אין דעם טייל פונעם קאפיטל שמועסן מיר איבער עטלעכע גרויסע יסודות: דעם מענטשנס באציאונג צו די מצוות ה' און זייער ווערט, די מעלה פון תורת חכם אלס א מקור חיים, דער כח פון אן אמתן שכל קעגן דעם געצוואונגענעם כח פונעם בוגד, דער וועג פונעם ערום קעגן דעם כסיל, און צום סוף - די געטריישאפט פונעם שליח. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, בעיקר לויטן מלבי"ם, און לעבן אים רבנו יונה, דער הגר"א און רש"י.
בָּז לְדָבָר יֵחָבֶל לוֹ, וִירֵא מִצְוָה הוּא יְשֻׁלָּם׃ - דער וואס פאראכטעט א ווארט (א מצווה), וועט געשעדיגט ווערן דערפון; און דער וואס האט מורא פאר א מצווה, ער וועט באצאלט ווערן.
זאגט דער מלבי"ם: די פריערדיגע האבן זיך געקריגט צי א מענטש דארף מקיים זיין אלע תרי"ג מצוות, צי אפשר איז אים גענוג אז ער איז מקיים איין מצווה. און באמת איז דאס א מחלוקת אין דער גמרא. די גמרא דרש'נט דעם פסוק "פָּעֲרָה פִיהָ לִבְלִי חֹק" - ווער האט געעפנט דאס מויל? גיהנום. און פאר וועמען? חד אמר: פאר דעם וואס האט אפילו איין חוק נישט געלערנט; קומט אויס אז אויב ער האט יא געלערנט איין חוק - איז ער שוין געראטעוועט. ואידך אמר: פאר דעם וואס האט אפילו איין חוק נישט מקיים געווען; דאס הייסט אז אויב עס פעלט אים אפילו איין חוק - האט גיהנום שוין געעפנט איר מויל.
דאס זענען ממש צוויי עקסטרעמע בליקן. לויטן ערשטן איז גענוג איין חוק כדי אז גיהנום זאל נישט עפענען דאס מויל. לויטן צווייטן, אפילו אויב ער האט מקיים געווען די גאנצע תורה כולה אבער נישט מקיים געווען איין חוק - האט זי געעפנט דאס מויל. די פראגע איז צי איין חוק איז גענוג, אדער צי אפילו דער חסרון פון איין חוק איז שוין מכריע.
זאגט דער מלבי"ם: ביידע זענען אמת. זאלסט וויסן, א מענטש דארף גלייבן און זיין גרייט מקיים צו זיין אלע מצוות ה'. און אויב ער פאראכטעט אפילו איין מצווה, אויף אים שטייט "כי דבר ה' בזה", און ער ווערט גערעכנט ווי א כופר אין דער גאנצער תורה כולה. און דאס איז "בז לדבר יחבל לו" - אויב ער פאראכט אפילו איין מצווה, דאס הייסט ער זאגט: לאז אפ, דאס איז נישט קיין מצווה, מען איז דאס נישט מחויב, דאס איז נישט וויכטיג - "יחבל לו", וועט ער האבן יסורים און שטראפן.
אבער א מענטש וואס גלייבט אין דער גאנצער תורה כולה, און פאראכטעט חלילה נישט אפילו קיין איין מצווה, און ער נעמט אויף זיך דעם עול פון דער גאנצער תורה ומצוות - נאר בפועל איז אים אונטערגעקומען בלויז איין מצווה, למשל א מענטש וואס זיצט אין תפיסה און ער האט נישט קיין מעגליכקייט נאר אין איין מצווה און ער האט זי מקיים געווען - באקומט ער שכר כאילו ער האט מקיים געווען די גאנצע תורה כולה. און דאס איז "וירא מצווה הוא ישולם": אויב ער האט יראת שמים עס מקיים צו זיין, אפילו אויב ער האט נישט מקיים געווען נאר איין מצווה - "מצווה" און נישט "מצוות" - וועט ער באצאלט ווערן. ווייל דער קדוש ברוך הוא זאגט: אנן סהדי, איך בין מעיד אויף אים אז אויב ער וואלט געהאט די מעגליכקייט, וואלט ער מקיים געווען די גאנצע תורה כולה.
קומט אויס אז דער ערשטער מאן דאמר רעדט פון איינעם וואס האט מקיים געווען איין חוק מתוך א קבלה אויף דער גאנצער תורה, און אין אים רירט גיהנום נישט אן; און דער צווייטער מאן דאמר רעדט פון איינעם וואס האט נישט מקיים געווען איין חוק מתוך ביזיון - נישט צוליב דעם וואס זיין יצר האט אים באזיגט, נאר ווייל ער זאגט אז די מצווה איז אים נישט אנגענומען - און אזא מענטש, בלויז מיט דעם דאזיגן זלזול, ירש'נט שוין גיהנום.
תּוֹרַת חָכָם מְקוֹר חַיִּים, לָסוּר מִמֹּקְשֵׁי מָוֶת׃ - די תורה פונעם חכם איז א קוואל פון לעבן, אוועקצוקערן פון די פאסטקעס פונעם טויט.
זאגט רבנו יונה: דער מקור איז אנדערש ווי א טייך. דער מקור איז א קוואל פון מים חיים, וואסערן וואס שפרודלען שטענדיג - א מעיין. דער טייך, ווידער, איז א שטראם פון וואסער וואס גייט פון דא קיין דארט, פון איין ארט צום צווייטן. אזוי אויך איז דער חכם: זיינע מוסר רייד באנייען זיך די גאנצע צייט, און צו יעדער זאך האט ער אן עצה, און צו יעדער זאך האט ער א חכמה וויאזוי זיך צו פארהאלטן און אריינצוקוקן אין איר. תורת חכם איז א שפרודלדיגער קוואל, א מקור פון חכמה וואס קוואלט שטענדיג פונעם מקור החיים. און דער וואס וועט הערן צו זיין קול און מקבל זיין זיין תוכחה, און ווער עס וועט זיך מייעץ זיין מיטן חכם וויאזוי צו טון - וועט זוכה זיין "לסור ממוקשי מות", זיך אפצוזונדערן פון די פאסטקעס וואס ברענגען זיין נפש צום טויט.
דער גר"א דערקלערט: דורך דער חכמה פון די חכמים קען מען וויסן וואס איז דער וועג פון דער גאנצער תורה און וואס איז דער וועג פון איר הנהגה. מער פון דעם - דורך זיין חכמה קען א מענטש וויסן וואס די תורה לערנט אפילו אן דעם וואס ער האט געלערנט. א דוגמא דערויף איז אברהם אבינו, וואס חז"ל האבן געזאגט אז ער האט מקיים געווען אפילו עירובי תחומין, און טייל זאגן אפילו עירובי תבשילין. ווי אזוי? דורך זיין חכמה: זיינע צוויי כליות זענען געווען ווי קוואלן וואס קוועלן, און פון זיי האט ער געלערנט תורה. מיט זיין חכמה האט ער משיג געווען די תורה.
אבער, זאגט דער גאון, דאס איז נאך אלץ נישט גענוג כדי זיך אפצוזונדערן פון מוקשי מות. מיט דיין חכמה קענסטו וויסן די תורה, אבער דאס פארזיכערט נאך נישט אז דו וועסט נישט דורכפאלן מיט עבירות. דערפאר שטייט "תורת חכם מקור חיים": דווקא די תורה פונעם חכם, די תורה וואס דער חכם הארעוועט דערין, זי איז דער מקור החיים, און פון איר וועסטו אויך וויסן ווי אזוי זיך אפצוקערן פון מוקשי מות.
און דער מלבי"ם דערקלערט: דער דרך החכמה ווערט אנגערופן דרך החיים, און די סכלות ווערט אנגערופן דרך המות. פארוואס? ווייל לעבן און טויט אויף דער וועלט זענען א זייטיגע און קליינע זאך; דאס אמת'ע לעבן און טויט זענען אייביג. און ווי דער לשון פונעם משל: אויב ער הרגעט מיך - איז זיין הריגה נישט קיין הריגת עולם; דו האסט מיך אוועקגענומען פון דא, האסט מיר פארפעלט צוואנציג אדער דרייסיג יאר, אבער איך האב אן אייביגקייט אן א שיעור. דאס לעבן אויף דער וועלט איז נאר א צייטווייליג לעבן. קומט אויס אז דאס אמת'ע לעבן איז די חכמה, בשעת דאס לעבן פון סכלות הייסט גארנישט קיין לעבן נאר טויט. און דעריבער זענען רשעים בחייהם קרויים מתים: זיי האבן נישט קיין חיי עולם, און וואס זיי האבן דא איז צייטווייליג און פארגייט. פונקט ווי א פלאנץ וואס מען זאגט דיר אז אין צוויי טעג ארום וועלקט עס איין - וועסטו עס אנרופן לעבעדיג? "יציצו כעשב" - דו זעסט אים בליען, אבער "להשמדם עדי עד". דאס ווערט אנגערופן טויט.
און פארקערט: א פקעת פון א פלאנץ זעט אויס ווי טויט, אבער מען זאגט דיר - לייג עס אריין אין דער ערד און עס וועט בליען לאנגע יארן. ווי אזוי וועסטו עס אנרופן? לעבעדיג, ווייל עס איז פארהאן אין איר דער כח פונעם לעבן. אזוי איז דער צדיק און אזוי איז דער חכם. ווער עס שעפט פון די וואסערן פון חכמה - וועט האבן אן אייביג לעבן; און ווער עס שעפט פון די וואסערן פון סכלות, פון פארפוילטע וואסערן - וועט האבן א מיתת עולם.
און ווי אזוי ווייסט מען ווי צו פירן זיך אינעם דרך פון חיי עולם? דורך דעם וואס מען זעט די מעשים פונעם צדיק און זיין הנהגה. "פי צדיק מקור חיים" - וואס דאס מויל פונעם צדיק לערנט, דורך דעם קומט מען צום מקור החיים צו טרינקען פון אים און באקומען חיי עולם, אויב מען איז אונטערווארפן אונטער דעם צדיק און מען פאלגט זיין עצה, אדער דורך יראת השם. און לעומת זה איז פארהאן א דרך מות: די שלעכטע תאוות און די פארדארבענע מדות. ווי אזוי וועלן מיר זיך דערווייטערן פון זיי? דורך דעם וואס מיר וועלן זיך באהעפטן צום חכם, וואס מיר וועלן זיך באהעפטן צום מקור החיים - תורת חכם. פון דער תורה פונעם חכם וועל איך שעפן דרכים ווי אזוי ניצול צו ווערן פונעם יצר הרע, פון די תאוות און פון די פאסטקעס וואס די כחות הטומאה לייגן אונטער פאר אונז.
דער חכם - די חכמה איז מסודר ביי אים. ער קען די כללים און די פרטים, וואס איז דער דרך החכמה און וואס איז דער דרך הסכלות, און ער ווייזט דיר: אויף דעם וועג גיי נישט. דו מיינסט אז אויב דו וועסט טאן אזוי וועט זיין גוט, און ער זאגט דיר: מיין קינד, גיי נישט אויפן וועג מיט זיי, דאס איז א פלאץ פון מוקשי מות. עס זעט דיר אויס אין אנפאנג ווי א געבאנטער וועג, אבער ביים סוף איז דער היזק. דער חכם קוקט ווייט, און דערפאר האט אים דער קדוש ברוך הוא געגעבן די ראיה אויף ווייט, און די חכמים ווערן אנגערופן עיני העדה. וואס איך זע נישט צוליב מיין באגרענעצטן בליק, זעט דער חכם, און ער זאגט דיר: וויסן זאלסטו, פון דער זאך און פון דער עצה וועט ארויסקומען א שאדן. ווייל ער איז דער חכם און ער איז דער וואס ווייסט.
שֵׂכֶל טוֹב יִתֶּן חֵן, וְדֶרֶךְ בֹּגְדִים אֵיתָן׃ - א גוטער שכל ברענגט חן, אבער דער וועג פון די פאררעטער איז שטארק און הארט.
זאגט רבינו יונה: "שכל טוב" איז דער שכל פונעם אמת, און דער אמת ווייזט אליין זיין וועג. ווען א מענטש רעדט ווערטער פון אמת, געפעלן די דברים פאר די צוהערער אפילו אן ברענגען קיין ראיות, ווייל "וחך אוכל יטעם לו" - ווען א מענטש קייט און פארזוכט, שפירט ער גלייך צי דער טעם איז גוט. אזוי אויך גוטע, אמת'ע און ריכטיגע רייד - ברענגען חן, און מענטשן פארשטייען זיי און נעמען זיי אן.
"ודרך בוגדים איתן" - אבער די וואס טענה'ן שקר טענות, און ווייזן כביכול באווייזן אויפן שקר, ווילן צווינגען די מענטשן צו גלייבן אין זייערע רייד כאטש זיי זענען נישט אמת, און זיי קומען מיט כח כדי צו איבעררעדן. און פארוואס דארפן זיי צוקומען צו כח? ווייל ווען דער אמת וואלט געווען מיט זיי, וואלט געווען "שכל טוב יתן חן" - גלייך ווען דו וואלסט געהערט וואלסטו געזען אז דאס איז גוט און אמת, און עס וואלט דיר געפעלן. אבער דער דרך בוגדים קלינגט נישט גוט, און איך קען דיך נישט איבערצייגן, דעריבער מוז איך צווינגען מיט כח. און דעריבער, אלעמאל ווען מען איז געקומען אפצורייסן פון דער דת - מיט וועלכן וועג האט מען עס געטאן? מיט "איתן", מיט א וועג פון כח: מען האט אפגעשניטן פאות, מען האט געצוואונגען צו ארבעטן שבת. ווען דאס וואלט געווען א שכל טוב און אמת, וואלט עס געגעבן חן; אבער וויבאלד דאס איז א דרך בוגדים, איז נישטא קיין וועג איבערצוצייגן נאר מיט כח, צו צווינגען מיט געוואלד דעם פארדארבענעם וועג.
נאך אן הסבר אין רבינו יונה: ווען מענטשן זעען א מענטש וואס פארמאגט אין זיך א שכל טוב און גייט אויפן וועג פונעם אמת - האט מען אים ליב, מען קוקט אויף אים מיט א שיינעם אויג און מען באערט אים. אבער דער בוגד, ווי אזוי וועט ער פארדינען כבוד? קיינער וויל אים דאך נישט מכבד זיין, ווייל ער איז דאך א פאררעטערישער טיפ. דעריבער - "דרך בוגדים איתן": דורך אנזייען שרעק ווערט ער איתן, אזוי באקומט ער כח און אזוי לייגט ער ארויף זיין דעה, ווייל אן דעם "איתן" וואלט אים קיינער נישט מכבד געווען, און בלויז פון מורא מוז מען אים געבן כבוד.
דער ווילנער גאון דערקלערט: ווער עס פארמאגט א שכל טוב - וואס דאס איז די תורה, און אויך די גוטע מדות - "יתן חן", און יעדער רימט זיך מיט אים, ווי עס שטייט "אשרי זה שרבו לימדו תורה", אז מען זעט זיין הנהגה, זיינע מדות און זיין דרך ארץ. אבער דרך הבוגדים - אז אפילו אויב ער האט אין זיך אביסל תורה, גייט ער מיט עזות און מיט שטארקייט און באהאלט זיך אונטער דעם כח פון דער תורה וואס ער פארמאגט. און דעמאלט ווערט דער כח התורה ביי אים נאך ערגער, און עס וואלט געווען בעסער ווען ער האט גארנישט קיין תורה. וואס אויב א מענטש גייט מיט דער תורה און ער איז פון די מיימינים בה, הארעוועט דערין מיט אלע כחות און גייט אין איר וועג ביז צום סוף - "יתן חן", מען בארימט זיך מיט אים און ער געפעלט פאר יעדן איינעם. אבער אויב ער גייט אין דרך בוגדים און לערנט נישט ווי עס דארף צו זיין, אדרבה: פונעם כח התורה וויל ער נאך הערשן איבער אנדערע, און די תורה ווערט ביי אים ווי א סם המות. יעצט, צוליב דאס ביסל תורה וואס ער האט, וויל ער שררה, "קבלו דעתי", אז יעדער זאל פאלגן נאר זיין ווארט - און זיי זענען "איתן", מיט עזות און מיט חוזק, צו באקומען שררה און הערשן איבער אנדערע.
נאך אן הסבר פונעם גאון: אזוי ווי עס שטייט "ומצא חן ושכל טוב בעיני אלוקים ואדם" - "חן" בעיני הבריות, און "שכל טוב" בעיני אלוקים. ווייל דער מענטש זעט נאר וואס עס איז פאר די אויגן, און ער זעט צי דער מענטש האט חן; אבער דער הקדוש ברוך הוא בוחן צי דער שכל איז אויך גוט - צי זיינע מחשבות זענען גראד, צי עס איז נישטא אין זיין קאפ קיין קרומקייט, שלעכטע פלענער און שלעכטע מחשבות אויף יענעם. בעיני הבריות איז גענוג דער אויסערלעכער חן, אבער פארן הקדוש ברוך הוא העלפט נישט דער אויסערלעכער חן, ווייל ער בוחן אויך דעם שכל און זעט וואס עס גייט אריבער אין קאפ. און אויב א מענטש וועט האבן א שכל טוב בעיני הקדוש ברוך הוא - דורך דעם וועט ער "געבן חן", ער וועט זוכה זיין צו חן אויך בעיני הבריות.
און דאס איז וואס חז"ל זאגן, אז ווער עס האט זיך אויסגעגלייכט מיטן הקדוש ברוך הוא - וועלן אויך זיינע שונאים מאכן שלום מיט אים: "ברצות ה' דרכי איש גם אויביו ישלים איתו". און ווער זענען זיינע "אויביו"? זאגן חז"ל: זיין ווייב, ווי עס שטייט "ואויבי איש אנשי ביתו". דאס הייסט: ווען דער אייבערשטער איז באוויליקט אין דעם מענטשנס וועגן, וועט אויך זיין ווייב שלום מאכן מיט אים. און לויט דעם, אויב א מענטש איז נאך נישט אנגעקומען דערצו אז זיין שונא זאל שלום מאכן מיט אים, איז א סימן אז ער דארף זיך מער אנשטרענגען אין "ברצות ה' דרכי איש": שטרענג דיך מער אן צו טאן דעם רצון השם, און דו וועסט צוקומען דערצו אז אויך דיין ווייב וועט שלום מאכן מיט דיר און דו וועסט האבן שלום בית.
און דאס אלעס איז פאר איינעם וואס האט א שכל טוב בעיני אלוקים, וואס איז זוכה צו חן בעיני בני אדם. אבער דרך בוגדים - איתן: ער וויל זיך נישט דערנענטערן צום השם יתברך. און דאס איז דער בוגד, ער איז א קשה עורף. און וואס איז דער מקור פון דעם אויסדרוק? ווען מען רופט א מענטש, דרייט ער אויס זיין קאפ און זיין עורף און זאגט: יא, וואס ווילסטו? איך האב דיך געוואלט פארריכטן, דיך ווארענען אז פאר דיר איז דא א גרוב. אבער א קשה עורף - זיין עורף דרייט זיך נישט, גלייך ווי ער וואלט געווען געגאסן. ער גייט אין זיין וועג און הערט נישט צו קיינעם. דאס איז "דרך בוגדים איתן": ער שטייט איינגעשפארט אין זיין וועג, מען וויל אים פארריכטן און גארנישט אינטערעסירט אים נישט, און דעריבער איז זיין סוף צו פאלן, וויבאלד ער איז נישט גרייט אנצונעמען קיין תוכחה.
כׇּל עָרוּם יַעֲשֶׂה בְדָעַת, וּכְסִיל יִפְרֹשׂ אִוֶּלֶת׃ - יעדער קלוגער מענטש טוט מיט פארשטאנד און ישוב הדעת, אבער א כסיל שפרייט אויס זיין נארישקייט.
נעמט צום ביישפיל א פאטער וואס האט קינדער, איינער איז מסודר און איינער איז א נצרך. אויב ער וועט העלפן דעם נצרך אפן - וועלן די אנדערע זען און זאגן: קוק וואס ער טוט מיט זיך, און מען וועט האבן קריטיק אויף אים, און עס קומט אויס אז מען שאפט קנאה צווישן די ברידער. און פונעם צווייטן זייט, צו געבן פאר ביידע אייניג? דאס איז אויך נישט יושרדיג און גערעכט: דער האט און איז מסודר, און ביים צווייטן איז דער מצב שווער; צי דען צוליב דעם הייליגן ווערט פון גלייכקייט זאל איך געבן פאר ביידע גלייך, בשעת איינער איז א נצרך און דער צווייטער איז נישט קיין נצרך? וואס איז דער ענטפער? "כל ערום יעשה בדעת". א חכם און א קלוגער מענטש גיט פארן נצרך שטילערהייט, בסתר, אן דעם וואס דער צווייטער זאל וויסן, און ממילא איז נישטא קיין קנאה און קיין געפיל אז דער ברודער נעמט זיין חלק אין דער ירושה. אבער אויב ער איז א כסיל - שרייט ער אויס: ער דארף, און איך געב אים. און מיט דעם וועקט ער אויף אן אומרו צווישן די ברידער, שנאה און קנאה איינער אויפן צווייטן. און אפילו אויב די ברידער אליין וועלן נישט מקנא זיין איינער דעם צווייטן, פארגעס נישט אז זיי האבן אויך ווייבער, און זי וועט אים זאגן: פארוואס געבן דיינע עלטערן פאר אים און פאר אונז געבן זיי נישט? און דאס איז שוין א סיבה פאר א מחלוקת. וואס דער ערום טוט מיט דעת - שפרייט דער כסיל אויס, ער מאכט דערפון א קול און גיט עס א פובליסיטי, און דאס אלעס נעמט זיך פון איוולת.
דער גאון מווילנא ערקלערט: א "ערום" איז א מענטש וואס פארשטייט ערמומיות, וואס כאפט אויף די ערמומיות וואס מענטשן טוען; דאס הייסט א טיפער מענטש וואס טראכט אריין, וואס טוט גארנישט נאר "בדעת", נאך א שקול הדעת. דער קלוגער מענטש שיסט נישט פון ארבל. ווער עס קען גדולי ישראל ווייסט אז אזוי איז שטענדיג געווען זייער וועג: ווען זיי האבן געוואלט עפעס טאן אדער מען האט זיי עפעס געפרעגט, האבן זיי נישט געענטפערט אויפן פלאץ; מען פרעגט אן אדם גדול - טראכט ער עטליכע סעקונדעס און ערשט דעמאלט ענטפערט ער. יעדער זאך וועגט ער אפ מיט א פלס. אבער "כסיל יפרוש איוולת": דער כסיל האט נישט קיין דעת, און דעריבער טוט ער לויט זיין ערשטן בליק, וואס עס דאכט זיך אים אויפן מאמענט און אויפן פלאץ. און דאס איז איוולת. און נישט נאר וואס ער באגייט אן איוולת, נאר ער פובליצירט עס נאך - כאטש האסטו שוין געטאן אן איוולת, שווייג כאטש; אבער ניין, ער וועט עס אויסשפרייטן און מודיע זיין פאר יעדן. קומט אויס אז ער האט צוויי חסרונות: ער נעמט החלטות אויפן פלאץ אן קיין טיפער מחשבה, און דערנאך גיט ער זיי נאך א פרסום ברבים.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער דרך פונעם ערום איז צו פארדעקן זיין הנהגה, און ער אנטפלעקט נישט פאר פרעמדע וואס ער ווייסט. "כל ערום יעשה בדעת" - ער טוט גארנישט ווען ער איז מסופק, ביז ער האט א קלארע ידיעה צי זיין מעשה איז ריכטיג און צי עס וועט פירן צום פאסיגן תכלית. עס ליגט אינעם טבע פון עורמה אז אזא מענטש גייט נישט אין דער פינסטערניש און גייט נישט מיט ספקות, און אזוי ווי דער פסוק זאגט "חכמת ערום הבין דרכו": ער קלערט אויס צי דאס איז א פאסיגער און ערליכער וועג, צי עס קען ארויסקומען דערפון א שאדן און א שלעכטע תוצאה - און ערשט דערנאך טוט ער.
אבער דער כסיל - און מען האט שוין עטליכע מאל מסביר געווען אז א כסיל איז נישט קיין נאר און נישט קיין חסר דעת, נאר ער קען גאר זיין זייער פיקח, אפילו א דאקטאר אדער פראפעסאר, נאר זיין פערזענלעך לעבן פירט ער שלא על פי דרך התורה און נישט אויף א ריכטיגן אופן. און נישט נאר וואס ער לעבט נישט ריכטיג, נאר ער גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ, און כדי זיך צו פארענטפערן זאגט ער דיר: עס איז נישטא קיין שום ודאות אז אזוי דארף מען לעבן, עס איז נישט זיכער אז די תורה איז אמת, עס איז נישט זיכער אז די ווערטער פון משה זענען אמת. ער שפרייט אויס און זאגט אלע מיני רייד וואס זענען געצילט אריינצואווארפן א ספק אין דער אמת'דיגקייט פון דער תורה און אין דער אמת'דיגקייט פון חכמה, כדי ער זאל נישט דארפן גיין לויט איר. און דאס איז "ולב כסילים יקרא איוולת".
און נאך אין "יפרוש" - מלשון "ופרשו את השמלה". ווען א מענטש איז מסופק און האט צדדים אהין און צוריק, געפינט ער זיך אין א דילעמע, און ער לייגט פאר זיינע ספקות און ווייסט נישט וויאזוי צו מכריע זיין. און פארוואס? ווייל אין אלע זיינע הכרעות איז פארהאן איוולת. און וואס איז איוולת? לשון "אוויל", און אוויל איז מלשון "אולי". דער כסיל, וויבאלד ער וויל גיין נאך די תאוות פון זיין הארץ, און דאס שטימט נישט מיט די געזעצן פון חכמה, זאגט ער: עס איז נישט מוכרח אז דאס איז ריכטיג. ער שאפט איוולת, ער לייגט אויס אלע ספקות און שאפט א מצב פון "אולי" - ווער זאגט אז דאס איז ריכטיג, די סקעפטישע השקפה וואס ווארפט א ספק אין יעדער זאך. און מיט דעם וואס ער ווארפט כביכול ספקות און פרעגט קשיות, מיינט ער אז ער וועט פטור ווערן פון זיין אונטערגעווארפן אונטער די כללים פון חכמה.
מַלְאָךְ רָשָׁע יִפֹּל בְּרָע, וְצִיר אֱמוּנִים מַרְפֵּא׃ - א שלעכטער שליח וועט אריינפאלן אין שלעכטס, אבער א געטרייער שליח ברענגט היילונג.
מען דארף וויסן אז "מלאך" דא מיינט נישט קיין מלאך פון הימל נאר א שליח, און אזוי אויך איז "ציר" א שליח, ווי ס'שטייט "וציר בגוים שולח". רש"י טייטשט: "מלאך רשע יפול ברע" - אזוי ווי בלעם. דער הקדוש ברוך הוא האט אים געזאגט "לך עם האנשים", און ער איז דאך א מלאך, א שליח, און ער איז געגאנגען געבן פאר בלק א שלעכטע עצה, דערפאר וועט ער אריינפאלן אין שלעכטס: בלעם בן בעור האבן זיי געהרג'עט מיטן שווערד, ער איז געפאלן בחרב. "וציר אמונים מרפא" - א ציר וואס איז א געטרייער שליח, ווי ס'שטייט "ושלח ציר להוציא מיד צר" - ווער איז דער ציר וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געשיקט ארויסצונעמען כלל ישראל פון פרעה'ס האנט? משה רבינו, וואס ווערט אנגערופן א ציר געשיקט פון השי"ת, "עבד נאמן קראת לו". "אמונים" איז מלשון אמונה און מלשון אמת, און דאס ברענגט ברכה און הצלחה; בעת בלעם איז א מלאך רשע, א שלעכטער שליח, און ער וועט אריינפאלן אין בייזן.
רבנו יונה ערקלערט: נאכדעם וואס דער פסוק האט גערעדט פונעם כסיל וואס פארעפנטליכט אלע זיינע מעשים פון גרויס נארישקייט, אפילו זאכן וואס מענטשן פירן זיך צו באהאלטן און חשוב'ע מענטשן מאכן עס נישט באקאנט - רעדט ער יעצט וועגן די וואס אנטפלעקן א סוד און שעדיגן אויך אנדערע. און ווער איז דער ערגסטער און מערסט שעדיגנדיגער מגלה סוד? א שליח וואס פארראט דעם סוד פון דעם וואס האט אים געשיקט. איך שיק דיר בסוד צו טון א פעולה, און דו מיט דיין שלעכט הארץ גייסט און פארשפרייטסט די זאך.
א ביישפיל דערצו איז יואב בן צרויה. ווען דוד המלך האט געשיקט דעם בריוו דורך אים, יענע איגרת וואו ער האט געשריבן צו יואב ער זאל אוועקשטעלן אוריה החתי אקעגן דעם שטארקן קאמף - האט יואב מפרסם געווען די זאך און געזאגט פאר די סאלדאטן: אט זעט איר, דוד המלך האט מיר געהייסן הרג'ענען אוריה החתי. ער האט דאס געמאכט פובליק, און אין דעם איז געווען א גרויסער עוון: דו אנטפלעקסט די געהיימניסן פונעם קעניג, דער קעניג האט דיר געשיקט אויף א געהיימער שליחות און דו גיבסט עס ארויס - דאס איז א מרידה במלכות.
און נאך א ביישפיל וואס מיר האבן דערמאנט: אחשורוש האט זיך געוואונדערט פון וואו אסתר ווייסט וועגן דער מכירה, ווייל די מכירה איז דאך געווען א סוד צווישן אים און המן. ער האט געזאגט פאר המן: דערצייל נישט אז ס'איז דא דא א פארקויף, ווייל אויב מען וועט וויסן אז מ'האט זיי פארקויפט קען אויסברעכן א רעוואלוציע - וואס, דו פארקויפסט א טייל פון דיין פאלק, זיי זענען דאך דיינע אונטערטאנען? זאג ענדערש אז ס'איז דא אן אידעאלאגישע זאך. קומט אסתר און זאגט "כי נמכרנו אני ועמי". פון וואו ווייסט זי? און ער ווייסט נישט אז די זאך איז אנטפלעקט געווארן פאר מרדכי דורך א מלאך, און מרדכי ידע את כל אשר נעשה. און דאן פרעגט ער: "מי הוא זה ואי זה הוא אשר מלאו לבו לעשות כן" - ווער האט געוואגט צו פארעפנטליכן אז ס'איז דא א פארקויף? און זי ענטפערט: "איש צר ואויב המן הרע הזה". וואס האט זי אים למעשה געזאגט? המן האט עס אויסגעזאגט. מיינסטו דען אז המן איז א שליח וואס היט א סוד, וואס מען קען אויף אים סומך זיין מיט די סודות צווישן אייך? ער גייט דיך אראפווארפן, ער פארראט דיינע געהיימניסן און לאזט וויסן פאר יעדן אז דו האסט פארקויפט דאס פאלק. דאס איז געווען א טייל פון דער טענה וואס זי האט אים באשולדיגט כדי אים אראפצוברענגען, און דאס איז געווען דער שווערסטער חלק.
קומט אויס: דער כסיל וואס אנטפלעקט זיינע אייגענע סודות - ניחא, ער שעדיגט זיך אליין. אבער א "מלאך רשע", א שליח וואס מען האט געשיקט אויף א געהיימער שליחות און ער גייט און פארשפרייט עס פאר יעדן - דאס איז דאס ערגסטע פון אלעס, און ער וועט נישט ריין ארויסגיין, און זיין סוף איז "יפול ברע", עס וועט קומען אויף אים א רעה פאר זיין גרויס רשעות. און לעומת זה א "ציר אמונים" - א שליח וואס פארדעקט א סוד, אן איש אמונים וואס מען קען אים טרויען און אנטפלעקן פאר אים נסתרות און זיך פארלאזן אויף אים אויף הונדערט פראצענט. "מרפא" - נישט נאר וואס ער וועט אויספירן זיין שליחות בדקדוק און בהידור ווי עס פאסט, נאר ער וועט נאך פארריכטן אלע מיני קלקולים וואס האבן געקענט ארויסקומען פון דער שליחות. מען קען זיך פארלאזן אויף אים אז ער וועט טון אויפן בעסטן אופן, און אויב עס וועלן זיך מאכן נישט קיין גוטע אומשטענדן - וועט ער זיי אויך היילן און פארריכטן, ווייל ער איז געטריי צו די וואס האבן אים געשיקט.
דער הגאון מווילנא ערקלערט: ווען מען שיקט א שליח רשע, און ער קומט אן צו א זאך וואס מען קען דערין נכשל ווערן און גרייזן - וועט ער אריינפאלן אין שלעכטס. אבער א "ציר אמונים" - ווער איז ער? איינער וואס מען האט שוין געשיקט עטליכע מאל און ער איז ביי אונז באקאנט אלס איינער וואס מען קען זיך אויף אים פארלאזן, וואס איז שוין געווען א שליח און געווען געטריי אין זיין שליחות. אזא מענטש איז "מרפא" - און וואס טוט ער היילן? דאס וואס דער שליח רשע האט פארדארבן און געגרייזט. און לויט דעם רעדט מען נישט דווקא פון איינעם וואס קאליע מאכט בכוונה, און דעריבער שטייט "יפול ברע": אויב ביסטו א שלעכטער שליח, אויף יעדן ארט וואס ס'איז גרינג צו מאכן א טעות - וועסטו טעות'ן. אבער אויב ביסטו א קבועים'דיגער שליח, וואס מען שיקט דיך כסדר און דו ביסט נאמן צו דיינע משלחים - איז ער מרפא, און פארריכט אפילו דאס וואס דער שליח רשע האט פארדארבן.
און א הערליכער ביישפיל דערצו געפינען מיר ביי די מרגלים: יענע מרגלים האבן מוציא געווען דיבת הארץ רעה, און דארט זענען געווען כלב בן יפונה און יהושע בן נון וואס ביידע האבן אויסגעקונדשאפט דאס לאנד און געווען געטרייע שליחים. און וואס איז געווען דער תיקון פון יענער פארדארבענער שליחות פון די צען מרגלים? די קומענדיגע שליחות - ווען כלב און פנחס זענען געגאנגען אויסשפירן ארץ ישראל בשליחות פון יהושע. דעמאלט איז מקוים געווארן "ציר אמונים מרפא", און דאס האט פארראכטן וואס די מרגלים האבן קאליע געמאכט. און פארוואס ווערן זיי אנגערופן "אמונים"? ווייל זיי זענען שוין אויסגעפרואווטע געטרייע לייט און האבן שוין ערפארונג: כלב איז שוין געווען געטריי ביי זיין פריערדיגער שליחות, און אויף אים האט מען זיך געקענט פארלאזן.
דער מלבי"ם איז מדייק: דער פסוק רעדט דא פון צוויי סארטן שליחים, ווארום דעם ערשטן רופט ער "מלאך" און דעם צווייטן "ציר". און עס איז באקאנט אז די תורה נוצט נישט פארשידענע נעמען נאר אויב ס'איז דא א חילוק צווישן זיי. און וואס איז דער חילוק? א "ציר" דארף צוריקברענגען א תשובה צו זיינע משלחים, בעת א "מלאך" דארף נישט צוריקקומען מיט קיין תשובה, נאר ער ווערט געשיקט אויסצופירן א פעולה און דאס איז אלעס. איך זאג דיר: גיי גיב איבער דעם בריוו פאר ראובן - ביסטו א מלאך, א שליח איבערצוגעבן דעם בריוו, און דו דארפסט נישט צוריקקומען זאגן אז דו האסט עס איבערגעגעבן. אבער אויב ביסטו א ציר, גיבסטו איבער דעם בריוו און קומסט צוריק צו מיר און זאגסט: איך האב עס איבערגעגעבן. און זעט ווי הערליך דאס שטימט: "ציר" מיינט אויך דער טיר-האקן, דער אנגל פונעם טיר אויף וועלכן די טיר דרייט זיך - דער ציר דרייט זיך, ער גייט און קומט צוריק, ער קומט צוריק מודיע זיין אז ער האט אויסגעפירט זיין שליחות, נישט ווי דער מלאך וואס ווערט געשיקט אן צוריקקומען זאגן אז ער האט עס מקיים געווען.
און לויט דעם: דער מלאך רשע טוט נישט זיין שליחות אזוי ווי מען האט אים באאויפטראגט, ער פארדארבט און ברענגט נישט קיין תשובה כראוי, אזוי ווי די מרגלים, און זיין סוף איז "יפול ברע" - אזוי ווי די מרגלים זענען געשטארבן אין דער מגפה. און דער "ציר אמונים" - דער וואס גייט באמונה וועט אויך צוריקברענגען א תשובה באמונה, און ער היילט און פארריכט וואס דער מלאך רשע האט קאליע געמאכט, אזוי ווי דער הגאון מווילנא האט מסביר געווען ביי כלב און יהושע.
און דער מלבי"ם לייגט צו אז אין די דאזיגע ווערטער ליגט א טיפער מוסר השכל בדרך מליצה אויף דער רוחניות'דיגער נפש פונעם מענטש. די העכערע נפש איז געשיקט געווארן אהער, און יעדער איינער פון אונז איז בבחינת א מלאך - געשיקט אויף דער וועלט, וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אונז אהערגעשיקט און געזאגט: איר האט א תפקיד, עס איז דא פאר אייך א שליחות. מיר זענען געשיקט געווארן פונעם עולם העליון צו דער נידריגער ערד כדי משיב צו זיין פארן משלח א תשובה, דאס הייסט נאך די הונדערט און צוואנציג יאר צוריקצוקומען און זאגן "עשיתי ככל אשר צויתני", אפצוגעבן א דין וחשבון. דער מלאך רשע פירט נישט אויס זיין שליחות, ער פארדארבט, און איז אויך נישט גרייט צוריקצוקומען מיט א תשובה צום משלח - "יפול ברע", אין די שטראפן פון גיהנום. אבער דער "ציר אמונים" איז דער מענטש וועמענס וועג איז גראד, וואס גייט באמת ובאמונה, און ער איז ווי א ציר וואס קערט זיך צוריק צו זיין האר און זאגט: עשיתי ככל אשר צויתני. "ציר אמונים מרפא" - "וזרחה לכם שמש צדקה ומרפא בכנפיה", דאס איז די נשמה וואס קערט זיך צוריק למעלה און גיבט אפ א דין וחשבון כראוי וכהוגן.
מיר האבן געלערנט אין די פסוקים א גרויסן יסוד: דער עיקר איז קבלת עול תורה ומצוות בשלימות - איינער וואס נעמט אויף זיך אלעס און עס האט זיך אים נאר געמאכט איין מצוה, איז זיין שכר ווי איינער וואס איז מקיים די גאנצע תורה; און ווער ס'פאראכט אפילו איין מצוה, איז ווי ער האט פארראכט די גאנצע תורה כולה. און פון וואו ווייסן מיר דעם וועג פון לעבן? פון תורת חכם, וואס זי איז א פליסנדיגער קוואל פון לעבעדיגע וואסער, וואס ווייזט אונז די פאסטקעס און שטרויכלונגען וואס אונזערע קורצע אויגן קענען נישט זען. דער אמת אליין געפינט חן, בעת דער ליגן דארף צוקומען צו קראפט און אנשרעקן; דער ערום וועגט אפ אלע זיינע מעשים בדעת און טוט אלעס בצנעא, און דער כסיל כאפט ארויס און פארעפנטליכט זיין נארישקייט. און צום סוף - זענען מיר אלע שליחים אויף דער וועלט: עס איז פאראן א מלאך רשע וואס פארדארבט און ברענגט נישט צוריק פאר זיין משלח קיין ענטפער און זיין סוף איז צו פאלן אין בייזן, און ס'איז פאראן א ציר אמונים וואס איז געטריי פאר זיינע משלחים, ער פארריכט נאך דעם קלקול פון אנדערע, און קערט זיך צוריק ביים סוף פונעם וועג און זאגט: עשיתי ככל אשר צויתני.