואָס איז אַ גאַנצן לעבן פאַרנומען בלויז מיט דעת תורה - ווערט ער אַליין פאַרוואַנדלט אין דעת תורה, אַ חפצא של תורה. אָבער עמיצער וואָס האָט אַמאָל געלייענט דעם מאמר פון פלוני און אַמאָל נשפע געוואָרן פון די רייד פון אַלמוני - ווען ער פּסקנט, פון וואַנען קומט די הכרעה? פונעם פּובליציסט אָדער פון די דברי תורה וואָס ער האָט געלערנט? דאָס איז שוין נישט קיין זיכערע זאַך.
און נאָך אַ פשט: "מנגד" איז מלשון התנגדות. אפילו דו שטעלסט זיך קעגן דער דעה פונעם כסיל, דו ביסט נישט מסכים מיט אים און דו דינגסט זיך מיט אים - וויבאַלד דו ביסט געווען אין זיין נאָענטקייט, וועט די זאַך גורם זיין אַז עס זאָל דיר שווער זיין צו דערגרייכן די בחינה פון דעת.
ווי עס איז אונדז באקאנט דורכאויס דעם גאנצן ספר, איז פאראן אן אונטערשייד צווישן א כסיל, א לץ און אן אויל. דער לץ, ווי געזאגט, מאכט נישט קיין ליצנות פון דעת, וואס דאס קען מען דאך אויפווייזן; ער מאכט ליצנות פון חכמה, וואס קומט בקבלה און עס זענען נישטא אויף דעם קיין קלארע שכל'דיגע מופתים. ווען ער וואלט דאס משיג געווען מיט א קלארער ידיעה, וואלט ער נישט געמאכט קיין ליצנות דערפון, און דווקא ווייל ער באגרייפט עס נישט שפאט ער. און דערפאר "ביקש לץ חכמה ואין", און אז ער קומט נישט צו קיין חכמה - כל שכן אז ער קומט נישט צו קיין תבונה און נישט צו קיין דעת.
אבער דער כסיל איז נישט קיין לץ. דער כסיל קען זיין א גרויסער אינטעליגענט, א יודע תורה, אפילו א פראפעסאר אויף תלמוד - נאר ער וויל פשוט נישט. ער האט תאוות. דער כסיל פעלט אים נישט בהכרח קיין אינטעליגענץ, נאר ער איז א מענטש וואס די תאוות הערשן איבער אים מער ווי זיינע ידיעות. דער משל וואס מיר האבן אמאל געגעבן: א לונגען-כירורג וואס רויכערט. וויאזוי רופט מען אים? א כסיל. דו פארמאגסט ידיעות, אבער דו האסט זיי נישט אראפגעברענגט צום עולם המעשה. דער כסיל גייט נאך זיין תאווה כאטש ער פארשטייט זייער גוט מיט זיין שכל אז דאס וואס ער טוט איז נישט ריכטיג.
קומט אויס, זאגט דער מלבי"ם, אז דער כסיל נעמט יא אן די געזעצן פון חכמה; ער שטימט צו וואס עס איז מאראליש און וואס נישט. און אויב אזוי, פארוואס טוט ער פארקערט? ווייל די תאווה שלעפט אים. דערפאר ווערט געזאגט אויף די כסילים אז זיי האסן דעת: כאטש ער נעמט אן די חוקי החכמה, כאטש ער באגרייפט זיי ווי א נבון, כאטש ער קומט אן צו דעת - האסט ער די דעת, ווייל זי שטייט קעגן זיינע רצונות.
און דאס איז דער טבע פונעם מענטש: אויב איך טו א מעשה וואס איז נישט ריכטיג, און דו זאגסט מיר נאכאמאל און נאכאמאל אז עס איז נישט ריכטיג - ווען וועל איך דיר מער פיינט האבן, ווען איך ווייס אז דו ביסט גערעכט אדער ווען איך ווייס אז דו ביסט נישט גערעכט? ווען דו ביסט גערעכט. ווייל אויב ביסטו נישט גערעכט, גייט עס מיר נישט אן: ער רעדט דערויף, ער ווייסט נישט וואס ער רעדט, עס רירט מיר נישט אן. אבער ווען דו ביסט יא גערעכט - טוט עס וויי. איך ווייס דאך אז דו ביסט גערעכט און אז איך טויג נישט, און דא איז פאראן איינער וואס שטעכט מיר די גאנצע צייט און זאגט מיר: דו לעבסט נישט ריכטיג - און איך ווייס אז ער איז גערעכט. דערפאר האסט דער כסיל, וואס קען חכמה און בינה און באגרייפט אויך דעת, די דעת דווקא דערפאר ווייל ער ווייסט אז זי איז אמת. די דעת שטייט לשטן קעגן זיין תאווה.
און וואס טוט ער? ער גייט און ווארפט אריין ספקות אין די חוקי החכמה מיט באטרוג. וויאזוי קען מען זיך קעגנשטעלן צו דעת וואס איז דאך אמת? ער בויט אויף א גאנצע קייט פון ראיות אויפצוווייזן אז דאס וואס די דעת זאגט איז נישט ריכטיג, און דערמיט שטילט ער איין זיין געוויסן. און די זאך גייט אים נאך אלץ אן און באדעריגט אים, ווייל לאמיתו של דבר ווייסט ער דאך אז זיינע טענות זענען ליגן; ער ווייסט אז אלע פירכות, קושיות און השגות וואס ער ברענגט קעגן די חוקי החכמה זענען נישט אמת - און דאך ניצט ער זיי, כדי ער זאל זיך ווייטער ערלויבן צו גיין נאך די תאוות פונעם הארץ. די ספקות וואס ער ווארפט אריין זענען בלויז א פארבלענדעניש: "עס זענען נישטא קיין באווייזן, ס'איז נישט אינגאנצן קלאר" - און דאס אלץ כדי צו קענען אנגיין אויף זיין וועג.
פון דא ערקלערט דער מלבי"ם דעם פסוק: מיטן לץ קענסטו, וואס דו קענסט שפתי דעת, יא גיין, ווייל דער לץ מאכט דאך נישט קיין ליצנות פון דעת - מיט קלארע באווייזן דינגט ער זיך נישט, ער שפאט בלויז פון חכמה. אבער "לך מנגד לאיש כסיל" - פונעם כסיל דערווייטער זיך אינגאנצן, ווייל ביי אים איז דער מצב פיל ערגער: "ובל ידעת שפתי דעת", דער כסיל נעמט אפילו נישט אן קיין דעת. ער ווייסט אז אלעס איז אמת, און דאך זוכט ער באווייזן צו זאגן פארקערט, און ער וועט אויפטרעפן ראיות פון אונטער דער ערד כדי נישט אנצונעמען די דעת, ווייל אויב ער וועט זי אננעמען וועט ער דאך מוזן טוישן זיינע דרכים און זיין הנהגה - וואס זיין תאווה לאזט אים פשוט נישט טאן.
הרב אורי זוהר דערציילט אז ווען ער האט אנגעהויבן תשובה צו טון, איז דער ערשטער תנאי וואס מען האט געמאכט מיט אים געווען: נישט צו מאכן קיין ליצנות פון דעם וואס מען זאגט דיר. ער איז געווען באקאנט אלס א גרויסער ליצן, און מען האט אים געזאגט - דו האסט טענות, דו האסט שאלות, פרעג וואס דו ווילסט נאר, אבער קיין ליצנות זאלסטו נישט מאכן. ווי מיר האבן געזאגט, קעגן געלעכטער קען מען נישט בייקומען; מען קען נעמען די הייליגסטע זאכן, מאכן ליצנות דערפון און מיטשלעפן המונים - אפילו ווען עס רעדט זיך פון צוויי הונדערט און פופציג ראשי סנהדראות ווי קורח ועדתו, וואס מאכן חוזק פון משה רבנו. און ער האט דאס אנגענומען אויף זיך.
דערנאך האט מען אים געזאגט אז מען קען אויפווייזן די אמיתות התורה און איר חיוב אויף יעדן איד. האט ער געענטפערט: איר ווייסט בכלל וואס א הוכחה מיינט? איר פרומע זענט דאך נבערים מדעת, קענסטו בכלל דעם מושג פון א לאגישן באווייז? האבן זיי אים געזאגט: קום לאמיר זיך טרעפן אין ירושלים, ברענג מיט חברים, מיר וועלן זיצן און דורכשמועסן די זאכן און דו וועסט זען צי עס זענען דא קבלות דערויף צי נישט. ער האט מסכים געווען מיט פרייד, ער איז געזעסן מיט זיין חברייא ערב שבת, אלע האבן געלאכט און געמאכט ליצנות און געזאגט: גוט, מיר וועלן קומען, מיר וועלן ווייזן יענעם פרומאק אז ער ווייסט נישט וואס ער רעדט. ס'איז געקומען דער באשטימטער טאג - און ער קלינגט זיי אן, און יעדער איינער האט אן אנדער תירוץ: ס'קלאפט מיר נישט אויס, איך מוז ערגעץ גיין. למעשה איז ער געבליבן אליין. האט ער געזאגט: וואס, זאל איך זיין א פחדן? איך וועל זיין א מאן און גיין אליין. ער איז געגאנגען אליין, און דעמאלט האט ער פארשטאנען אז ער פארשטייט גארנישט, און מען האט אים געברענגט באווייזן. ער האט זיי נישט אנגענומען תיכף ומיד; ער האט געזאגט: איך וויל נאך לערנען, בודק זיין, מברר זיין.
אורי זוהר איז פון יענע מענטשן וואס האבן נישט תשובה געטון פון א געפיל נאר מיט שכל. ער דערציילט אז ווען ער האט אנגעהויבן מקיים צו זיין מצוות איז ער געווען גאר ווייט פון התלהבות. ווען ער איז געשטאנען דאווענען פלעגט ער זאגן: רבונו של עולם, איך פארשטיי נישט פארוואס איך דארף דאווענען, איך האב נישט קיין השגה דערין, איך האב גארנישט קיין אינטערעסע דערין, אבער דאס וואס איך ווייס איז אז דו האסט געזאגט אז א מענטש דארף דאווענען, און דערפאר שטיי איך און איך דאוון פאר דיר; און איך בעט פון דיר אז ביי דער געלעגנהייט זאלסטו מיר עפענען דאס הארץ אז איך זאל זיך פארבינדן צו דעם וואס איך טו. דאס איז דער פונקטליכער היפך פון תשובה טון וואס איז היינט מצוי, וואס איז עמאציאנעל, פון א געפיל, מתוך א רצון זיך צו פארבינדן צו עפעס א רוחניות. ער פלעגט אפילו זאגן אז ער איז געווען גרייט צו צאלן אסאך געלט מען זאל קומען און אים אויפווייזן אז די תורה איז נישט קיין אמת, כדי פטור צו ווערן פונעם גאנצן ענין. ווייל איבערצוטוישן אינמיטן לעבן די רצונות, די מדות, די טבעים און די תאוות - א מענטש וואס איז געווען סוקסעספול, א גרויסער פראדוצירער - איז אן אומגעהויער שווערע זאך.
און וואס איז געשען מיט זיינע חברים? זיי האבן בכלל נישט געהאט קיין אינטערעסע אנצוקומען צו דעת. ווען א מענטש מאכט ליצנות, שטעלט ער זיך שוין אפ ביים דרגא פון חכמה, גלייך ביים אנהייב. אבער דער וואס וויל באמת פארטיפן און אויספארשן, ווען ער קומט אן צו דעת זעט ער: דא איז דער אמת, דאס איז די מציאות. און אפילו דעמאלט פאדערט זיך אן אינערליכע אמת'דיגקייט מודה צו זיין דערין; ווייל אויב נישט, וועט ער אנהייבן זוכן ראיות און סיבות צו אנטלויפן פונעם אמת, אדער ער וועט לאזן די צייט טון איר ארבעט - ביז אלעס וואס ער האט געזען וועט שוין נישט האבן קיין השפעה אויף אים, עס וועט פארגעסן ווערן פון אים, ער וועט זיך אינגאנצן אפטיילן דערפון און עולם כמנהגו נוהג, און דאס געוויסן וועט אויפהערן מוטשען.
חׇכְמַת עָרוּם הָבִין דַּרְכּוֹ וְאִוֶּלֶת כְּסִילִים מִרְמָה׃ (יד, ח) - די חכמה פונעם קלוגן איז צו פארשטיין זיין וועג, און די נארישקייט פון די כסילים איז באטרוג.
רבנו יונה ערקלערט: פון אלע חכמות וואס א מענטש קען משיג זיין, קלויבט זיך דער ערום אויס דעם כשרון פון מעשים און תיקון המדות - ווי אזוי זיך אויפצופירן מיט יושר און צדק, "הבין דרכו", צו גיין אויפן ריכטיגן וועג. ווידעראום דער כסיל קלויבט זיך אויס פון אלע חכמות דווקא די ערמומיות, דעם באטרוג, די אויסריידן און דעם ליגן; אין דעם מאכט ער זיך אויסגעקאכט און דאס זוכט ער.
דער ווילנער גאון לערנט אונז אז א מענטש מוז זיין ערום. דער נחש איז ערום, און דער יצר הרע איז ערום, און ער קומט צום מענטש מיט עורמה און רעדט אים איין תמיד מיט פארשידענע אויסגעשליפענע וועגן. דערפאר איז אוממעגלעך זיך צו שטארקן אויפן יצר הרע ווען א מענטש איז אן אויל; ער מוז זיין ערום און געריבן, ווייל דער יצר הרע איז דאך מתוחכם. אויב דו וועסט זיין אן אויל - וועט ער דיך אראפווארפן מיט תחבולות און פירן קעגן דיר א מלחמה. אויב דער מענטש וועט נישט זיין קיין ערום, וועט אים דער יצר הרע מיט זיין ערמומיות מכשיל זיין.
און דאס איז דער עיקר תכלית פון דער חכמת הערום: "הבין דרכו" - צו פארשטיין דיין אייגענעם וועג. דער אל"ף בי"ת פון בייקומען דעם יצר הרע איז צו וויסן מיינע שוואכע פלעצער, מיינע נקודות התורפה, וואו איך קען חלילה דורכפאלן. דאס איז דער עיקר וואס א מענטש דארף אריינקוקן טיף אין זיך, און מיט דעם פארזיכערט ער אז אויב ער וועט צוקומען צו א נסיון, וועט ער קענען ביישטיין. אבער א מענטש וואס איז זיכער אז אלעס איז ביי אים אין בעסטן ארדענונג, און ער ווייסט בכלל נישט וואו ער איז אויסגעשטעלט צו א דורכפאל - איז ענלעך צו א גענעראל וואס ווייסט נישט פון די שפאלטענע לעכער אין זיין מיליטער און לאנד, דורך וועלכע דער שונא קען אנפאלן. חכמת ערום באשטייט בעיקר פון פארשטיין זיין אייגענעם וועג און זיין נאטור, כדי ער זאל וויסן זיך צו היטן נישט צוצוקומען צו קיין שום חטא.
לעומת זה "ואיוולת כסילים מרמה": דער כסיל, וואס ווייסט נישט ווי אזוי זיך אויפצופירן, טוט תיכף ומיד לויט זיין נארישקייט. דער ערום טראכט זיבן מאל פאר ער טוט עפעס, ווייל ער ווייסט אז ער קען דערין דורכפאלן, ער ווייסט אז ער האט אזא תאוה און אזא שוואכקייט, און ער וועגט אפ יעדן איינציגן זאך. אבער דער כסיל שיסט גלייך ארויס, ווייל דער יצר הרע נארט אים אפ און זאגט אים: דאס איז גוט, דאס לוינט זיך, דאס איז א מצוה, דאס איז וויכטיג.
און נאך אן הסבר פונעם ווילנער גאון: "מרמה" - אז זיי נארן אפ אויך אנדערע צו זיין אזוי ווי זיי. די איוולת פירט פאר די כסילים, דאס הייסט זי ברענגט נאך מענטשן צו ווערן כסילים אזוי ווי זיי, אויף א דרך פון מרמה. פארוואס? ווייל ס'איז קיינמאל נישט געשמאק צו זיין אן עבריין אליין, א רשע אליין, צו זיין דער איינציגער וואס טוט נישט וואס מ'דארף. ס'איז באקוועמער צוצושלעפן נאך מענטשן מיט זיך, און דעמאלט האט מען שוין א גאנצע פארטיי: נישט נאר איך, ס'זענען דא נאך אסאך מענטשן וואס די זאך געפעלט זיי נישט, ס'זענען פאראן נאך אסאך וואס זענען נישט געקומען אין דער באשטימטער צייט. תמיד וויל דער מענטש אין זיין שלעכטיגקייט מיטשלעפן אנדערע. און דאס איז וואס די וועלט זאגט: צרת רבים נחמת שוטים - א מענטש וויל אריינשלעפן אנדערע מיט זיך אין דער צרה כדי זיך צו טרייסטן, ווייל נישט נאר ער אליין האט א פראבלעם. אבער דאס איז דאך א נחמת שוטים, ווייל דער פאקט אז ס'זענען דא נאך מענטשן וואס זענען דורכגעפאלן פונקט ווי דיר מאכט דיין אייגענעם מצב גארנישט בעסער.
דער מלבי"ם גייט מיט זיין באקאנטן מהלך: דער כסיל איז נישט דער אויל. דער אויל איז א מענטש וואס איז תמיד מסופק - דאס איז דער סקעפטישער בליק, אז גארנישט איז נישט קלאר און ס'איז נישט פאראן קיין ראיה אויף גארנישט. "אויל" איז מלשון "אולי": יעדער זאך וואס מ'זאגט אים - ווער זאגט? ווער לייגט עס פעסט? און אפשר גאר נישט? און אפשר איז נישט פאראן קיין גן עדן? תמיד איז ער מסתפק. דער כסיל, ווידעראום, ביי אים איז נישטא קיין ספקות; ער קען זיין אן אינטעליגענטער מענטש ביז גאר, נאר ער האט תאוות און ער וויל נאכגיין זיינע תאוות. ער הייסט א כסיל ווייל ער ווייסט דעם אמת, און דאך שלעפט ער זיך נאך די תאוות פון זיין הארץ.
און דא ליגט זיין פראבלעם: אויב איך ווייס דעם אמת און איך טו פארקערט, גיי איך ארום מיט חרטה-געפילן און ביסענישן פונעם געוויסן. דו ווייסט אז ס'איז נישט ריכטיג, נישט ערליך, נישט פיין, נישט יושר'דיג - און דאך טוסטו פארקערט. ווי אזוי פארשטומט מען דאס געוויסן? מ'זאגט: איין מינוט, ווער זאגט אז ס'איז נישט ריכטיג? ווער זאגט אז ס'איז נישט יושר? און דעמאלט גייט ער מדחי אל דחי. וואס אין אנהייב איז געווען אן אומפאסיגער מעשה וואס מ'האט געהאט דערויף א שטיקל ביסעניש פון געוויסן, ווערט אינעם צווייטן שלב שוין א לכתחילה - ווייל מ'האט שוין אריינגעווארפן ספקות אינעם עצם יסוד פון חכמה, כדי מ'זאל דיר נישט קענען זאגן אז דו פירסט זיך נישט ווי עס באדארף צו זיין. "דאס איז קעגן דער תורה" - און ווער זאגט בכלל אז די תורה איז אמת? באמת איז ער נישט קיין כופר, נאר ער ווארפט אריין ספקות אין דער תורה כדי נישט צו האבן קיין מוסר-געפילן. און פארוואס גייסטו נאך דיינע תאוות? "ניין, ס'איז נישט מיין תאוה, ס'איז דא דא א גאנצע אידעאלאגיע, און לכתחילה טו איך אזוי, און אפילו ס'וואלט מיר נישט געגלוסט וואלט איך עס אויך געטון, ווייל דאס איז דער אמת". דאס איז א שקר און מרמה: "איוולת כסילים מרמה" - דער כסיל וואס טראכט דיר אויס טענות פון איוולת, טענות פון "אפשר", טענה'ט זיי מיט שווינדל און מרמה. ער האט באמת נישט קיין ספקות; ער וועקט זיי אויף נאר כדי צו געבן א רעכטפארטיקונג פאר דעם וועג וואס ער גייט.
לעומת דעם איז דער ערום. דער ערום איז נישט קיין חכם - ער האט נישט מקבל געווען די חוקי החכמה פון די חכמים און ער ווייסט נישט אירע כללים. אבער ער האט א מעלה: ער איז נישט קיין פתי. דער פתי, ווי מיר וועלן זען שפעטער, גלייבט יעדן זאך; דער ערום איז געריבן און קלוג, מ'קען אים נישט ארייננארן, און אויב דו וועסט פרובירן אים צו נארן כאפט ער דיך גלייך. ער איז טאקע נישט קיין תלמיד חכם, אבער ער פארמאגט גענוג פיקחות. דאס איז וואס מיר רופן היינט "חכמת חיים": ער האט נישט געלערנט אין קיין אוניווערסיטעט און נישט אין קיין ישיבה, אבער ער קען זיך אן עצה געבן, ער פארשטייט, ער כאפט. זיין שכל איז גענוג גראד צו דערקענען צווישן גוט און שלעכט און צווישן אמת און שקר. די דאזיגע ערמומיות ברענגט אים צו "הבין דרכו" - צו גיין אויפן ריכטיגן און גראדן וועג, נישט ווי דער מהלך פונעם כסיל וואס בויט אויס וועגן פון נארישקייט און ספקות כדי צו טון וואס ס'גלוסט זיך אים. דאס איז די חכמה פונעם ערום: כאטש ער האט נישט מקבל געווען די כללי החכמה און ער איז נישט קיין תלמיד חכם, ווייסט ער און קוקט ער זיך אום ווי אזוי נישט דורכצופאלן, און פון דעם וועט ער אנקומען צו דער חכמה.
און לאמיר עס פארגלייכן מיט א משל: א מענטש וואס האט געלערנט זיבן יאר רפואה - איז מסתמא פארשטענדליך אז ער ווייסט וואס איז גוט און וואס איז שלעכט, וואס איז געזונט און וואס איז נישט געזונט; ער האט דאך געלערנט די זאכן לעומקן פון אינעווייניג. פארן דוגמא וועלן מיר אים רופן א "חכם", וואס האט מקבל געווען די חוקי החכמה. אבער ס'איז דא א מענטש וואס האט בכלל נישט געלערנט, און פונדעסטוועגן זוכט ער אלעמאל צו וויסן, ער אינטערעסירט זיך תמיד, און מ'הערט פון אים א סך ידיעות: דער מאכל איז נישט גוט, דאס שאדט פארן הארץ, דאס קען ברענגען צוקער-קרענק, דאס לאזט אראפ דעם בלוט-דרוק. וועסטו אים פרעגן: האסטו געלערנט רפואה? אין וועלכער פאקולטעט? וועט ער דיר ענטפערן: איך האב גארנישט געלערנט קיין רפואה, נאר איך הער אויס, איך כאפ אויף און איך טראכט אריין דערין. אזא מענטש רופן מיר אן א "ערום" - מיט זיין קלוגקייט און ערמומיות, דורך דעם וואס ער כאפט אויף און הערט זיך צו, פארשטייט ער זיין וועג און ווי אזוי זיך צו פירן, אפילו אן דעם וואס ער זאל האבן מקבל געווען די חכמה אויף א מסודר'דיגן אופן און אן דעם וואס ער זאל האבן גענומען א דאקטאראט דערויף. און דורך דעם וועט ער ענדגילטיג צוקומען צו דער ריכטיגער חכמה.
אבער דער כסיל, וואס איז נישט קיין פתי און נישט קיין תמים - ווי אזוי איז ער אנגעקומען צו די ספיקות, צום "אפשר" און צום "ווער זאגט"? אויף דעם זאגט דער פסוק: "אִוֶּלֶת כְּסִילִים מִרְמָה". ער איז באמת נישט אנגעקומען צו קיין איוולת; ער נארט דיך אפ ווען ער זאגט אז ער איז מסופק. באמת האט ער גארנישט קיין ספיקות, נאר ער זוכט צידוקים פאר זיך אליין.
דריי מדרגות זענען פאראן ביים מענטש: חכמה - דאס אננעמען די געזעצן פון יושר מפי ה' און מפי רבותינו, וואס אויף זיי איז נישט פאראן קיין באווייז; בינה - זיך פארטראכטן און פארשטיין א דבר מתוך דבר; און דעת - א פאלקאמער באגריף וואו אויך דער שכל פונעם מענטש אידענטיפיצירט זיך מיטן אמת. דער לץ ווערט שוין פסול פון פריער, ווייל עס פעלט אים די יראה און ער שפאט שוין אפ פון דער חכמה, און דערפאר וועט ער קיינמאל נישט אנקומען צו דעת. דער נבון, וואס נעמט אן און פארטיפט זיך, קומט אן צו דעת מיט לייכטקייט. דער כסיל איז פיל ערגער פונעם לץ: ער ווייסט דעם אמת, ער גרייכט אפילו צו דעת, נאר ער האט דאס פיינט ווייל דאס שטייט אים אין וועג פון זיינע תאוות, און דערפאר ווארפט ער דערין אריין ספיקות מיט באטרוג כדי צו פארשטומען זיין געוויסן - און וועגן אים האט דער פסוק באפוילן "לֵךְ מִנֶּגֶד", ביז אז אפילו א נאנטקייט פון וויכוחים און זיך קעגנשטעלן איז שעדליך און האלט צוריק פון משיג זיין שפתי דעת. און פון דער אנדערער זייט, דער ערום - אפילו אויב ער האט נישט קונה געווען די חכמה מיט א סדר און א שיטה - וויבאלד ער קענט זיין טבע און זיינע שוואכע פונקטן און פארשטייט זיין וועג, געלונגט אים צו שטיין קעגן דעם ערומ'דיגן יצר הרע, און א דאנק דעם קומט ער צום סוף אן צו דער חכמה אליין.