הקדמה
קאפיטל י"ב אין משלי באשעפטיגט זיך ברייט מיטן כוח פונעם דיבור: ווען צו רעדן, ווען צו שווייגן, און ווי אזוי מען דערקענט דעם חילוק צווישן אן אמת'ן רעדנער און א ליגנער. אינעם קומענדיגן שטיקל וועלן מיר זיך אפשטעלן ביי פיר פסוקים: איין פסוק איבער דעם אוויל וואס פארשפרייט זיין כעס קעגן דעם ערום וואס פארדעקט זיין שוואכקייט און שאַנדע, און דריי נאכאנאנדע פסוקים וואס דער מלבי"ם טייטשט אויס אלס איין מהלך, וואס האנדלען איבער דער הבחנה צווישן א דיבור פון אמת און א דיבור פון שקר.
"אֱוִיל בַּיּוֹם יִוָּדַע כַּעְסוֹ" - מדרש אגדה
אֱוִיל בַּיּוֹם יִוָּדַע כַּעְסוֹ וְכֹסֶה קָלוֹן עָרוּם׃ (טז) - דער נאר אין דעם זעלבן טאג ווערט באקאנט זיין כעס, און דער קלוגער דעקט צו די שאַנדע.
רש"י ברענגט דא א מדרש אגדה: אין דעם טאג וואס אדם הראשון איז באשאפן געווארן איז באקאנט געווארן זיין סרחון - אין יענעם זעלבן טאג האט ער געזינדיגט, און דאס איז דער טייטש פון "ביום יוודע כעסו". און דער הקדוש ברוך הוא, וואס ער איז "ערום" - מלשון חכמה - האט צוגעדעקט זיין קלון און האט נישט געוואלט פארדארבן זיינע באשעפענישן. לויטן דין וואלט אדם הראשון געדארפט נסתלק ווערן פון דער וועלט אין יענעם זעלבן טאג ממש, נאר דער הקדוש ברוך הוא האט אפגעשויבן די גזירה פון א מענטשנ'ס טאג צום טאג פונעם מקום ברוך הוא, ווי עס שטייט "כי אלף שנים בעיניך כיום אתמול כי יעבור". און אזוי האט אדם הראשון געדארפט לעבן טויזנט יאר, און ער האט געלעבט ניין הונדערט מיט דרייסיג, און זיבעציג יאר האט ער אוועקגעגעבן פאר דוד המלך. לויט דעם מדרש איז דער "אוויל" אינעם פסוק אדם הראשון, און דער "כוסה קלון" איז דער הקדוש ברוך הוא.
ביאור פונעם רבינו יונה: א דאפלטע נארישקייט
רבינו יונה ערקלערט דעם פסוק כפשוטו: דער אוויל, אין דעם זעלבן טאג און אין יענעם מאמענט וואס מען מאכט אים אין כעס, דערקענט מען תיכף אין זיינע רייד אז ער קאכט. אין אונזערע ווערטער: ער האט א קורצן לונט. און נישט בלויז דאס, נאר ער פראקלאמירט אויך זיינע פלענער: "האט איר געזען וואס ער האט מיר געטאן? ווארטס נאר וואס איך וועל אים טאן, איך וועל אים אפווארטן דארט און דארט". אלע זיינע פלענער גיסט ער ארויס אינדרויסן. דו האסט פלענער? שווייג. עס וועט דאך איינער אויסהערן, א חבר וועט גיין און יענעם זאגן "ער ווארט אויף דיר אין ווינקל" - און דער גאנצער פלאן ווערט בטל.
זאגט רבינו יונה: עס איז דא דא א דאפלטע נארישקייט. קודם כל, דו פארשפרייטסט פאר יעדן אז מען האט דיך אויפגערעגט. ווען דו שווייגסט, וואלט די זאך פאריבער; אבער יעצט פרעגט מען דיך: "וואס האט ער דיר געזאגט?", און דו ענטפערסט: "ער האט געזאגט אז איך בין א נאר און אן עם הארץ" - און מיט דעם פארשפרייטסטו אליין די ווערטער פון גנאי וואס מען האט געזאגט אויף דיר. און עס איז גאנץ מעגליך אז די צוהערערס וועלן טראכטן ביי זיך אין הארצן: "ווייסט וואס? ער האט גארנישט אזוי געגרייזט". פאר וואס דארפסטו מפרסם זיין דיינע בזיונות ווען זיי אנטפלעקן דיין אייגענע חרפה? און צווייטנס, דו מעלדסט אז דו גרייטסט זיך אפצוצאלן פאר אים - און ממילא וועט מען אים ווארענען, און דו וועסט גארנישט קענען טאן.
"וכוסה קלון ערום" - דער קלוגער באהאלט נישט בלויז זיין כעס און זיינע פלענער, נאר אפילו דאס עצם זאך וואס מען האט אים באליידיגט פארדעקט ער. קיינער דארף נישט וויסן וואס מען האט מיר געזאגט און ווי אזוי מען האט מיך מבזה געווען. עס איז גענוג אז מען האט מיך באשעמט איין מאל, צו וואס פעלט מיר אויס נאך בזיונות? דער גר"א לייגט צו: אמאל ווען א צווייטער מענטש וועט הערן ווי אזוי מען האט דיך פארשעמט, וועט ער זיך אויך צושטעלן דערצו. דערפאר פארמאכט דער ערום דאס מויל און פארדעקט זיין קלון.
דערצייל נישט דיינע דורכפעלער אינדערהיים
הרב גריינימאן גיט שיעורים פאר חתנים - הדרכה צום אויפבוי פון א אידישער שטוב פאר די חתונה. איינע פון די זאכן וואס ער זאגט דארט איז: אויב עס איז געשען מיט א מענטש עפעס גוטס, זאל ער דערציילן אינדערהיים; אבער אויב עס איז מיט אים געשען עפעס נישט גוט, זאל ער נישט דערציילן. אויב דער בעל הבית האט דיך אריינגערופן אין אפיס און געזאגט אז ער האט באמערקט דיין ארבעט און דיין מסירות - דערצייל עס אינדערהיים, דיין ווייב וועט זיך פרייען און זאגן "ברוך השם, איך האב א מוצלחת'דיגן מאן". אבער אויב דער בעל הבית האט דיך גערופן און געזאגט אז דו ארבעטסט שוואך - קום נישט אהיים זוכן א כותל מערבי ביי דיין ווייב. פארוואס? ווייל ווען דו דערציילסט פאר דיין ווייב דיינע דורכפעלער, נידערסטו דיין ווערט אין אירע אויגן, און ביים קומענדיגן געלעגנהייט וועט זי זאגן: "נו, דיין בעל הבית איז גערעכט, דו טויגסט טאקע נישט". די זאכן וועלן גענוצט ווערן קעגן דיר.
ער האט דערציילט אז ער האט געקענט א יונגערמאן וואס דאס איז געווען זיין צרה: ער פלעגט די גאנצע צייט קומען אהיים און דערציילן ווי אומבאהאלפן ער איז, ווי עס גייט אים נישט, וואס פאר א שוטה ער איז און פארוואס ער האט אזוי געטאן. און באמת האט זיין ווייב אנגעהויבן אים צו גלייבן, און האט אנגעהויבן אים צו לאזן פילן אז ער איז טאקע אזוי. נאכדעם וואס דו האסט איר אזוי שטארק איבערגעצייגט - פארוואס זאל זי נישט גלייבן? און דער מצב איז דערגאנגען ביז גט. זיי זענען געגאנגען פרעגן ביי הגאון רבי חיים קנייבסקי, און ער האט געזאגט אז עס זענען דא צוויי מצבים וואס דעמאלט איז נישט דא וואס צו טאן און מען דארף זיך גט'ן. איינס - ווען די עלטערן מישן זיך אריין אויף אן עקסטרעמען אופן; עס איז דא א שוויגער וואס גיט נישט קיין מנוחה, און מען קען פרובירן צו וואוינען אין שלומי אדער אין אויסטראליע, אבער געווענליך וועט עס נישט העלפן, אדער וועט זי קומען אויך אהין, אדער מען איז נישט גרייט זיך דערווייטערן. דער צווייטער מצב - ווען די פרוי איז מבזה איר מאן. אויב זי האט נישט קיין שום הערכה צו אים, און אין אירע אויגן איז ער דערנידעריגט, איז דא גארנישט וואס צו פאררעכטן מיט שלום בית וועגן. מען זאגט נישט אז מען זאל זיך יאגן צו גט'ן, מען זאגט נאר אז דאס זענען מצבים וואס דער תיקון אין זיי איז גאר שווער.
קומט אויס אז א מענטש וואס דערציילט אינדערהיים זיינע דורכפעלער מאכט חרוב פאר זיך אליין, און ברענגט אז מען זאל אים אפשאצן לויט דעם. און דאס איז דער טייטש פון "וכוסה קלון ערום": ווער ס'איז קלוג - זיינע בזיונות האלט ער ביי זיך, ציט אליין פון זיי די ריכטיגע מסקנות און לערנט זיך ווי אזוי נישט אנצוקומען נאכאמאל צו אזא מצב, און גייט נישט דערציילן פאר אנדערע כדי זיי זאלן אים אויך מבזה זיין.
דער מלבי"ם: אוויל, ערום און חכם
דער מלבי"ם ערקלערט: עס איז דער וועג פון חכמה, תבונה און שכל אז ווען מען רעגט אויף א מענטש זאל ער זיך נישט גלייך אויפרייסן, אפילו אויב אינעווייניג קאכט ער. כעס איז א שלעכטע מדה - ווען מיר זעען א מענטש ווערט אין כעס און בייזערט זיך, פאלט גלייך זיין כבוד און זיין חשיבות אין אונזערע אויגן. דער משכיל הערשט איבער זיין כעס אפילו ווען מען מאכט אים זייער אין כעס. און דאס איז וואס עס שטייט "שכל אדם האריך אפו", און "ארך אפים רב תבונה": די מדה פון תבונה איז אז א מענטש ווערט נישט אין כעס, אדער צום ווייניגסטנס ווייזט ער נישט ארויס זיין כעס אויף אינדרויסן.
אבער דער אוויל, וואס די כללים פון חכמה זענען נישט זיינע גרונט-יסודות, איז נישט געוואוינט איינצוהאלטן זיין רוח. מען מאכט אים אין כעס - און גלייך פלאצט ער אויס, ווייל "קצר אפים יעשה אולת" און "קצר רוח מרים אולת". דערפאר "ביום" - אין יענעם מאמענט וואס ער האט א כעס - "יודע כעסו", גלייך לאזט ער עס ארויס אויף אינדרויסן. די חוקי החכמה פאדערן צו פארלענגערן די געדולד און נישט נוקם צו זיין; אפצאלן פארן חבר פאר דעם שלעכטס וואס ער האט אים געטאן איז קעגן די חוקי החכמה.
און נאך מער פון דעם, זאגט דער מלבי"ם: אפילו ווער ס'איז בלויז אן ערום און נאך נישט קיין חכם, וועט דאס אויך נישט טאן. עס איז פאראן א חילוק צווישן אן ערום און א חכם: דער ערום איז נאך נישט אנגעקומען צו דער מדרגה פונעם חכם, נאר ער איז א מענטש וואס פירט זיך אויף ריכטיג כאטש ער פירט זיך נישט אויף אין די דרכי החכמה. אויך ער איז שוין א "כוסה קלון" - ווען זיין חבר רעגט אים אויף און טוט אים מבזה זיין, פארדעקט ער זיין כעס און האלט עס אין הארצן, ווייל ער ווייסט אז דאס ארויסווייזן כעס איז אליין א חרפה און א ביזיון: ווען מען זעט דיך אין כעס און קאכנדיג, טראכט מען נישט אויף דיר קיין גוטע זאכן. ער ווארט אויף א פאסיגע שעה, אבער כלפי חוץ פארדעקט ער עס.
דאס איז אבער נאר דער ערום. דער חכם ווייסט אז מען דארף בייקומען דעם כעס אליין - נישט נאר אז עס זאל זיך נישט אנזען כלפי חוץ, נאר אז מען טאר אפילו אין הארצן נישט אין כעס זיין, און דאס איז א פיל העכערע מדרגה. מען קען זאגן אז אויך אין דער אלגעמיינער וועלט ווערט כעס פאררעכנט פאר א שלעכטע מדה, נאר די פאדערונג דארט איז בלויז צו האלטן דעם כעס אינעווייניג אין הארצן און עס נישט ארויסווייזן פאר יעדן, און דאס ווערט דארט פאררעכנט פאר א התגברות. על פי תורה איז אבער די פאדערונג גאר אן אנדערע: נישט צו האלטן דעם כעס אין הארצן, נאר זיך מתגבר זיין ביז די זאך רעגט דיך בכלל נישט אויף. און די וועגן דערצו זענען באקאנט: אמונה, בטחון אין השי"ת, און די ידיעה אז אין אדם נוגע במוכן לחברו כמלא נימא. מען דארף האבן איבונגען דערצו, און מען קויפט עס נישט איין אין איין רגע, אבער דאס איז די הויכע מדרגה. דער חכם וואס גייט אין די דרכי החכמה איז אפילו אין הארצן נישט אין כעס, און ממילא זוכט ער אויך נישט קיין נקמה שפעטער. דער ערום פארדעקט דעם כעס אבער ער עקזיסטירט נאך אינעווייניג. און דער אוויל - נישט נאר וואס ער נעמט נקמה סוף כל סוף, נאר אפילו צו פארדעקן דעם כעס קען ער נישט; גלייך ווען ער ווערט אין כעס ווייזט ער עס ארויס פאר יעדן. דאס איז דער ערגסטער מצב פון אלע.
דריי פסוקים וועגן אמת און שקר ביים רעדן
יָפִיחַ אֱמוּנָה יַגִּיד צֶדֶק וְעֵד שְׁקָרִים מִרְמָה׃ (יז) - ווער עס רעדט ארויס אמונה וועט זאגן גערעכטיגקייט, אבער א שקר'דיגער עדות רעדט ארויס באטרוג.
יֵשׁ בּוֹטֶה כְּמַדְקְרוֹת חָרֶב וּלְשׁוֹן חֲכָמִים מַרְפֵּא׃ (יח) - עס איז פאראן איינער וואס רעדט אומבאטראכט ווי שטעכענישן פון א שווערד, אבער די צונג פון חכמים ברענגט היילונג.
שְׂפַת אֱמֶת תִּכּוֹן לָעַד וְעַד אַרְגִּיעָה לְשׁוֹן שָׁקֶר׃ (יט) - א ליפ פונעם אמת וועט באפעסטיגט בלייבן אויף אייביג, אבער די צונג פונעם שקר וועט בלויז דויערן פאר אן אויגנבליק.
די אלע דריי פסוקים רעדן אלע וועגן דיבור - "יגיד צדק", "עד שקרים", "בוטה", "לשון חכמים", "שפת אמת", "לשון שקר" - און דער מלבי"ם ערקלערט זיי בסמיכות, אלס איין המשך.
די סימני היכר פון דעם וואס רעדט דעם אמת
זאגט דער מלבי"ם: א מענטש קומט פארן שופט שטיין צו דין תורה מיט זיין חבר, און ער טענה'ט אמת'ע טענות, בשעת זיין בעל דין ברענגט אן עד שקר כדי אפצופרעגן זיינע ווערטער. ווי קען מען וויסן ווער עס רעדט דעם אמת און ווער עס זאגט א ליגן? זאגט שלמה המלך: א קלוגער שופט קען פונעם אופן פון זייערע טענות אליין דערקענען דעם אמת און דעם צדק. און דער ערשטער סימן איז: דער וואס זאגט דעם אמת רעדט בנחת, מיט א קול דממה דקה - דער אמת איז מיט אים, ער ווייסט אז ער איז גערעכט און ער דארף זיך נישט צעווילדעווען. אבער דער ליגנער רעדט מיט א רעש: "עדות! איך שווער דיר!" - ער שרייט, איז מבטא מיט די ליפן, מערט אן רמאות און תחבולות. דער וואס גייט מיטן אמת זעט אויס פיל ווייניגער איבערגעטריבן און פיל מער זיכער אין זיך. און דער וואס ווילדעוועט, שרייט, שווערט און פרובירט פארשידענע קאמבינאציעס - איז א סימן אז דער אמת איז נישט אויף זיין זייט, און ער מיינט צו ערגענצן דעם חסרון פונעם אמת מיט רעש און טומל, כאילו דער רעש אליין וועט באווייזן די ריכטיגקייט פון זיינע ווערטער.
און דאס מיינט "יפיח אמונה": "אמונה" איז א לשון פון אמת, און "יפיח" איז א גאר לייכטער ארויסרעד, ווי א בלאז וואס גייט ארויס פונעם מויל. א מענטש וואס זאגט דברי אמת - איז אים גענוג א לייכט ווארט, און מיט דעם "יגיד צדק", ווייל דאס איז גענוג קלאר צו מאכן דעם צדק, און די ווערטער זענען ראוי מען זאל זיי גלייבן. אבער "עד שקרים מרמה": הגם ער באגנוגנט זיך נישט מיט א לייכטער אמירה נאר ער קומט אפגעבן עדות בקול גדול און אנמאכן א גאנצן טומל - פון זיינע רייד אליין פארשטייסטו שוין אז דער מענטש קומט זאגן א ליגן, אז עס איז נישטא קיין ממשות אין זיינע ווערטער און קיין אמת איז נישטא אין זיי.
ווער באזיגט אין אן אידעאלאגישן קאמף
מען האט שוין פריער געברענגט דעם ביישפיל פונעם קאמף צווישן שרו של עשיו מיט יעקב, און מען האט אין דעם עוסק געווען אויך אין די שיעורים אויף פרשת השבוע. דארט גייט יעקב ארויס צולע על ירכו, און פונדעסטוועגן זאגט מען אונז אז יעקב האט מנצח געווען. ווי אזוי? שרו של עשיו גייט ארויס גאנץ, און יעקב גייט ארויס צעקלאפט און געשלאגן "עד שזרחה לו השמש" - און דאך איז יעקב דער מנצח. נאר ווען עס איז פאראן א פיזישער קאמף צווישן צוויי, דער וואס גיט דעם לעצטן קלאפ, דעם נאק-אוט, איז דער מנצח. אבער ווען עס איז אן אידעאלאגישער קאמף - צוויי קומען אריין אין א צימער, יעדער לייגט פאר זיינע טענות און זיין משנה און פרובירט צו איבערצייגן, און נאך צוויי שעה הערט מען א טומל, און איינער גייט ארויס מיט א בלוי אויג און דער צווייטער גייט ארויס גאנץ - ווער האט געזיגט? דער מיטן בלויען אויג. ווארום אויב דו וואלסט געקענט ענדיגן דעם וויכוח און אויפווייזן דיינע טענות מיט רייד, פאר וואס האסטו געדארפט שלאגן? אין דעם מאמענט וואס דו האסט געלאזט געוואלדטאט רעדן, איז א סימן אז דיינע טענות זענען פארשטאמט געווארן, דו האסט מער נישט וואס צו זאגן און דו הייבסט אן רעדן מיט די הענט. דאס בלויע אויג איז דער קרוין פונעם נצחון פונעם געשלאגענעם. און אזוי שטייט דארט: "וירא כי לא יכול לו" - דער מלאך האט געזען אז ער קען אים נישט בייקומען אינעם אידעאלאגישן וויכוח - און דאן "ויגע בכף ירכו". ווער עס קען נישט מנצח זיין מיט ווערטער, הייבט אן טיילן שלעק. און דאס איז "עד שקרים מרמה": ווען דו זעסט א מענטש מאכט רעש און טומל, עדות און שבועות און געשרייען, איז א סימן אז ער קען נישט אויפווייזן זיין אמת אויף א רואיגן אופן און מיט דרכי חכמה, און דערפאר טוט ער עס אויף א כוח'דיגן אופן - און דאס צייגט נאר ווי ארעם זיינע טענות זענען.
"יש בוטה כמדקרות חרב"
דער מלבי"ם פירט אויס ווייטער: זאלסט זיך נישט איבערנעמען אויב דו זעסט א מענטש רעדן הויכע ווערטער אויפן אופן פון עדות, שבועה און געשרייען. "יש בוטה" - לשון ביטוי שפתים, וואס געווענליך מיינט עס א נדר אדער א שבועה, ווי דער לשון התורה און די דרשות חז"ל. עס איז דאך פאראן א מענטש וואס שווערט כדי זיינע ווערטער זאלן באשטעטיגט ווערן, און דאס איז "כמדקרות חרב": ווי איינער וואס קומט שטעכן זיין בעל דין מיט א שווערד. ער האט נישט קיין אמת אונטער זיך, און ער קומט מיט דער קראפט פונעם שווערד אויפצוווייזן זיינע ווערטער און מחייב זיין זיין חבר שלא כדין.
"ולשון חכמים מרפא" - "לשון", ווי דער מלבי"ם דערקלערט תמיד, ווייזט אויף בינה. די חכמים וואס פירן זיך לויט די כללים פון חכמה וועלן פארשן מיט זייער לשון, מיט דעם כח פון זייער בינה, די זאכן; זיי וועלן בודק זיין די טענות און פארשטיין דבר מתוך דבר, און זיי וועלן אנטדעקן דעם ליגן אין זיי. דו האסט געוואלט מיט דיין שבועה און מיט דעם רעש וואס דו האסט געמאכט שטעכן דיין בעל דין, דאס הייסט אים מחייב זיין, און דער חכם - וואס פארשטייט וואס דו זאגסט און וואס עס ליגט אונטער דיינע רייד - וועט אים היילן פון דער שטעכונג. מען מיינט נישט קיין שווערד ממש, נאר אז דיינע רייד זענען געקומען אים צו שטעכן, און דער חכם וואס פארשט דורך די זאכן היילט אים אויס.
שפה און לשון: "שפת אמת תיכון לעד"
דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן "שפה" און "לשון", און מיר האבן דאס שוין געזען עטליכע מאל: שפה איז דרויסנדיג, לשון איז אינערליך. א לייכטער דיבור וואס א מענטש רעדט ווערט אנגערופן שפה, בשעת א זאך וואס א מענטש זאגט מתוך מחשבה והתבוננות ווערט תמיד אנגערופן לשון. אויך היינט דרוקט מען זיך אזוי אויס: ווען מען וויל זאגן אז יענעמ'ס ווערטער זענען נישט ווערט קיין באכטונג, זאגט מען אז דאס איז "מן השפה ולחוץ" - לייכטע, אויבערפלעכליכע דיבורים. אבער די לשון איז עפעס העכער, וואס קומט פון תבונה און פון שכל.
און לויט דעם: "שפת אמת תיכון לעד" - דער אמת דארף נישט קיין גרויסן שכל, קיין באזונדערע מליצות און קיין הויכע רייד. עס איז גענוג שפה, אפילו בלויז מן השפה ולחוץ, ווייל דער אמת ווייזט דאך זיין וועג פון זיך אליין. אזוי ווי עס איז פריער געזאגט געווארן "יפיח אמונה" - דעם אמת פעלט נישט אויס אויפצוווייזן מיט פיל ראיות, עס איז גענוג עס ארויסצוהויכן מיט א לייכטן בלאז וואס קומט ארויס פונעם מויל - אזוי אויך דא: עס איז גענוג א שפה כדי צו זאגן דעם אמת, און מיט דעם וועט ער בלייבן באשטיין.
אבער "ועד ארגיעה לשון שקר": ווען א מענטש פרובירט צו זאגן א ליגן, ברענגט ער ראיות און שפאנט איין זיין גאנצע חכמה און תבונה - און דאס איז שוין א "לשון", א באנוץ מיטן שכל און מיט דער פנימיות - און די גאנצע לשון, פאר וואס? לשם שקר. זאגט שלמה המלך: עס וועט דיר גארנישט העלפן. "עד ארגיעה" - בלויז אויף איין קורצן מאמענט. אפשר האסטו געמאכט א רושם, אבער נאך א רגע וועט קלאר ווערן אז אלעס וואס דו האסט געזאגט איז הבל, און ביים בודק זיין די זאכן וועט זיך ארויסשטעלן אז דאס איז א לשון שקר. אפילו דו האסט אראפגעלייגט לאגישע און שכלי'דיגע טענות, און אפילו פסעוודא-וויסנשאפטליכע טענות וואס זענען באשטימט צו ווייזן אז דיינע ווערטער זענען ריכטיג - שטייט דאס אלעס בלויז אויף א רגע און דערנאך פאלט עס אוועק און דער ליגן דערין ווערט אנטפלעקט. אבער ווען דער אמת איז אין דיין מויל, אפילו אן קיין גרויסער חכמה - האסטו געזאגט דעם אמת, און די זאך דערקענט זיך, "שפת אמת תיכון לעד".
לסיכום:
מיר האָבן געלערנט אין די דאָזיקע פּסוקים צוויי יסודות אין שמירת הפה. דער ערשטער: דער אוויל מאַכט גלייך מפורסם זיין כעס און אַפילו זיינע נקימה-פּלענער, און מיט דעם מאַכט ער מפורסם זיין אייגענעם קלון און פאַרלירט זיין מעגלעכקייט צו האַנדלען; דער ערום פאַרדעקט דעם כעס און דעם ביזיון און דערציילט עס נישט פאַר קיינעם, און דער חכם דערהייבט זיך העכער דעם און ווערט אַפילו אין האַרצן נישט אין כעס. דער צווייטער: אמת דאַרף נישט קיין רעש. דער דובר אמת, איז אים גענוג אַ לייכטער הויך און אַ פּשוטע שפּראַך, און זיינע ווערטער האָבן אַ קיום אויף אייביק; בעת דער דובר שקר ברענגט צו הילף שבועות, געשרייען און שׂכל'דיקע תחבולות - ווי שטעכן פון אַ שווערד - אָבער די לשון פון די חכמים פאָרשט אויס און היילט, און דער שקר שטייט בלויז פאַר אַ רגע און פאַלט גלייך אַראָפּ.