אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין דריי פסוקים אין פרק י"ג אין משלי: דער פסוק איבער דער צדקה וואס היט דעם תם הדרך, און די פסוקים איבער דעם איינגערעדטן עשירות קעגן דעם אמת'ן עשירות. שלמה המלך קומט אונז נישט לערנען קיין ביזנעס-עצות, נאר וויאזוי צו קויפן תורה, חכמה און מצוות, און וויאזוי צו וויסן וואס איז דער קניין וואס בלייבט ביים מענטש אויף אייביג.
צְדָקָה תִּצֹּר תׇּם־דָּרֶךְ וְרִשְׁעָה תְּסַלֵּף חַטָּאת׃ (ו) - צדקה וועט היטן דעם וואס גייט אין א תמימות'דיגן וועג, און רשעות וועט פארדרייען און אומברענגען דעם חוטא.
דער מלבי"ם ווייזט אויף אז דער גאנצער פסוק איז געבויט אויף הקבלות: "תם" קעגן "חטאת", "צדקה" קעגן "רשעה", און "תיצור" קעגן "תסלף". דאס קעגן דאס פונקטליך.
ווער איז א "תם דרך"? א מענטש וואס פון זיין נאטור ציט ער צו תמימות. פון זיין נאטור ציט ער זיך נישט נאך תאווה און נייגט נישט צו זינד - נישט צוליב אן התגברות אויפ'ן יצר, נאר ווייל אזוי איז ער באשאפן געווארן: אן איידעלער, תמימות'דיגער מענטש. ער פארריכט זיינע וועגן לויט צדק און משפט, אזוי ווי דער שכל פאדערט, צו אויסוועלן דאס גוטע און פיינט האבן דאס שלעכטע.
און דאך זאגט דער פסוק: "צדקה תצור תם דרך". "צדקה" אין דעם לשון מיינט די מצוות שבין אדם למקום. כל זמן דער תם דרך גייט נישט מיט צדקה, דאס הייסט ער היט נאר דאס וואס נימוס און דרך ארץ פארלאנגען - אן ארנטלעכער מענטש, אן ערלעכער מענטש, נישט קיין שווינדלער און נישט קיין באטריגער - זאלסטו וויסן אז ער וועט נישט בלייבן קיין תם דרך אויף לאנג. "רק אין יראת אלקים במקום הזה והרגוני". מענטשן זאגן: מיר זענען דאך ארנטלעכע מענטשן. אויך דייטשלאנד האט ארויסגעברענגט זייער ארנטלעכע מענטשן. פרעגט ווער עס איז דארט געווען אין די דרייסיגער און פערציגער יארן, און זיי וועלן אייך דערציילן וויפיל דייטשלאנד איז פאררעכנט געווארן אלס דער וויגעלע פון קולטור, ביז קיינער האט נישט געגלייבט.
מען האט געוואלט פארשטיינערן דעם קעלמער מגיד ווען ער האט דארט געזאגט, אינעם יאר 1930: "זובחי אדם עגלים ישקון" - אין דעם פלאץ וועט מען נאך שחט'ן מענטשן פונקט ווי מען שחט קעלבער, אן קיין שום געוויסנס-ביסן. און וואס האט ער געזען? ער האט געזען א דייטשע פרוי קושן איר הונט. האט ער געזאגט: ווער עס איז מסוגל צו קושן א קאלב, איז אנגעקומען צו אזא פארדרייטקייט אז ער איז פונקט אזוי מסוגל צו שחט'ן א מענטש אזוי ווי מען שחט קעלבער צו דער שחיטה. מען האט נישט פארשטאנען פון וואס ער רעדט: אזעלכע מכובד'יגע מענטשן, "דאנקע", "ביטע", דרך ארץ, "יפת אלקים ליפת" - געוואלדיג שיין. און דאן האט זיך עס ארויסגעשטעלט, און עס איז ארויסגעקומען די גאנצע חיה אינעם מענטש.
פון דעם זעט מען: א מענטש וואס טראכט "איך בין א תם דרך, פון מיין נאטור בין איך גוט" - איז דאס נישט גענוג. מען דארף דעם צדק שבין אדם למקום, און אויב מען האט עס נישט, וועט בין אדם לחבירו אויך נישט בלייבן. עס איז גענוג אז איינער זאל אים א ביסל אנרירן, אז עס זאל זיך וועקן א קליינער אינטערעס, אז מען זאל אים טרעטן אויפ'ן הינדער-אויג - און תיכף טוט זיך דער מענטש אויס פון אלע ווערטן, פון אלע אידעאלן און פון זיין גאנצן דרך ארץ. דערפאר מוז זיין אינעם מענטש צדקה, צדק און יושר בין אדם למקום, און דאס איז וואס וועט היטן דעם תם דרך ער זאל קענען ווייטער גיין אויף זיין וועג מיט תמימות.
און פון דער צווייטער זייט: א מענטש וועט זאגן, אויב אזוי וועל איך אריינלייגן אלעס אין צדקה, איך וועל באהאנדלען בלויז בין אדם למקום. דאס איז אויך נישט גענוג. ווייל דעמאלט איז מעגלעך אז דו וועסט טאן די עבודת ה' פון אויסערלעכע פניות, פון א רצון זיך צו באקריגן מיט כבוד און באקומען אפשאצונג פון אנדערע, און נישט באמת לשם שמים. און ווען דו וועסט זען אז עס לוינט זיך שוין מער נישט צו דינען דעם אויבערשטן - וועסטו עס איבערלאזן און פארנאכלעסיגן. דערפאר דארף מען ביידע זאכן צוזאמען: דער תם דרך צונויפגעבינדן מיט צדקה. ווען דו ביסט תמימות'דיג אין דיין נאטור, פארריכטסט דיינע וועגן לויט'ן שכל און פירסט זיך אויף א גלייכן וועג, און העכער דעם דינסטו דעם אויבערשטן - אין דעם צוזאמענשטעל וועסטו זען הצלחה. אבער עבודת ה' אן אן ערלעכער הנהגה, אדער אן ערלעכע הנהגה אן עבודת ה' - באזונדער קען דאס נישט גיין.
ווער עס האט אין זיך א "חטאת", א חסרון און א נייגונג צו תאוות - דאס איז דער גדר פון א חטא. דער מלבי"ם מאכט אן אונטערשייד צווישן חטא און עוון: עוון איז א פארדרייונג פונעם שכל, און חטא איז דער חטא פון תאווה. פשוט גערעדט: א מענטש וואס וויל טאן דעם רצון ה', נאר די תאווה ציט אים צו אנדערע פלעצער - ווערט אנגערופן א חוטא. קעגן אים, א מענטש וואס מען פרעגט אים פארוואס ער טוט אזוי, און ער ענטפערט "ווער זאגט אז מען דארף דינען דעם אויבערשטן? עס זענען נישטא קיין באווייזן" - דאס איז נישט קיין חטא נאר אן עוון, א פארדרייטקייט פונעם שכל. ער פארענטפערט זיין פארדרייטקייט מיט ראיות אז אזוי פאסט צו זיין, און דאס איז פיל ערגער, און זיינע שאנסן תשובה צו טון זענען פיל קלענער. דער וואס זינדיגט צוליב תאווה, נאכדעם וואס ער שטילט זיין גלוסט בארירט אים זיין געוויסן און אפשר וועט ער תשובה טון; אבער דער וואס טוט דאס אויס פארדרייטקייט פונעם שכל פארט פול מיט'ן גאנצן כח פאראויס, ווייל ער איז זיכער אז ער טוט ריכטיג, אז אלע זיינע מעשים זענען צדק און יושר.
און דאס איז "ורשעה תסלף חטאת": דער וועמענס נפש נייגט צו תאוות קען צוליב דעם אנקומען צו רשעה, צו אן עוון ממש, ביז דער עוון וועט פארדרייען זיינע וועגן און צום סוף וועט ער זאגן אז אזוי דארף עס צו זיין. אין אנהויב האט ער נאך מודה געווען: ביסט גערעכט, מען דארף דינען דעם אויבערשטן, נאר מיין יצר איז זיך מתגבר אויף מיר. אבער שפעטער, ווען עס ווערט אים שווער אזוי צו לעבן, זאגט ער: וואס עפעס, מען דארף נישט דינען דעם אויבערשטן, וואס זענען די באווייזן? און ער וועט זוכן הצדקות פאר זיין פאלשן וועג. וואס האט זיך אנגעהויבן מיט חטאת, וועט זיך אויסלאזן מיט רשעה.
יֵשׁ מִתְעַשֵּׁר וְאֵין כֹּל מִתְרוֹשֵׁשׁ וְהוֹן רָב׃ (ז) - עס איז פאראן איינער וואס מאכט זיך רייך און ער האט גארנישט, און עס איז פאראן איינער וואס מאכט זיך ארעם און ער פארמאגט א גרויס פארמעגן.
רש"י ערקלערט דאס אויף עטליכע אופנים. דער ערשטער: "יש מתעשר" - ער איז נישט באמת קיין עשיר, נאר ער מאכט זיך רייך, "ואין כל" - און באמת פארמאגט ער גארנישט. דער צווייטער אופן: עס איז פאראן א מענטש וואס ווערט רייך צום סוף, הגם אין אנהייב האט ער גארנישט געהאט, ער האט אנגעהויבן פון גארנישט; און לעומת זה איז פאראן "מתרושש והון רב" - איינער וואס איז געבוירן מיט א גאלדענע לעפל אין מויל, ער האט גע'ירש'נט אן אוצר און איז געווארן א מיליאנער, אבער פון יענעם גרויסן פארמעגן ווערט ער אן ארעמאן. און דער דריטער אופן: "יש מתעשר" דורך גזל עניים, ער מאכט זיין עשירות שלא ביושר און אומגעראכט, "ואין כל" - צום סוף וועט אים גארנישט בלייבן דערפון אין דער האנט; "ויש מרושש" - עס דאכט זיך אונז אז ער ווערט אן ארעמאן, ווייל ער גיט אויס זיין געלט אויף צדקה, פאר עניים, פאר בני תורה און ישיבות, אבער זאלסט וויסן אז א גרויסער אוצר ווארט אויף אים, בעולם הזה אדער בעולם הבא.
דער ווילנער גאון ערקלערט: עס איז פאראן איינער וואס ווייזט זיך ווי אן עשיר און האט גארנישט, און עס איז פאראן איינער וואס מאכט זיך ווי אן ארעמאן און באמת פארמאגט ער א גרויס פארמעגן. און דער נמשל איז אין תורה. עס איז פאראן א מענטש וואס מאכט זיך פאר א תלמיד חכם: פאר דער דרשה האט ער אויסגעוואנדעוועט אלע מקורות אויסנווייניג, און ער שיסט ארויס "גיטין דף י"ג עמוד ב'", "ברכות דף ט"ו עמוד א'" - אבער פרעג אים א שאלה, ווייסט ער אפילו נישט צי די זאך שטייט בכלל אין ש"ס, צי עס איז פאראן אזא הלכה אדער אזא דין. דאס איז "מתעשר ואין כל". און לעומת זה איז פאראן איינער וואס ווען מען פרעגט אים זעט ער אויס ווי אן ארעמאן: איך ווייס נישט, מען דארף דערין מעיין זיין - אבער באמת פארמאגט ער א גרויס פארמעגן, אנגעפילט און פול מיט תורה. און מיר האבן שוין דערמאנט דעם רמז אין "הון": ה' - חמשה חומשי תורה, ו' - ששה סדרי משנה, נ' - נ' שערי בינה. דאס איז "והון רב".
מען דערציילט אויף הגאון רבי דוב (בערל) שווארצמאן זכר צדיק לברכה, ראש ישיבת בית התלמוד, וואס איז געווען א ריזיגער גאון בנגלה ובנסתר און בקי בכל חדרי התורה - נישט קיין אויבנאויפיגע ידיעה, נאר א טיפע דורכגעדרונגענע ידיעה מיט אלץ וואס איז נאר געזאגט געווארן אויף יעדער סוגיא. איין מאל האט אים א מענטש געפרעגט א שווערע קשיא אין א פארנעפלטן רמב"ם, און ער האט אים געענטפערט בפשטות און בקיצור, א ריכטיגע, ווארהאפטיגע און פינקטליכע תשובה, לויט זיין שטייגער נישט ארויסצוווייזן זיינע ידיעות. יענער אברך, וואס האט פארמאגט עזות דקדושה, האט אים געזאגט: דאס איז אלץ וואס דער ראש ישיבה האט צו זאגן אויף דער סוגיא? דער ראש ישיבה האט הנאה געהאט פון יענער עזות דקדושה און געזאגט: דו ווילסט באמת הערן? זעץ זיך אוועק. יענער האט זיך געזעצט, און ער האט אים פארגעלערנט א גאנצע שעה א גאנצע מערכה אויפן רמב"ם - שיטות איינע קעגן דער צווייטער, וואס שטייט, וואו דער דרוק איז, צי מען ערקלערט אזוי און צי מען לערנט אזוי, און א מעגליכקייט צו פארענטפערן לויטן ר"ן אין נדרים, און נאך און נאך. פון דעם זעט מען: במקום שאתה מוצא גדולתו שם אתה מוצא ענוותנותו. ער האט נישט קיין ענין ארויסצוווייזן אלץ וואס ער ווייסט, ווייל דאס האט א טעם פון גאווה; האסט געפרעגט א קשיא - דא האסטו א פשוט'ן און אמת'ן תירוץ. אבער אויב דו זוכסט באמת צו וויסן - דעמאלט וועט ער עפענען דעם קוואל און געבן אלעס וואס ער פארמאגט.
און דאס איז דער חילוק צווישן דעם חכם און דעם כסיל, ווי מיר האבן שוין דערמאנט אין פריערדיגע פסוקים: דער חכם ווייסט וויאזוי זיך איינצוהאלטן, און דער כסיל גיסט גלייך אויס אלץ וואס ער פארמאגט. און אזוי איז אויך אין דברי תורה: מען דערמאנט עפעס - און דער כסיל מוז יעדן ווייזן אז ער קען, און ער שיט גלייך אויס אלעס וואס ער געדענקט אין דעם ענין. איינער האט אמאל געזאגט: ווען א מענטש זאגט אלץ וואס ער ווייסט אויף א נושא, נעם איך ארויס דערפון אז דאס איז אלץ וואס ער ווייסט. ער האט גערעדט דריי מינוט און געזאגט אלעס - איז א סימן אז מער פון דעם איז נישט פאראן אין אים. אבער דער וואס זאגט נישט אלעס וואס ער ווייסט, ווייזט אז ער איז אנגעפילט און זאט: ער האט געזאגט עפעס, און ער האט נאך א סך; און אויב מען וועט פון אים ארויספרעגן און אים מעורר זיין, וועט ער געבן נאך. דאס איז "מתרושש והון רב".
כֹּפֶר נֶפֶשׁ־אִישׁ עׇשְׁרוֹ וְרָשׁ לֹא־שָׁמַע גְּעָרָה׃ (ח) - דער אויסלייז-געלט פאר א מענטשנ'ס לעבן איז זיין רייכטום, אבער אן ארעמאן הערט נישט קיין געשריי און סטראשונג.
דער מלבי"ם פארבינדט די צוויי פסוקים. לויט דעם אויסערליכן בליק זעט אויס ווי דער מענטש ווערט רייך, אבער נאך אן התבוננות ווערט קלאר אז ער האט גארנישט; און פארקערט, עס זעט אויס פארן אויג אז א מענטש ווערט ארעם און פארלענדט זיין פארמעגן, און באמת פארמאגט ער א גרויס אוצר. די סיבה איז: דער קנין פון עשירות איז נישט קיין עכטער קנין, נאר אן איינגערעדטער קנין. ווי דער רמב"ם זאגט, אז ווען נישט די משוגעים וואלט די וועלט נישט עקזיסטירט, און ווער זענען די משוגעים? די וואס בויען זיך עלפאנטנביין הייזער, שלעסער און טורעמס. דער וועמען דו רופסט אן אן עשיר - איינער וואס פארמאגט פילע קנינים, הייזער, פעלדער און וויינגערטנער - דאס איז אן איינגערעדטע נארישקייט. און פארוואס? ווייל וואס איז דער שייכות צווישן דעם געלט און דיר? אין איין רגע קענסטו איבערלאזן דאס געלט, אדער דאס געלט וועט איבערלאזן דיך. א מענטש פארלירט זיינע געשעפטן און זיין געלט מיט איין שלעכטער געשעעניש. עס זענען געווען עשירים וואס האבן אויסגעזען ווי מיליאנערן, סוחרים פון אקציעס, און אין איין רגע האט זיך די באלבאנע געפלאצט אדער זיי האבן פארלוירן זייער לעבן. און אזוי האבן מיר געזען ביים לעצטן צוזאמענברוך אין באנק-אקציעס און ריעל עסטעיט אין אויסלאנד: בענק, באנקירן, מיליארדערן - און פלוצים ווערט קלאר אז מען האט גארנישט. אן איינגערעדטע נישטיקייט, ווייל דאס געלט און דער מענטש זענען צוויי באזונדערע זאכן, און עס איז נישט פאראן קיין פארבינדונג צווישן זיי.
איין מאל איז א רייכער ייד געקומען צום חפץ חיים און געזאגט: רבי, מען זאגט אז א מענטש דארף מורא האבן טאמער וועט זיך איבערדרייען דאס רעדל און ער וועט ווערן אן ארעמאן. איך פארשטיי נישט וויאזוי איך דארף מורא האבן פאר אזא זאך. און ער האט אנגעהויבן אויסרעכענען זיינע נכסים און זיין עשירות: נכסים אויף דעם קאנטינענט און נכסים אויף אן אנדערן קאנטינענט, געלטער אין יענעם באנק, קרקעות דא און דארט - אין מיין מצב, ווי אזוי איז מעגליך מען זאל מיר זאגן "לא לעולם חוסן"? האט דער חפץ חיים אים געזאגט: הער זיך צו, מיין טייערער, דער קדוש ברוך הוא מוז נישט צונעמען פונעם מענטש דאס געלט; ער קען צונעמען פונעם געלט דעם מענטש. דער מענטש איז שטארק דערשראקן געווארן און האט אנגעהויבן בעטן אז דער רבי זאל נישט רעדן אזעלכע ווערטער, כדי עס זאל נישט זיין כשגגה היוצאת מלפני השליט.
און אזוי זאגן מיר: "עוֹשֶׂה עֹשֶׁר וְלֹא בְמִשְׁפָּט בַּחֲצִי יָמָו יַעַזְבֶנּוּ" - און ווער פארלאזט וועמען? דאס ווענדט זיך. אויב מען האט מזל, פארלאזט דאס געלט דעם מענטש; און אויב מען האט נישט קיין מזל, פארלאזט דער מענטש זיין געלט און ער ווערט נסתלק אין די העלפט פון זיינע יארן, השם יצילנו. קומט אויס אז אין דער הבטחה פון עשירות איז נישטא קיין פולקאמע פארזיכערונג אז עס וועט בלייבן ביי דיר אין דער האנט, ווייל עס איז נישט קיין חלק פון דיר. די אלע קנינים זענען אן איינרעדעניש און הבל, און עס איז נישטא קיין עכטער שייכות צווישן די קנינים און דעם מענטש וואס קויפט זיי. אבער דער וואס צעטיילט זיין געלט אויף צדקה - מיט דעם קויפט ער א שלימות פאר זיין נפש, וואס דאס איז דער עיקר פונעם מענטש, און דאס איז אן אמתי'ער קנין, א קנין לנצח, אן עשירות וואס גייט קיינמאל נישט פארלוירן.
עס ווערט דערציילט אויפן אברבנאל, וועלכער איז געווען דער שר האוצר פונעם קעניג. זיינע שונאים האבן געטענהט אז ער לייגט אריין אין זיין אייגענער קעשענע און שאפט זיך עשירות אויפן חשבון פונעם קעניגליכן פאלאץ, און באמת האט ער געהאט א גאר גרויס עשירות; זיין פרוי האט געהאט א רינג מיט א ספעציעלן בריליאנט וואס אזאנס איז נישט געווען אפילו פאר דער קעניגין. און פון דעם איז געקומען זיין נאמען: "נעלע" אויף שפאניש מיינט א בריליאנט, און "בראבא" איז א ווארט פון התפעלות - "א-בראבא-נעלע", דאס הייסט, וואס פאר א בריליאנט! און פון דעם האט זיך אויך אויפגעוועקט די שנאה קעגן אים.
האט דער קעניג פארלאנגט פון אים פארצולייגן א דעקלאראציע איבער זיינע פארמעגנס. איז דער אברבנאל געזעסן א גאנצע נאכט און אויף צומארגנס האט ער אים דערלאנגט א בוך. דער קעניג האט דערין אריינגעקוקט און געזען אז נאר פון דעם וואס ער אליין ווייסט, פארמאגט דער אברבנאל פיל מער ווי דאס וואס ער האט דעקלארירט. האט דער קעניג געזאגט: ער פרובירט מיך אפצונארן! ער האט אים אריינגעווארפן אין תפיסה און קאנפיסקירט זיין גאנצן פארמעגן. אבער וויבאלד ער האט געוואוסט אז דער אברבנאל איז א גאר קלוגער מענטש, האט ער אים גערופן און געפרעגט: מאכסטו חוזק פונעם קעניג? נאר דיינע גיטער דא און דארט זענען דאך ווערט פיל מער ווי די גאנצע רשימה, וויאזוי האסטו געגעבן א פאלשע דעקלאראציע? האט ער אים געענטפערט: מיין האר דער קעניג, דו האסט געפרעגט וויפיל געלט איך פארמאג. בין איך געזעסן א גאנצע נאכט און אויסגערעכנט וויפיל געלט איך האב ביז היינט אוועקגעגעבן אויף צדקה, און דאס איז דאס געלט וואס איך האב באמת - געלט וואס קיינער וועט נישט קענען צונעמען פון מיר. בעת די נכסים וואס דו האסט געמיינט אז איך פארמאג, אט אין איין רגע האט זיך ארויסגעשטעלט אז זיי זענען נישט מיינע, ווייל דו האסט דאך קאנפיסקירט מיין גאנץ פארמעגן. אין איין רגע זענען זיי דא און אין איין רגע זענען זיי מער נישטא. וואס פארמאג איך באמת וואס אפילו דער קעניג קען נישט צונעמען פון מיר? די מצוות און מעשים טובים וואס איך האב מיר איינגעהאנדלט, די צדקה וואס איך האב געגעבן - דאס איז וואס איך האב באמת איינגעזאמלט פאר מיר. און אזוי ווי זיין לשון: מיינע עלטערן האבן איבערגעלאזט פאר אנדערע זייער פארמעגן, אבער איך האב איינגעזאמלט פאר מיר אליין - ווייל איך נעם פון דאנעט און פיר עס אריבער אהין.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: דו זעסט א מענטש צעשפרייט געלט, ער גיט אהין און אהער, און דו פרעגסט זיך, וואס בלייבט אים שוין איבער? זאלסטו וויסן: "יֵשׁ מִתְרוֹשֵׁשׁ וְהוֹן רָב". עס זעט דיר אויס ווי ער ווערט אן ארימאן - ער גיט אויס געלט פאר דער ישיבה און פאר יענער מצוה, פארן בית המדרש און פארן שיעור תורה, פארן יתום און פאר דער אלמנה - אבער באמת האט ער א גרויס פארמעגן וואס איז אפגעהיט אויף אייביג. און פארוואס? דאס איז דער המשך פונעם פסוק: "כֹּפֶר נֶפֶשׁ אִישׁ עָשְׁרוֹ". דער עיקר עשירות איז ווען דאס עשירות דינט אלס אויסלייזונג פאר דיין נפש, ווען דו גיסט עס פאר עניים אויסצולייזן דיין נשמה. דאס איז דאס אמת'ע עשירות וואס קען דיר באשיצן און אפהיטן. אבער אויסערליכע נכסים וואס א מענטש קויפט זיך איין - מיט וואס וועלן זיי אים באשיצן?
און פון דא פארשטייט מען אויך "וְרָשׁ לֹא שָׁמַע גְּעָרָה": ווען דו ווייסט אז כופר נפש איש עשרו, אז דאס אמת'ע עשירות איז דאס וואס דו שיקסט ארויף אויבן אין הימל, ביסטו נישט אין כעס אויפן עני וואס קומט בעטן צדקה ביי דיר. ווארום מער ווי דער בעל הבית טוט פארן עני, טוט דער עני פארן בעל הבית - און לויטן אמת, נאכדעם וואס איך האב אים געגעבן צדקה וואלט איך געדארפט קושן זיינע הענט, נישט ער מיינע. דערפאר וועסטו אים נישט זאגן: מיין ליבער, דו ביסט דאך שוין געווען דא מיט צוויי טעג צוריק, פארוואס קומסטו נאכאמאל? נאר דו וועסט רעדן צו אים מיט כבוד, ווייל דער דאזיגער רש און עני שאפט דיר דאך חיי עולם הבא, און אינעם זכות פון דער צדקה וואס ער נעמט, ביסטו זוכה נישט אראפצוגיין אין שחת און עס ווערט פאר דיר א כופר נפש. נישט בלויז אז ער זאל נישט הערן קיין שום גערה און אנשרייען, נאר דו זאלסט אים געבן מיט א מאור פנים.
רש"י ערקלערט: א מענטשנס עשירות איז דער אויסלייזונג פאר זיין נפש ווען ער גיט דערפון צדקה - אבער מיט דעם תנאי אז דער רש זאל נישט הערן קיין גערה; דאס הייסט, בתנאי אז דו פירסט אויס די מצוה ווי עס דארף צו זיין: אז דו מכבד ביסט דעם עני און דו גיסט אים מיט א מאור פנים, דו שרייסט אים נישט אן און פארשעמסט אים נישט.
דער בן איש חי האט דערציילט איבער אן עושר צו וועמען עס איז געקומען אן עני מיט שמוציגע שטיוול, ער איז אריינגעקומען צו אים אין שטוב און פארשמוצט דעם גאנצן פאדלאג. האט דער עושר אנגעהויבן שרייען אויף אים, און צום סוף האט ער געברענגט א באדינער וואס האט אלעס אפגעפונצט. האט דער עני געזאגט צום עושר: דו האסט מקיים געווען דעם אנפאנג פונעם פסוק, יעצט זיי מקיים דעם סוף. דער עושר האט נישט פארשטאנען. האט ער אים געזאגט: דו האסט מקיים געווען "ברוך מרחם על הארץ" - דו האסט געהאט רחמנות אויף דער ערד און פאדלאג וואס איך האב פארשמוצט; יעצט זיי מקיים "ברוך מרחם על הבריות" - האב רחמנות אויף מיר און גיב מיר צדקה.
נאך א פירוש: "כֹּפֶר נֶפֶשׁ אִישׁ עָשְׁרוֹ" - דאס איז זיין תורה, וואס זי באשיצט אויף אים. און ווער עס איז א "רָשׁ", אן ארימאן אין דברי תורה - "לֹא שָׁמַע גְּעָרָה": ער ווייסט נישט וויאזוי זיך אפצוהיטן פון די שטערוינגען און פאסטקעס פונעם טויט, ער ווייסט נישט וויאזוי נזהר צו זיין פון א טעות אין דער הלכה, פון א טעות אין דין און פון טאן זאכן שלא כהוגן. די וועלט איז ביי אים גלייך ווי א פלוין: איך בין א צדיק, אלעס איז ביי מיר בסדר. ער הערט קיינמאל נישט קיין מוסר און גערה אז ער טוט נישט ריכטיג, אז דאס איז אסור און יענץ איז אן עבירה - ווייל ער ווייסט פשוט נישט. און מען מיינט נישט אז ער האט א שלעכטן ווילן אדער א שלעכטע כוונה, נאר ער ווייסט פשוט נישט; און צוליב דעם קומט ער נכשל צו ווערן יעדן שבת אין צענדליגער איסורים פון בורר, און יעדן טאג אין צענדליגער איסורים פון לשון הרע. "לא שמע גערה" - ווייל עס פעלט אים תורה.
און רש"י ברענגט נאך א מדרש אגדה איבער מחצית השקל: אלע אידן האבן געגעבן "אִישׁ כֹּפֶר נַפְשׁוֹ", און די נתינה איז געווען גלייך פאר יעדן איינעם - "הֶעָשִׁיר לֹא יַרְבֶּה וְהַדַּל לֹא יַמְעִיט". און דורך דעם "וְרָשׁ לֹא שָׁמַע גְּעָרָה": דער עני האט נישט געדארפט הערן דעם עושר'ס אנשרייען און שארפע רייד: "וואס האסטו דען געגעבן? ווייסטו וויפיל איך האב געגעבן?" - ווייל דער עושר האט אויך נאר געגעבן א מחצית השקל און ער האט נישט געטארט צולייגן מער. דורך דעם איז דער רש געראטעוועט געווארן פון בושה און פון גערה, אז דער עושר זאל אים זאגן: מיין חלק אין די קרבנות ציבור איז גרעסער ווי דיינס.
רבינו יונה ערקלערט: א מענטש וואס ווערט רייך און האט נישט צו געבן א פדיון נפש - איז א נערות ביי אים אין דער האנט. דו האסט רייכטום און דו גיבסט נישט קיין פדיון פאר דיין נפש? נאר דער עושר דארף זיין א קלוגער און געבן פון זיין געלט אויף צדקה, און דעמאלט וועט דער עושר זיין פאר אים צו א תועלת און נישט צו קיין שאדן, און דאס איז "כופר נפש איש עושרו": דורך דעם, ערשטנס - וועט דער רייכטום בלייבן ביי אים, און צווייטנס - וועט עס שיצן אויף זיין נפש.
מען לאדנט אן אויפן קעמל לויט זיין כוח צו טראגן. דער עושר איז א גרויסער קעמל, מען קען אים אנלאדענען, מען קען ברענגען אויף אים יסורים און צרות - ווייל ער האט מיט וואס זיי אויסצולייזן, ער קען געבן געלט אנשטאט זיי. אבער דער עני האט נישט מיט וואס אויסצולייזן און האט נישט וואס צו געבן, און דערפאר קען מען נישט אנלאדענען אויף אים צרות און יסורים.
דער גר"א לייגט צו: אפילו א צדיק גמור, ווען ער גייט אוועק פון דער וועלט, דארף דורכגיין דורך גיהנום, ווי עס שטייט "עוברי בעמק הבכא מעיין ישיתוהו גם ברכות יעטה מורה". "כופר נפש איש" - וואס לייזט אים אויס און ראטעוועט אים? די מצוות זענען די וואס ראטעווען די נפש פונעם עושר. אבער ווער עס האט געהאט אויף זיך דקדוקי עניות - זעט בכלל נישט קיין פנים פון גיהנום, ער גייט אפילו נישט דורך דארט. און פארוואס? ווייל ער האט שוין געזען גיהנום אויף דער וועלט.
און איר ווייסט וואס דאס איז דקדוקי עניות? שרעקליך. דאס איז ווען א מענטש גייט און רעכנט אויס: צי צו קויפן איין מילך אדער צוויי, איך האב נישט גענוג פאר צוויי, און אויב איך וועל קויפן צוויי וועט עס קומען אויפן חשבון פון עפעס אנדערש, צי איך זאל אראפנעמען פון דעם אדער פון יענעם. וויי איז דעם מענטש וואס לעבט אזוי; דאס איז א גאר שווער לעבן. אברכים לעבן ממש אזוי, אויסגערעכנט אויף יעדן שקל. ער וועט גיין צו א ווייטערן פלאץ ווייל ביים איינקויפן דארט שפארט ער איין פיר אדער פינף שקל. א פשוט'ער מענטש זאגט: לאז אפ, פארוואס זיך מוטשען? און ווען די פינף שקל זענען אין טאש, איז טאקע נישטא קיין טעם זיך צו מוטשען; אבער ווען מען האט עס נישט - דאס זענען דקדוקי עניות. אזא מענטש איז אין בגדר פון "ורש לא שמע גערה" - אפילו נישט דעם אנשרייען פונעם דורכגאנג דורך גיהנום; נישט קיין עונש, נישט קיין ליידן אין גיהנום חס ושלום, און אפילו נישט קיין דורכגיין דערין.
דער בן איש חי פרעגט אן אינטערעסאנטע זאך: לכאורה דארף דאך דער צדיק נישט דורכגיין דורך גיהנום, זאל מען אים אריינפירן גלייך אין גן עדן. עס איז דא איין טעם אז דער דורכגאנג איז בכלל נישט פאר זיין אייגענעם צוועק, נאר צוליב די וואס זענען אנגעהאנגען אין אים - יענע נשמות וואס זענען פון זיין שורש, אז אין דער מינוט וואס ער גייט דארט אריין לייזט ער זיי אויס, זאמלט זיי איין און נעמט זיי ארויס פון שאול און נעמט זיי מיט זיך. אבער פארן צדיק אליין, פארוואס קומט עס אים?
נאר זאגט דער בן איש חי אז עס ליגט אין דעם אן עונש. "אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא" - און מיט וואס זינדיגט א צדיק? העכסטנס אין מחשבה; חס ושלום ער זאל ברענגען די עבירה לידי מעשה. עס איז ארויפגעקומען אין זיין הארץ פאר א מינוט א מחשבה צו טון אן עבירה, צו רעדן לשון הרע אדער צו קוקן אן אסור'דיגע קוק, און גלייך האט ער עס מבטל געווען. אבער די עצם מחשבה צו טראכטן פון אן עבירה איז אויך נישט גוט, און כביכול האט עס אריינגעברענגט דעם הקדוש ברוך הוא אין א "לחץ": אט גייט דער צדיק טון אן עבירה - און ביים סוף האט ער נישט געטאן. מדה כנגד מדה, פירט הקדוש ברוך הוא דורך דעם צדיק דורך גיהנום, און דער צדיק ווערט דערשראקן: אוי וויי, מען פירט מיך אריין אין גיהנום! און דעמאלט זאגט מען אים: ניין, דו ביסט נאר דורכגעגאנגען דא - און מען פירט אים אריין אין גן עדן. דו האסט געזינדיגט אין מחשבה, איז אויך דער עונש אין מחשבה: וואס איך מיין אז מען גייט מיך באשטראפן און געבן יסורים. אבער ממש גיהנום קומט אים זיכער נישט, ווייל ער האט נישט געזינדיגט מיט עפעס וואס איז דאס מחייב.
דער רלב"ג ערקלערט: אן עושר האט פיל שונאים, מענטשן גלוסטן נאך זיין גליק און זענען מקנא אין אים. און ווי אזוי פארגלייכט ער די שטערונגען? ער טיילט אויס און גיבט און פירט זיך מיט ברייטהארציגקייט, און דורך דעם איז מען ווייניגער מקנא אין אים. מען איז מקנא אין דעם וואס האט און גיבט דיר נישט, אבער אויב ער איז ברייטהארציג און שענקט דיר, און אפשר ברענגט ער דיך נאך אריין צו אן ארבעט - דעמאלט בארואיגט ער זיינע שונאים, און זיי זענען מער נישט קיין שונאים. דאס איז "כופר נפש איש עושרו": מיט זיין געלט קויפט ער זיך איין פריינט.
אבער "יש מתעשר ואין כל" - נעבעך דער מענטש וואס זעט אויס ווי אן עושר און באמת האט ער גארנישט. פון איין זייט האט ער פיל שונאים, וואס מען איז דאך מקנא אין אים: קוקט וואס פאר אן עושר, ער פארט אין א לימוזינע. און פון דער צווייטער זייט, דער געווענליכער לעזונג - צו געבן און שענקען - איז נישט אין זיין האנט, ווייל ער האט דאך גארנישט. ממילא קען ער נישט איינשטילן די וואס זענען מקנא אין אים, און ער קען נישט לייגן קיין געלט אלס כופר נפשו. און אזוי איז אויך אין דברי חכמה: א מענטש וואס מאכט א רושם ווי א גדול בתורה און ער פארמאגט גארנישט - ווען מען בעט אים צו רעדן, ווען מען פרעגט אים א קשיא, ווערט נתגלה אז עס איז גארנישט דא אין אים, און דורך דעם האט ער א גרויסן בזיון.
די דריי פסוקים לערנען אונדז בודק צו זיין וואס איז אמת און וואס איז מדומה. "צדקה תיצור תם דרך": נאטירלעכע ישרות און דרך ארץ האלטן זיך נישט אן יראת שמים, און עבודת ה' אן אן ערלעכע הנהגה קען זיין געטריבן פון פניות; בלויז דער חיבור פון ביידע שטייט פעסט. "ורשעה תסלף חטאת": ווער עס הייבט אן מיט א חטא פון תאווה קען ענדיגן מיט א פארדרייטן שכל, פון וואס עס איז גאר שווער תשובה צו טון. "יש מתעשר ואין כל": עס איז פאראן איינער וואס זעט אויס רייך אין געלט אדער אין תורה און ער פארמאגט גארנישט, און עס איז פאראן איינער וואס זעט אויס ווי ער ווערט פארארעמט - ער גיט צדקה אדער פארשטעלט זיינע ידיעות - און ער פארמאגט גאר א גרויס פארמעגן. און "כופר נפש איש עושרו": די דרויסנדיגע קנינים זענען א מדומה'דיגער הבל, ווייל אין איין רגע וועלן זיי פארלאזן דעם מענטש אדער דער מענטש וועט זיי פארלאזן; און בלויז דאס וואס דער מענטש פירט אריבער פון דא אויף יענער וועלט דורך צדקה און מצוות איז דער איינציגער קניין וואס קיינער קען נישט צונעמען פון אים. און ווער עס ווייסט דאס, וועט נישט נאר נישט אנשרייען אן ארימאן - נאר ער וועט אים מקבל זיין בסבר פנים יפות, וויסנדיג אז מער ווי וואס ער טוט מיטן עני, טוט דער עני מיט אים.