קאפיטל י"ג אין ספר משלי הייבט אָן מיטן ענין פֿון חינוך: ווי אַזוי ווערט אַ "בן חכם", און וואָס ברענגט אַ קינד אַרויסצוקומען אַ לץ. פֿון דאַנען גייט שלמה המלך ווײַטער צום כּוח פֿונעם מויל: דער שכר אינעם פֿרוכט פֿונעם מויל, דער היזק פֿון חמס, און דער באַדערפֿעניש אָפּצוהיטן דאָס מויל און די ליפּן צוגלייך. מיר וועלן דורכגיין די פּסוקים לויטן סדר, מיט די פירושים פֿון רש"י, רבנו יונה, דער הגאון מווילנא, דער רלב"ג און בעיקר דער מלבי"ם.
בֵּן חָכָם מוּסַר אָב וְלֵץ לֹא־שָׁמַע גְּעָרָה׃ - אַ קלוגער זון נעמט אָן דעם פֿאָטערס מוסר, אָבער אַ לץ הערט נישט קיין גערה.
רבנו יונה, און אויך דער הגאון מווילנא אויפֿן זעלבן מהלך, זענען מסביר: אויב דו זעסט אַ זון וואָס איז אַ חכם, וואָס ווערט נישט פֿאַרשלעפּט נאָך די תאוות פֿון זײַן האַרץ, זאָלסטו וויסן אַז דאָס איז צוליב מוסר אב. דאָס איז דער חילוק צווישן אַ חכם און אַ כסיל: דער כסיל קען זײַן אַ גרויסער אינטעליגענט, אָבער ער ציט זיך נאָך די תאוות פֿון זײַן האַרץ. דער חכם קלײַבט אויס דאָס גוטע און עקלט זיך פֿונעם שלעכטן, און פֿאַרוואָס איז ער אַזוי? ווײַל דער פֿאָטער האָט אים מוסר געווען, אים געפֿירט אויפֿן גלײַכן דרך און נישט געשפּאָרט זײַן שבט פֿון אים. און מען האָט שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז "שבט" מוז נישט זײַן קיין שוט אָדער אַ שטעקן, נאָר אויך דער שבט פֿון זײַן מויל.
"ולץ לא שמע גערה": אויב דער זון איז אַרויס אַ לץ, וואָס ער איז נישט קיין חכם און קלײַבט נישט אויס דאָס גוטע, זאָלסטו וויסן אַז דאָס איז צוליב דעם וואָס ער האָט קיינמאָל נישט געהערט קיין גערה. ווי דער רלב"ג ברענגט פֿונעם כּתוב וועגן אדוניה: "ואדוניה בן חגית מתנשא לאמור אני אמלוך", און עס ווערט געזאָגט אויף אים "ולא עצבו אביו מימיו לאמור מדוע ככה עשית" - זײַן פֿאָטער האָט אים קיינמאָל אין לעבן נישט געהאַלטן פֿאָר מיט אַ גערה.
דער הגאון מווילנא לייגט צו: דער יונג וועט נישט מקבל זײַן קיין גוטס ביז מען וועט אים מייסר זײַן, און די כוונה איז נישט צו קיין פֿיזישע יסורים, נאָר מען זאָל אים צוציִען צו דער תורה. אָבער, זאָגט דער גר"א, צו זײַן אַ לץ וואָלט ער נישט אָנגעקומען אויב ער וואָלט כאָטש געהערט אַ גערה. אַפֿילו אויב דו האָסט אים נישט געגעבן אַ סך מוסר און נישט געפֿירט, און צו אַ חכם וואָלט ער טאַקע נישט דערגרייכט, וואָלט ער כאָטש נישט אַראָפּגעפֿאַלן צו ווערן אַ לץ. פֿאַרוואָס איז ער יאָ אַראָפּגעפֿאַלן צו אַ לץ? ווײַל אַפֿילו אַ גערה, אין אַן אָרט וווּ מען האָט געדאַרפֿט געבן אַ גערה, האָט ער נישט געהערט.
נאָך ערקלערט דער גר"א אַז דער לץ איז דער היפוך פֿונעם חכם: אַ חכם איז דער וואָס לערנט תורה, און אַ לץ איז דער וואָס באַטלט זיך פֿון תורה. און ווי אַזוי ווערט אָנגערופֿן דער וואָס באַטלט זיך פֿון דער תורה? "מושב לצים" - צוויי וואָס זיצן און עס איז נישטאָ צווישן זיי קיין דברי תורה, איז דאָס אַ מושב לצים. אויב אַזוי שטייט דאָס איינס קעגן דאָס אַנדערע: אַ בן חכם איז דער וואָס איז עוסק בתורה, און דער לץ איז דער וואָס באַטלט זיך דערפֿון.
דער מלבי"ם איז מסביר: "בן חכם" איז דער וואָס פֿירט זיך לויט די געזעצן פֿון חכמה, דאָס הייסט אויסצוקלײַבן דאָס גוטע און אָפּצוואַרפֿן דאָס שלעכטע. און די זאַך איז זייער שווער פֿאַרן מענטש, ווײַל עס איז קעגן זײַן טבֿע: דער טבֿע פֿונעם גוף איז צו זוכן הנאות און תאוות און זיך צו פֿאַרגליסטן אויף דער וועלט. דערפֿאַר איז די שוועריקייט צו פֿאַראוממוטיקן די דאָזיקע תאוות, זיך מתגבר צו זײַן אויפֿן טבֿע פֿונעם גוף און אָנשטעלן די ממשלה פֿון דער נשמה, אַ גאָר גרויסע שוועריקייט.
און ווי אַזוי וועט דער מענטש מצליח זײַן אין דעם? בלשונו פֿונעם מלבי"ם: די ציורים פֿון די תאוות וואַקסן אויף אויף דער ערד פֿון דער נפש ווי קמשונים (דאָרנס). די נפש איז ווי ערד וואָס איז באַשטימט פֿאַר זריעה, און דער מענטש ברענגט אַרויף אין איר די ציורים פֿון די תאוות - אַ תאווה צו עשירות, אַ תאווה צו אכילה, אַ תאווה צו נשים און ענלעכעס - און אַלע די ברענגען אַרויף אין זײַן נפש קוצים. וואָס דאַרף מען טאָן? אויסרייניקן די נפש פֿון יענע מחשבות דורך מוסר. "מוסר" איז אַ לשון פֿון יסורים, מען זאָל אים לאָזן וויסן ווי גרויס זענען די שווערע יסורים פֿאַר דעם וואָס גייט נאָך די תאוות פֿון זײַן האַרץ און דערווײַטערט זיך פֿון די וועגן פֿון חכמה. די יראה איז דאָס וואָס ייסרט די נפש, און דערפֿאַר ווערט די זאַך תמיד אָנגערופֿן אין גדר פֿון יסורים.
דער סטייפלער שרייבט אז א חלק פון די זאכן וואס מ'דארף רעדן מיט א קינד איז אים צו מסביר זיין אז עס איז פאראן א מושג פון שכר ועונש, און עס איז פאראן א מושג פון גיהנום. מ'דארף נישט געבן צו שווערע פלאסטישע באשרייבונגען, אבער ער זאל וויסן שוין פון קליינווייז אן אז עס איז פאראן גן עדן און עס איז פאראן גיהנום: הקדוש ברוך הוא באצאלט א גוטן שכר פאר דעם וואס איז זיך מתגבר אויף זיין ווילן, פאר דעם וואס איז מוותר און פאר דעם וואס איז גרייט נאכצוגעבן, און קעגנאיבער דעם איז פאראן אן עונש, חס ושלום, פאר דעם וואס רעדט ליגנט און פירט זיך אויף נישט כראוי. און אויך אין דעם דארף מען האנדלען מיט שכל: נישט אויף יעדן קלייניקייט זאגן פארן קינד חס ושלום, נאר דערמאנען די זאך פון צייט צו צייט, למשל איינמאל א חודש, אז עס איז פאראן א גוטער שכר און עס איז פאראן אן עונש. די זאך לייגט אריין א מורא אין הארצן פונעם מענטש.
און אזוי זאגט דער מלבי"ם: ווען דער פאטער גיט מוסר, און איז זוכה אז דער זון קומט ארויס א חכם, איז דאס א סימן אז דער מוסר האט אויפגעטאן. אט האט דער זון מקבל געווען די ווערטער און אוועקגענומען פון זיך די תאוות וואס דער גוף ציט נאטורליך צו זיי, און צוליב וואס? דעם פאטער'ס מוסר. אבער א זון וואס האט קיינמאל אין זיין לעבן נישט געהערט קיין געערע פונעם פאטער - זאלסט נישט מיינען אז ער וועט נאר פשוט נישט זיין קיין חכם, און זאגן "נישט געפערליך, קיין צדיק וועט ער שוין נישט זיין". נישט אזוי. אזא זון וועט אויסוואקסן א לץ. ווער עס האט קיינמאל נישט געהערט קיין געערע, נישט נאר וואס ער וועט נישט אננעמען די געזעצן פון חכמה, נאר ער וועט נאך אפשפעטן פון זיי.
מִפְּרִי פִי־אִישׁ יֹאכַל טוֹב וְנֶפֶשׁ בֹּגְדִים חָמָס׃ - פון דער פרוכט פון דעם מענטשנ'ס מויל וועט ער עסן גוטס, און דער באגער פון די בוגדים איז חמס.
רש"י ערקלערט: וואס איז דאס פרי פי איש? די פירות וואס דער מענטש גיט ארויס מיט זיין מויל, און דאס איז דער עסק התורה, ווי עס שטייט "פתח פיך ויאירו דבריך". מפרי פי איש, דאס הייסט פון דעם שכר פון זיין לערנען תורה, וועט ער עסן גוטס אויף דער וועלט, און דער קרן בלייבט אים פאראן פאר דער עולם הבא. "ונפש בוגדים חמס" - נפש איז א לשון פון באגער און רצון, אזוי ווי "אם יש את נפשכם", וואס טייטשט אייער ווילן. און וואס איז דער באגער פון די בוגדים און זייער גאנצע תאוה? חמס: וויאזוי צו גזל'נען פון דעם, וויאזוי צו צונעמען פון יענעם, וויאזוי צו דרייען קאמבינאציעס.
רבנו יונה ערקלערט אז דער פסוק איז א המשך צום פריערדיגן. "בן חכם מוסר אב" - דער זון ווערט א חכם דורך דעם טאטנ'ס מוסר, און אזוי אויך דא: מפרי פי איש, אז זיינע פירות זענען די דברי מוסר און תוכחה וואס ער זאגט פאר אנדערע אז זיי זאלן ענדערן זייער וועג, יאכל טוב, און דער שכר פון דער תוכחה איז מיט אים. "ונפש בוגדים חמס" - די תאוה פון די בוגדים איז חמס; און רבנו יונה פרעגט: וויאזוי קענען זיי מוכיח זיין זייערע קינדער ווען זייער גאנצע תאוה איז חמס? ערשטנס, ווער עס זיין גאנצע תאוה איז חמס וועט נישט מוסר'ן זיין זון ווען ער זעט אים טאן חמס. און צווייטנס, אפילו אויב ער וועט אים יא מוסר'ן, דברים שאינם יוצאים מן הלב אינם נכנסים אל הלב. דו אליין באגייסט חמס און זאגסט פארן זון אז דו ווילסט נישט ער זאל זיין ווי דיר?
עמעצער האט דערציילט אז ער האט געלייענט א באריכט וועגן דעם, אז אלע פירער פון פארברעכער-באנדעס ווילן נישט אז זייערע קינדער זאלן ממשיך זיין אויף זייער וועג. אזא מענטש ווייסט וויפיל סכנה עס ליגט אין דעם וואס ער טוט, וויפיל קאמבינאציעס און ווי שמוציג דער ביזנעס איז אין וועלכן ער לעבט, און דערפאר ציט ער פאר אז זיינע קינדער זאלן נישט גיין אין זיינע וועגן. אבער צי וועט אים דאס העלפן? זאגט רבנו יונה: ניין. ווייל ווען דו גיסט אים מוסר, זעט דער זון אז דאס זענען נישט קיין דברים היוצאים מן הלב, ער ווייסט דאך אז דו טוסט פונקט פארקערט.
עס איז געווען א מעשה מיט א מענטש וואס האט נישט מקפיד געווען אויף נטילת ידים, ער פלעגט עסן אן קיין נטילה און מזלזל געווען דערין, אבער זיין זון האט ער געוואלט אויסחאדעווען פאר א צדיק. ער פלעגט אים זאגן: וואס איז דאס, האסט נישט געוואשן די הענט? שטיי שנעל אויף און וואש זיך די הענט, ביי אונז עסט מען נישט אן נטילת ידים! איין מאל האט דער זון געגעסן אן קיין נטילה, האט דער פאטער באשלאסן אז "חושך שבטו שונא בנו", ער האט געברענגט א שטעקן, געכאפט דעם זונ'ס האנט און זי ארויפגעלייגט אויף זיין אייגענער האנט, און אנגעהויבן שלאגן. ווען ער איז געקומען געבן דעם קלאפ, האט דער זון ארויסגעצויגן זיין האנט, און דער קלאפ איז געפאלן גלייך אויפן טאטנ'ס האנט. האט אים דער זון געזאגט, וואס איז לכאורה אויך געווען א ביסל א חוצפן: טאטע, ס'דאכט זיך מיר אז די ריכטיגע האנט האט יעצט באקומען דעם קלאפ. דאס הייסט: וויאזוי קענסטו מיר מוכיח זיין אויף א זאך וואס דו אליין האלטסט נישט? וויאזוי ערווארטסטו אז איך זאל אננעמען דיינע ווערטער?
דערפאר שטייט "ונפש בוגדים חמס": דער בוגד וועט נישט קענען מוכיח זיין אנדערע אויף זייערע פארדארבענע מעשים, ווייל זיין ווילן, זיין נפש און זיין גאנצע תאוה זענען חמס, און קיינער וועט נישט אננעמען זיין תוכחה. קעגנאיבער אים שטייט דער ערליכער מענטש, "מפרי פי איש יאכל טוב", פונעם שכר פון זיין תוכחה וועט ער עסן גוטס, ווייל ער איז באמת אן ערליכער מענטש און זיינע ווערטער ווערן אנגענומען.
דער ווילנער גאון ערקלערט: די פירות פון די מעשים פונעם צדיק זענען געהיטן פאר אים אויף דער עולם הבא, ווייל דער עיקר מקום פון קבלת שכר איז דאך דער עולם הבא. ווען האט ער יא שכר אויף דער וועלט? ווען ער איז אויך טוב לבריות. דעמאלט איז די קרן קיימת פאר אים לעולם הבא, אבער די פירות הייבט ער שוין אן צו עסן דא.
לויט דעם: "מפרי פי איש" - "איש" איז דער צדיק, ווי "נח איש צדיק תמים", און דער עיקר פירות איז פון תלמוד תורה. "יאכל" - ווען? "טוב", נאר אויב ער איז טוב, און "טוב" מיינט טוב לבריות. ווען ער איז טוב לבריות באקומט ער פירות שוין אויף דער וועלט. און אויב ער איז נישט טוב לבריות, מיינט דאס נישט אז ער איז חלילה א רשע, עס רעדט זיך דאך פון א צדיק, נאר אז ער טוט נישט קיין חסד און פארשפארט זיך אין זיינע ד' אמות.
"ונפש בוגדים חמס" - די בוגדים וועלן עסן דעם חמס וואס איז אין זייער מויל. און וואס איז דער דאזיגער חמס? עס איז דא א חמס וואס הייסט חימוס דברים. מיר האבן שוין גערעדט וועגן די ווערטער פונעם מדרש ביים דור המבול: "כי מלאה הארץ חמס". פרעגט דער מדרש: שוין, די גזלנים, קומט זיך זיי, אבער וואס איז מיט די נגזלים? איז נישט גענוג וואס מען האט זיי באגנב'עט און בארויבט, זאלן זיי נאך אומקומען אינעם מבול צוזאמען מיט די רויבער? נאר אויך דער נגזל איז געווען פול מיט חמס: חמס דברים, ער פלעגט שעלטן און לעסטערן. א מענטש האט דיר אנטראטן אויפ'ן קליינעם נעגל, און דו הייבסט אן שרייען כאילו לכל הפחות ער האט דיר אפגעשניטן די פוס. דאס הייסט חימוס דברים, און אויך דו ביסט א רשע מיט דעם. דאס וואס ער האט געטאן בכוונה איז רשעות, און אויך וואס דו האסט געטאן איז רשעות. מען האט דיר געשעדיגט? עס דארף זיין א פראפארציע צווישן דעם היזק און צווישן דעם גערודער וואס דו מאכסט.
אזא מענטש איז פול מיט חמס, דאס הייסט חמס דברים, און ער איז רע לבריות. און ווער עס איז רע לבריות, דאס עסט ער שוין דא אויף דער וועלט. פונקט ווי דער צדיק וואס איז טוב לבריות עסט די פירות פון זיין גוטסקייט דא, ווייל דאס איז טוב לבריות און נישט נאר טוב לשמים, און ווער עס איז טוב לבריות עסט זיינע פירות אויף דער וועלט, אזוי אויך דער רשע וואס איז רע לבריות עסט זיין רשעות דא, ווי עס שטייט "אוי לרשע רע כי גמול ידיו יעשה לו" - דאס גמול פון זיינע הענט, דאס וואס ער האט אפגעטאן פאר זיך אליין, דאס עסט ער.
און פארוואס שטייט "ונפש בוגדים" און נישט "ובוגדים חמס"? ווייל דער עיקר פון חמס דברים איז אין דער נפש, דאס הייסט אויף יענער וועלט, אין עולם הבא. און דא גיט מען אים נאר א ביסל פון די פירות, כדי זאלסט נישט זאגן: איך האב דאך שוין באקומען דא פאר דעם חמס וואס איך האב געטאן, און פאַרטיק. ניין און ניין. די קרן בלייבט אויף יענער וועלט פאר דעם גאנצן חמס וואס דו האסט געטאן. דא האט מען דיר נאר געגעבן דיווידענדן, בלויז פירות. די נזקים וואס זענען דיר געשען צוליב דעם חמס זענען בלויז אויף דער וועלט, אבער דער עיקר איז אויף יענער וועלט. דערפאר שטייט "נפש בוגדים": דער עיקר עונש וועט קומען ווען ער וועט זיין בגדר נפש, אויף יענער וועלט.
דער רלב"ג האט דא א זייער אינטערעסאנטן פירוש, וואס מיר האבן שוין מסביר געווען ביי אנדערע פסוקים און ער לייגט דאס ארויף דא. עס איז באקאנט אז ווען א מענטש לערנט עפעס באקומט ער א געוויסע הבנה, אבער ווען ער ערקלערט פאר א צווייטן וואס ער האט געלערנט באקומט ער א פיל טיפערע הבנה, מער אינערליך און פיל מער מקיף. גיט אכטונג אויף דעם: א מענטש האט געליינט א חידוש און וויל עס איבערגעבן צום ערשטן מאל, ער שטאמלט אנפאנגס, ער געדענקט נישט פונקטליך, אמאל דארף ער עפענען דעם ספר און זען וויאזוי עס שטייט פונקטליך געשריבן. נאכדעם וואס ער האט עס איינמאל געזאגט פאר זיין חבר, קודם כל ער אליין האט פארשטאנען. פלוצלונג באמערקט ער אז ער האט בכלל נישט פארשטאנען וואס ער האט געליינט. יענער הייבט אן פרעגן: איין מינוט, וויאזוי קען דאס זיין? און ער ענטפערט: ריכטיג, ברענג דעם ספר, אה, ביסט גערעכט, דא שטייט אז... וואס איז געשען? דו האסט אנגעהויבן ארויסברענגען די זאכן מיט'ן מויל, און די זאכן האבן זיך אנגעהויבן קלאר מאכן, און דאן זעסטו אז בלויז מיט ליינען מיט די אויגן זענען די זאכן נאך נישט גענוג קלאר.
דאס איז "מפרי פי איש יאכל טוב": ווען דער מענטש רעדט ארויס די זאכן מיט'ן מויל, ווערט דורך דעם די חקירה און די התבוננות אין זיי פיל גאנצער. "ונפש בוגדים חמס" - זייערע אלע מחשבות און זייער גאנצע התבוננות איז וויאזוי צו טאן חמס. און גיב אכט אז עס שטייט נישט "ונפש פי בוגדים חמס", פארוואס שטייט נישט "פי"? ווייל די בוגדים באהאלטן און פארשטעלן זייערע כוונות און אנטפלעקן נישט זייערע פלענער, דערפאר איז דאס נישט אין מויל נאר עס בלייבט אין זיין נפש, עס בלייבט אינעווייניג. אבער דער צדיק רעדט ארויס מיט זיין מויל דברי חכמה און דברי צדקות, און אדרבה דורך דעם ווערט ער מער נשלם אין זיי, ער פארטיפט זיך און דערגרייכט אין זיי העכערע השגות.
דער מלבי"ם באמערקט אז מיר האבן פריער געזען אן ענליכן פסוק (י"ב, י"ד): "מפרי פי איש ישבע טוב", און דא שטייט "יאכל טוב". און קודם ערקלערט ער: דאס מויל איז דער עץ הדעת טוב ורע. עס זענען דא דריי חלוקות אין די כלי הדיבור: פה, שפה און לשון, און די דאזיגע אויסדרוקן קומען אסאך מאל פאר אין משלי און אין די כתובים: "חיים ומוות ביד הלשון", "מסיר שפה לנאמנים וטעם זקנים ייקח", "ה' שפתי תפתח", "מפרי פי איש יאכל טוב". ווער עס פארטיפט זיך נישט קען מיינען אז דאס איז בלויז כפל ענין במילים שונות, אבער דער מלבי"ם גייט שטענדיג טיף אריין אין די חילוקי לשונות און אין די דקויות צווישן זיי: דער "פה" מרמז אויף חכמה, די "שפה" מרמז אויף דעת, און דער "לשון" מרמז אויף בינה. און אויף אן אנדער ארט מאכט ער אן אריכות מסביר צו זיין וויאזוי יעדער איינער איז מוכרח אין יענעם אויסדרוק, און ערקלערט לויט דעם נאך און נאך פסוקים.
"מפרי פי איש", פון די פירות פונעם מענטש, וואס דאס איז תבואת השפתים וואס איז ביד הלשון, און דער פרי איז דער פרי פון עץ הדעת טוב ורע. עס זענען פאראן צוויי וועגן אין חכמה, ווייל א חכם, ווי מיר האבן ערקלערט, מיינט איינער וואס וועלט דאס גוטע און פאראכטעט דאס שלעכטע. עס איז דא גאווה קעגן ענווה, רחמים קעגן אכזריות, און דער חכם וועלט אויס דעם דרך פון ענווה און דעם דרך פון רחמים. און וויאזוי פירט מען די דאזיגע מדות? מיט חכמה, צו וויסן ווען צו נוצן די און ווען צו נוצן יענע. ווער עס טוט אזוי, עסט פונעם עץ הדעת טוב ורע, נעמט דאס גוטע און לאזט איבער דאס שלעכטע. אבער דער בוגד נוצט זיינע מדות פארקערט פונעם דרך החכמה, און דערפאר וועט ער פון די פירות פון זיין מויל עסן בלויז חמס: דאס מויל איז די חכמה, און אין חכמה דארף מען אויסוועלן צווישן גוט און שלעכט, און ער וועלט נישט אויס דאס גוטע נאר ער עסט דווקא דעם שלעכטן חלק, נעמט דווקא דעם נעגאטיוון טייל, און נוצט אלע זיינע מדות צום שלעכטן.
ווייל יעדער מדה קען מען דאך נוצן צום גוטן אדער צום שלעכטן. דער בורא עולם האט אריינגעגעבן אין יעדן מענטש די מדה פון אכזריות, און פאר וואס? כדי זיך מתאכזר צו זיין אויף רשעים. אזוי שטייט "אל תהי צדיק הרבה", און מען זאגט אויף שאול אז ער האט חומל געווען און רחמנות געהאט אויף אגג, וואס עס איז אים געווען פארבאטן צו רחמנות האבן אויף אים, בשעת ביי שמואל שטייט "וישסף", אז ער האט אים גע'הרג'עט אן קיין רחמנות. עס איז דא א מדה פון אכזריות, און די פראגע איז נאר וואו מען נוצט עס. דער צדיק ווייסט וויאזוי צו נוצן אכזריות אין די ריכטיגע ערטער און רחמים אין די ריכטיגע ערטער, אבער דער רשע דרייט איבער די יוצרות: וואו מען דארף רחמנות האבן טוט ער זיך מתאכזר זיין, און וואו מען דארף זיך מתאכזר זיין האט ער רחמנות.
מיר האבן שוין אמאל געגעבן א קלאסישן משל דערויף און מאריך געווען דערין, און איך וועל דאס דערמאנען בקיצור: די זעלבע יפי נפש וואס האבן אזוי שטארק רחמנות געהאט אויף די הינט און קעץ וואס האבן פארלוירן זייער היים אין גוש קטיף, אבער קיין ברעקל רחמנות האבן זיי נישט געהאט אויף יענע מענטשן וואס מ'האט ארויסגעווארפן פון זייערע היימען, און עס זענען דא פון זיי ביז היינט אין אלערליי קאראווילעס און אזעלכע ערטער. דאס האט זיי נישט באמת געארט: פארוואס זענען זיי געגאנגען וואוינען דארט, דאס איז זייער פראבלעם, און וואס פלוצלונג ווילן זיי פיצויים? ווי אזוי ביסטו געווארן אזוי אכזריות'דיג? ווער עס האט רחמנות אויף אכזרים, אויף בעלי חיים, אויף פאלעסטינער, וועט דער סוף זיין אז ער וועט זיך מתאכזר זיין אויף זיינע אידישע ברידער.
אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, דער מענטש דער בוגד, וואס גייט נישט אויפן דרך החכמה, גייט אויפן דרך פון חמס, און חמס איז רשעות סיי אין מדות און סיי אין ממון. ער באניצט זיך מיט די גוטע מדות כדי צו טון גוטס פאר די רשעים, און מיט די שלעכטע מדות צו שעדיגן צדיקים, און דרייט איבער דעם געהעריגן סדר. "ונפש בוגדים חמס": זיין גאנצער רצון און זיין גאנצער ענין איז צו באנוצן צום שלעכטן די גוטע חלקים וואס ער האט באקומען. בעת דער צדיק, "מפרי פי איש יאכל טוב", פונעם פרי, פון דער חכמה, נעמט ער נאר דעם גוטן חלק און ער וועלט אויס די גוטע מדות און נישט די שלעכטע.
נאך ערקלערט דער מלבי"ם על דרך הפשט דעם חילוק צווישן "ישבע טוב" פון פריער ביז "יאכל טוב" פון דא. שביעה ווערט געזאגט ווען א מענטש רעדט אין תורה און תפלה, בעת דא רעדט דער פסוק פון רייד פון דרך ארץ, אין ענינים פון גשמיות, וואס אויך אין זיי דארף מען זייער נזהר זיין נישט מחלל צו זיין מוצא שפתיו, און דעמאלט וועט ער עסן גוטס.
שביעה באצייכנט תמיד די זעטקייט פון דער נפש, ווי "והשביע בצחצחות נפשך", וואס די זעטקייט מרמז אויף שובע הנפש. ווייל דער גוף ווערט קיינמאל נישט זאט, ער וויל תמיד נאך און נאך, און קיינמאל וועט א מענטש נישט זאגן איך האב שוין אנגעפילט אלע מיינע תאוות און ס'איז פארטיג, נאר ער זוכט שטענדיג נאך. שביעה ווערט נאר געזאגט אין רוחניות'דיגע ענינים. בעת אכילה באצייכנט אז ער וועט האבן צו עסן צום גוטן, און דאס איז געזאגט געווארן ביי ענינים פון דרך ארץ און גשמיות'דיגע ענינים: אויך דארט היט אפ מוצא פיך ווי געהעריג. אבער אין די רוחניות'דיגע ענינים, פונעם פרי פה פון תורה און תפלה, דארט וועט זיין נפש שוין זאט ווערן, "ישבע טוב", און דא איז עס נאר בגדר "יאכל", אז ער זאל האבן כדי צו עסן צום גוטן. אבער דער בוגד, וואס היט נישט אפ זיין אמונה, וועט זיין נפש עסן חמס, און אלעס וואס ער וועט באקומען דערפון וועט זיין בלויז א שלעכטער חלק.
נֹצֵר פִּיו שֹׁמֵר נַפְשׁוֹ פֹּשֵׂק שְׂפָתָיו מְחִתָּה־לוֹ׃ - דער וואס היט זיין מויל היט זיין נפש, אבער דער וואס שפארט ברייט אויף זיינע ליפן ברענגט א שבר אויף זיך.
רבינו יונה מסביר: דער וואס היט זיין מויל עס נישט צו עפענען נאר ווען ער האט אויף דעם א הסכמה פונעם הארץ, אז דאס הארץ זאגט אז די רייד זענען פאסיג געזאגט צו ווערן, דער היט זיין נפש און ראטעוועט איר פון אלערליי צרות. אבער איינער וואס איז "פושק שפתיו", וואס איז געוואוינט אז זיינע ליפן זענען זעלבסטשטענדיג און ברשות עצמן, און ער טוט נישט בודק זיין פון פאראויס וואס זיי שטייען צו זאגן, נאר וואס ס'קריצט אים ביים שפיץ צונג לאזט ער גלייך ארויס, וואס איז מיט אים? "מחיתה לו". מחיתה, לויט רבינו יונה, איז מלשון שרעק און פחד, ווי "ותהי חיתת אלוקים", און ווי "עשוי לבלי חת", וואס טייטשט אן קיין שרעק. א מענטש וואס עפנט זיינע ליפן אן קיין מחשבה דארף מורא האבן, ווער ווייסט וואס ס'וועט געשען צוליב זיינע רייד. דיינע ליפן זענען נישט ווייניגער געפערליך ווי דיינע שונאים: אויב דו גיסט נישט אכטונג אויף דעם וואס דו לאזסט ארויס פון מויל, קענען זיי שעדיגן נישט ווייניגער ווי א שונא קען שאטן, און דו דארפסט מורא האבן פון דעם וואס די ליפן זענען מסוגל צו טון.
דער גאון מווילנא פארבינדט דאס מיטן פריערדיגן פסוק: נאכדעם וואס ער זאגט אז די נפש פון די בוגדים עסט דעם חמס וואס איז אין זייער מויל און ווערט געשטראפט דערויף, קומט ער און זאגט אז דער וואס היט זיין מויל היט זיין נפש און וועט נישט זיין פון די געשעדיגטע. און בפרט, זאגט דער גר"א, אז דאס מויל איז א שמירה פאר דער גאנצער נפש. עס ווערט געברענגט אין די ספרי מקובלים אז ווען א מענטש כעס'ט, פארלאזט אים די גוטע נפש און מען גיט אים, רחמנא ליצלן, א נפש פון דער סטרא אחרא, א נפש פון טומאה, און דאס איז "טורף נפשו באפו", אז ער מאכט זיין נפש ווי א טריפה. און דאס איז וואס שטייט "שומר פיך מכל חטא", אז דורך דעם הייליגסטו און רייניגסטו זיך פון יעדן עוון.
אבער דער וואס היט נישט זיין מויל, "פושק שפתיו מחיתה לו". דער וואס שפארט ברייט אויף זיינע ליפן און רעדט אן אויסקלויבן זיינע ווערטער, אפילו ער פארמאגט א גוטע נפש און ער טוט פיל מצוות און האט פיל גדרים, וועט דאס מויל זיין א שבר פאר אלעס און וועט שעדיגן אלעס וואס ער האט אויפגעטון. ווארום דער אריז"ל שרייבט דאך, אז אפילו א מענטש וואס האט געטון תשובה אויף אלע זיינע עבירות מיט דער העכסטער שלימות, און נאכדעם האט ער געכעס'ט, האט ער דערמיט מבטל געווען אלע תיקונים וואס ער האט געטון, ביז אזוי ווייט אז מען צורייסט זיין הייליגע נפש און מען גיט אים א נפש פון דער סטרא אחרא. ווער איז אלזא די מחיתה צו אלעס, ווער איז דער היזק, דער שבר און דער וואס קאלעכט אלעס אויס? דער וואס פושק שפתיו, דער וואס גיט נישט אכטונג אויף זיין מויל, ווערט אין כעס און רעדט דיבורים וואס פאסן נישט.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט א יסוד וואס מיר האבן שוין ארומגערעדט עטליכע מאל: די שפה דרוקט אויס דעם דרויסנדיגן דיבור, פונקט ווי די שפתיים זענען אויסערלעך, און דער פה דרוקט אויס דעם אינעווייניגסטן דיבור, דעם קלוגן און פארשטענדיגן. און אזוי אויך איז פאראן א חילוק צווישן "שומר" און "נוצר": שומר איז א געווענליכע שמירה, און נוצר איז א שמירה מעולה, א שטארקע און שטענדיגע שמירה.
דער מלבי"ם באשרייבט דעם מויל און די ליפן ווי מויערן, און אזוי באשרייבן אויך חז"ל: צוויי מויערן האט דער הקדוש ברוך הוא געשטעלט ארום דער נפש כדי די שונאים זאלן זיך נישט דערנענטערן. דער אינעווייניגסטער מויער איז דער פה, און דער דרויסנדיגער מויער זענען די שפתיים. און ניט בלויז דארפסטו היטן דעם דרויסנדיגן מויער, די שפתיים, זיי זאלן נישט רעדן אן שכל און אן פארשטאנד און אומפאסיגע זאכן, נאר אויך דעם פה דארף מען נוצר זיין.
וואס קומט דאס ארויסצוברענגען? די שפתיים דרוקן אויס דעם דרויסנדיגן דיבור, די ערדישע און גשמיות'דיגע ענינים, ווייל א מענטש מוז דאך רעדן אויך אין עניני עולם הזה. און דער פה דרוקט אויס די פנימיות, די העכערע דיבורים: דברי תורה, דברי מוסר און דברי יראה. זאגט דיר דער מלבי"ם: עס איז נישט גענוג אז דו היטסט די שפתיים, אז ווען זיי רעדן אין דברי חולין זאלן זיי נישט צוקומען צו דברי איסור, דברי גנאי, לשון הרע, רכילות, חנופה און ליצנות, נאר דו מוזט נוצר זיין אויך דעם פה. דאס הייסט, אפילו וואס דו רעדסט אין דברי חכמה, אין דברי תורה און דברי מוסר, זאלן אויך דארט דיינע ווערטער זיין ווייניג, כי האלקים בשמים ואתה על הארץ. מיט פשוט'ע ווערטער: קלויב אויס דיינע ווערטער סיי אין דברי תורה און סיי אין דברי קדושה.
און ווי דער תנא האט געזאגט: חכמים היזהרו בדבריכם, טאמער וועלן די תלמידים לערנען פון אייערע ווערטער צו זאגן ליגנט, אדער די תלמידים וועלן הערן און נישט ריכטיג פארשטיין און זיי וועלן גלות ליידן צו א פלאץ פון שלעכטע וואסערן. און דארט רעדט מען דאך אפילו אין דברי תורה: ער האט געזאגט אז מען דארף דינען דעם רב שלא על מנת לקבל פרס, און זיי האבן נישט ריכטיג פארשטאנען און געמיינט אז ס'איז גארנישט דא קיין שכר, און אויב אזוי צו וואס דארף מען עבודה, בשעת ווען ער האט געמיינט אז דער אינעווייניגסטער ציל פון דער עבודה איז צו טון א נחת רוח פאר'ן באשעפער און נישט צוליב דעם פרס. זעסטו א ראיה אז אפילו ווען דו רעדסט אין דברי תורה דארפסטו אויסקלייבן דיינע ווערטער, און דיינע רייד זאלן זיין ווייניג, און פאסט אויף וואס דו זאגסט.
און מיט דעם "שומר נפשו": ער היט אפ די נפש וואס אירע צוויי מויערן, דער פה און די שפתיים, באשיצן אויף איר. אבער "פושק שפתיו", וואס דאס איז די דרויסנדיגע שפה, די ערדישע דיבורים אין עניני גשמיות, "מחיתה לו". מחיתה, זאגט דער מלבי"ם, איז דער פארקערטער פון עוז ומבצר, דער היפך פון עפעס וואס איז באפעסטיגט און באהיט, נאר עס איז הפקר. ווער עס איז פושק שפתיו וועט דאס זיין א מחיתה פאר אים, און אויך זיין גוף וועט געשעדיגט ווערן, ער גאנצער וועט שאדן האבן פון דעם וואס עס איז נישט פאראן קיין צוימונג צו זיינע ליפן אין ערדישע ענינים. און וואס מיינט "פושק"? א לשון פון עפענען אויף א מיאוס'ן אופן, ווי "ותפשקי את רגליך". "פושק שפתיו" מיינט אז ער רעדט דברי גנאי: די דרויסנדיגע שפתיים, וואס דארפן רעדן נאר די נויטיגע ענינים פונעם לעבן, נוצט ער אויס אויף דברי גנאי, און די זאך וועט אים נאך ברענגען שאדן.
דער קאפיטל האט זיך אנגעהויבן מיט חינוך: א בן חכם איז די פרוכט פון דעם טאטנ'ס מוסר, וואס רייניגט אויס פון דער ערד פון זיין נפש די דערנער פון תאוות; און ווער עס האט קיינמאל נישט געהערט קיין מוסר-געשריי, וועט ניט בלויז נישט ווערן קיין חכם, נאר ער וועט אויסוואקסן א לץ וואס מאכט ליצנות פון די חוקי החכמה. פון דארט איז שלמה המלך אריבער צום מויל: די פרי פון דעם מויל פונעם צדיק, סיי אין תורה און סיי אין תוכחה, שפייזט אים אויף דער וועלט און די קערן בלייבט אים קיימת לעולם הבא, בפרט ווען ער איז טוב לבריות; אבער דער בוגד, וואס זיין גאנצע נפש איז חמס, עסט זיין חמס דא אויף דער וועלט און זיין עיקר שטראף איז אפגעהיטן לעולם הבא, און ער האט אפילו נישט דעם כוח מוסר צו זאגן פאר זיינע קינדער ווייל זיינע ווערטער קומען נישט ארויס פון הארצן. און צום סוף האבן מיר געלערנט דעם סוד פון די צוויי מויערן: ווער עס איז נוצר זיין מויל און זיינע ליפן, ממעט זיין אין רעדן אפילו אין דברי תורה און היט זיך פון כעס און דברי גנאי, היט דערמיט זיין נפש; און ווער עס איז פושק שפתיו מאכט זיך הפקר און פארלירט מיט זיין אייגן מויל אלץ וואס ער האט אויפגעבויט.
זאלן מיר שטענדיג געדענקען: דער פה איז דער עץ הדעת טוב ורע, און עס ליגט אין מענטשנ'ס האנט צו וועלן צי ער וועט עסן דערפון גוטס צי חמס.