פרק י"ב אין משלי רעדט אסאך ארום דעם כוח פונעם מויל און די וועגן פון חכמה. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף צוויי פסוקים: איינער באהאנדלט דעם ווערט פונעם דיבור קעגן מעשה, און דער צווייטער דעם חילוק צווישן דעם אוויל וואס גייט נאך זיינע אויגן און דעם חכם וואס הערט אויס אן עצה. ביידע פסוקים צוזאמען לערנען אונז אויס א גרויסן יסוד: א מענטש ווערט געמאסטן נישט בלויז לויט וואס זיינע הענט טוען, נאר לויט וואס זיין מויל גיט ארויס און וואס זיינע אויערן זענען גרייט אויפצונעמען.
מִפְּרִי פִי־אִישׁ יִשְׂבַּע־טוֹב וּגְמוּל יְדֵי־אָדָם יָשִׁיב לוֹ׃ (יד) - פון די פירות פון א מענטשנס מויל וועט ער זאט ווערן מיט גוטס, און די באלוינונג פאר די מעשים פון א מענטשנס הענט וועט ער אים צוריקגעבן.
רש"י ערקלערט: "מפרי פי איש" - פונעם שכר פונעם מויל פון עוסקי תורה, עסט מען גוטס אויף דער וועלט, און די קרן איז קיימת פאר זיי לעולם הבא.
רבנו יונה ערקלערט אז דער פסוק קומט מעורר זיין דעם מענטש ער זאל נאכיאגן צדק און זכויות דורך זיין דיבור. מען וואלט געקענט מיינען אז נאר א מעשה וואס א מענטש טוט מיט די הענט האט א חשיבות: דו האסט געגעבן צדקה, געהאלפן יענעם הייבן א שווערע משא, געלייגט תפילין, גענומען א לולב - יעדער פיזישער מעשה האט א מעלה. אבער ווען א מענטש רעדט, נו, האסט גערעדט, ס'איז דאך נישט ווי די מעלה פון עשיה. דערויף קומט דער פסוק און זאגט: וויסן זאלסטו, אז ווען א מענטש האט בלויז א פרי פונעם מויל, וועט ער דערפון זאט ווערן מיט גוטס - נישט ווייניגער ווי דאס וואס גמול ידי אדם ישיב לו, נישט ווייניגער ווי דאס וואס ער וועט באקומען פאר מעשים וואס ער האט געטאן מיט די הענט.
רבנו יונה ברענגט ביישפילן: א מענטש וואס טראכט אריין אין חכמה, רעדט דברי תורה, גיט א גוטע עצה פאר זיין חבר, מחזק די הענט פון דער אמת, מקדש שם שמים, משיב רבים מעוון - אזוי ווי עס שטייט געשריבן "מקור חיים פי צדיק". דאס אלעס זענען מעשים וואס ווערן געטאן דורכן רעדן. זענען זיי דען ווייניגער פון מעשים מיט די הענט? מחיה זיין דאס הארץ פון נדכאים און צובראכענע מענטשן - איז דאס דען ווייניגער ווי א מענטש וואס מאכט "ולבן שנים מחלב", וואס שענקט א שמייכל פאר זיין חבר? דער פסוק שטעלט עס צו און פארגלייכט: פונקט ווי א מענטש טוט מעשים און האט פאר זיי אן אומגעהויערן שכר, אזוי אויך איז דער חלק און די זכות פונעם מענטש וואס רעדט ריינע רייד.
און חז"ל האבן דאך שוין געזאגט: "גדול המעשה יותר מן העושה". איך בין געגאנגען שאפן ביי דיר צדקה און דו האסט געגעבן דאס געלט - וועמענס זכות איז גרעסער? פונעם מעשה. און לאמיר קוקן: וואס האסט דו געטאן? א מעשה. וואס האב איך געטאן? גערעדט. זעסטו דאך אז דער דיבור שטייט נישט ווייניגער פונעם מעשה. זאלסט נישט מזלזל זיין אינעם דיבור - "מפרי פי איש ישבע טוב".
מען קען נאך מסביר זיין אז "גמול ידי אדם" רעדט פון ווען א מענטש זינדיגט, אז ער וועט באקומען באצאלט דערפאר און געשטראפט ווערן לויט זיין גמול. און פארוואס לייענען מיר "ישיב" בעת עס שטייט געשריבן "ישוב"? דאס קומט מרמז זיין אויף דעם וואס עס שטייט "מפי עליון לא תצא הרעות והטוב" - ווען ס'איז דא שלעכטס, איז עס נישט דער קדוש ברוך הוא וואס האט געברענגט אויף דיר דאס שלעכטע, נאר דער מענטש אליין האט דאס געברענגט אויף זיך צוליב זיינע מעשים. און ווי עס שטייט: "איוולת אדם תסלף דרכו ועל ה' יזעף לבו" - דער מענטש טוט שלעכטס פאר זיך אליין מיט זיינע שלעכטע מעשים, ער ברענגט אויף זיך משחיתים, און דערנאך האט ער נאך טענות קעגן קודשא בריך הוא. אבער "כי לא ענה מלבו" - וואס דו ווערסט געפייניגט קומט נישט פון גאטס הארץ. דעריבער איז דער כתיב "ישוב", דיר צו זאגן: וואס דו טוסט וועט זיך אומקערן צו דיר. מיין נישט אז דו האסט דא עפעס א ווארף געטאן און ביסט אוועקגעגאנגען; די צרה וואס דו האסט ארויסגעווארפן וועט דיר נאכיאגן. און דער קרי איז "ישיב", ווייל עס זעט אויס כאילו דער אויבערשטער קערט דיר עס צוריק - אבער באמת, דאס וואס דו האסט אליין געטאן איז צוריקגעקומען צו דיר, און נישט דער קדוש ברוך הוא האט געברענגט אויף דיר אן אנדערע רעה.
דער ווילנער גאון איז מדייק אין דעם שינוי הלשון: צום ערשט שטייט "מפרי פי איש", און דערנאך "וגמול ידי אדם". וואס איז דער חילוק? "איש" איז א לשון פון שררה און חשיבות, ווי עס שטייט "אליכם אישים אקרא", און ווי "הלוא איש אתה", "מי שמך לאיש שר ושופט עלינו".
שלמה המלך קומט אונדז לערנען אז א מענטש דארף תמיד מוכיח זיין זיין חבר אויף זיינע שלעכטע מעשים, ווי עס שטייט אין דער תורה "הוכח תוכיח את עמיתך". און ווען מען איז אים מוכיח און ער פאררעכט זיינע וועגן - ווער פארדינט דערפון? דו אליין. ווייל אלע מצוות וואס ער וועט אנהייבן מקיים צו זיין ווערן צוגעשריבן אויך צו דיין זכות. "מפרי פי איש" - פון דער פרוכט פונעם מויל מיט וואס דו האסט אים מוכיח געווען - "ישבע טוב".
אבער וואס טוט זיך אויב מען האט גערעדט און גערעדט, און די ווערטער זענען געפאלן אויף פארשטאפטע אויערן? יענער האט נישט געוואלט זיך בייטן, ער טוט ווייטער ווי אלעמאל און גארנישט האט זיך ביי אים נישט געביטן. צי האט מען אויך דעמאלט א שכר? ברענגט דער גר"א א וואונדערבארע זאך בשם דעם הייליגן אריז"ל, און אזוי ווערט אויך געברענגט בשם דעם זוהר: אויב דו האסט מוכיח געווען א צווייטן מענטש און ער האט נישט אנגענומען די תוכחה, זאלסטו נישט מיינען אז דו ביסט ארויס מיט ליידיגע הענט. וויסן זאלסטו, אז דעם הייליגן ניצוץ וואס איז געווען אין אים נעמסטו אוועק פון אים - און דאס איז דער סוד פון "זכה, נוטל חלקו וחלק חברו בגן עדן". ס'איז נישט פאראן קיין מציאות אז דו זאלסט דערלייגן: אויב הייבט ער אן מקיים צו זיין מצוות צוליב דיינע ווערטער, נעמסטו א חלק אין דעם זכות פון זיינע מצוות; און אויב איז ער נישט מקיים, נעמסטו דעם גוטן חלק וואס איז אין אים - דער גוטער חלק ווערט מבורר און קלעבט זיך צו דיר, און ער נעמט דעם שלעכטן חלק וואס אין דיר און עס קלעבט זיך צו אים. קומט אויס אז א מענטש ווערט נזדכך דורך דעם וואס ער איז מוכיח זיין חבר, אפילו ווען זיין חבר האט עס נישט אנגענומען פון אים.
מען קען זאגן בדרך הלצה אז ס'איז פאראן דערין א לימוד זכות אויף די וואס זאגן "איך וויל נישט גיין הערן קיין דרשות, איך וויל נישט הערן קיין שיעורים". פאר וואס? ממה נפשך: תשובה טאן וויל ער דאך נישט, טא פאר וואס זאל ער גיין הערן - כדי מען זאל צונעמען פון אים זיינע זכותים און זיין גוטן ניצוץ, און אפילו זיין חלק אין גן עדן זאל אים נישט בלייבן? ביז וויפיל מען קען מלמד זכות זיין אויף די מענטשן.
און דאס איז דער פסוק: "מפרי פי איש" - אפילו אויב דו האסט מוכיח געווען און די פרוכט האט לכאורה גארנישט געברענגט, און ער האט נישט תשובה געטאן - "ישבע טוב", דעם חלק פון זיין גוטן ניצוץ באקומסטו. און אויב האט ער דיר אויסגעהערט און אנגעהויבן לייגן תפילין, היטן שבת, נעמען א לולב און מקיים זיין אלע מצוות - "וגמול ידי אדם ישיב לו", אויך דעם שכר פון די מעשים וואס ער טוט מיט זיינע הענט באקומסטו. אזוי צי אזוי קומסטו ארויס מיט א פארדינסט.
לויט דעם האט מען מסביר געווען די ווערטער פון דער גמרא "ישראל קדושים הם" - עס איז פאראן איינער וואס וויל געבן און האט נישט, און עס איז פאראן איינער וואס האט און וויל נישט געבן. אויפן ערשטן פארשטייט מען: ער איז באמת א נעבעך, זיין הארץ איז פול מיט א רצון צו געבן און משפיע זיין אבער ער פארמאגט נישט - קדוש יאמר לו. אבער דער וואס ער האט יא און וויל נישט געבן, אים רופסטו א קדוש? תוספות דארט שפירט די קשיא און ערקלערט אז מען רעדט פון א מענטש וואס איז געווען געצוואונגען צו געבן בלית ברירה: איינער איז געקומען צו אים און ער האט נישט געהאט קיין ברירה און איז געווען געצוואונגען אים צו געבן עסן. סוף-כל-סוף האט ער געגעבן, כאטש נישט מיט א גוטן ווילן - און דערפאר "ישראל קדושים הם". און דאך איז עס שווער צו פארשטיין: א מענטש וואס האט געגעבן אזא מין נתינה, אים רעכנסטו אריין אינעם כלל פון "ישראל קדושים"?
נאר מען ערקלערט: יעדע מצוה וואס א מענטש איז מקיים באשאפט ער דערמיט א מלאך. אויב האט מען מקיים געווען א מצוה אן קיין כוונה - האט מען באשאפן א גוף פון א מלאך אן קיין נשמה, ווייל מען האט דאך מקיים געווען די מצוה אן קיין נשמה, אן דער כוונה. און אויב האט א מענטש זייער שטארק געוואלט טאן א מצוה און עס איז אים נישט אויסגעקומען - ער האט נישט געהאט קיין געלט צו געבן, אדער ער האט געווארט און ארויסגעקוקט און ס'איז נישט אנגעקומען צו אים קיין תפילין - האט ער באשאפן א נשמה פון א מלאך אן קיין גוף, ווייל ס'איז דאך נישט געווען קיין פיזישער מעשה. וואס טוט דער הקדוש ברוך הוא? ווי עס ווערט געברענגט בשם רבי זושא: ער נעמט דעם גוף פון דעם וואס איז מקיים געווען א מצוה אן כוונה, און די נשמה פון דעם וואס האט נאר געוואלט און מכוון געווען אבער נישט מקיים געווען בפועל, און פארבינדט זיי צוזאמען. און דאס מיינט "ישראל קדושים הם" - צוזאמען זענען זיי הייליג, ווייל פון די מעשים פון ביידע צוזאמען ווערט באשאפן איין גאנצער מלאך.
לויט דעם ערקלערט מען דעם שייכות צווישן דעם הדס און דעם לולב. חז"ל האבן געזאגט אויף די ארבעת המינים: יבואו אלו ויכפרו על אלו. דער הדס האט א ריח און האט נישט קיין טעם - מצוות אבער נישט קיין תורה. דער לולב, וואס דאס איז דער תמר, האט א טעם אבער נישט קיין ריח - תורה אבער נישט קיין מצוות. זיי זענען משלים איינער דעם צווייטן. פונקט ווי א רצון און א מעשה זענען זיך משלים, אזוי אויך די תורה פון איין מענטש און די מצוות פונעם צווייטן זענען זיך משלים.
אבער וואס טוט זיך מיט דער ערבה און דעם אתרוג? דער אתרוג האט דאך סיי א טעם און סיי א ריח און פעלט אים גארנישט, און די ערבה איז לכאורה נאר מקבל. ביים הדס און לולב האט יעדער איינער געגעבן עפעס און באקומען עפעס, אבער דער אתרוג האט לכאורה גארנישט באקומען - פאר וואס לוינט זיך אים די שותפות? און די שוועריקייט איז, אז אין חז"ל שטייט "יבואו אלו ויכפרו על אלו", וואס באדייט אז יעדער האט א פארדינסט אין דעם עסק; עס שטייט נישט "יבוא האתרוג ויכפר על הערבה", נאר א קעגנזייטיגער אויסגלייך.
און דער ביאור איז לויט ווי מיר האבן מסביר געווען: ווען דער צדיק איז מוכיח דעם רשע, איז דער אתרוג משפיע אויף דער ערבה. אויב די ערבה האט זיך צוגעהערט און אנגעהויבן געבן איר ריח און איר טעם, דער רשע האט זיך געביטן - פארדינט דער צדיק, ווייל דער הקדוש ברוך הוא גיט אים א חלק אין דעם שכר פון זיינע מצוות. און אויב די ערבה האט נישט אנגענומען די תוכחה, וועסטו דען זאגן אז דער אתרוג איז ארויס א מופסד? זאגן די מפרשים: דער אתרוג האט אויך באקומען. אין דער ערבה איז פאראן א הייליגער ניצוץ וואס האלט איר ביים לעבן, און איר גוטער ניצוץ קלעבט זיך צו צום הייליגן ניצוץ פונעם צדיק. דער צדיק נעמט די זכותים פון יענעם מענטש, און דער שלעכטער ניצוץ וואס אינעם צדיק - ווייל "אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא", און ער פארמאגט אויך עפעס א קליינעם פגם - גייט אריבער צו דער ערבה. דער רשע נעמט זיין חלק און דעם צדיק'ס חלק אין גיהנום, און דער צדיק נעמט זיין חלק און דעם רשע'ס חלק אין גן עדן. קומט אויס אז די שותפות לוינט זיך אויך פארן אתרוג. און די לערנונג איז: אפילו ווען א מענטש האט געטון און לכאורה נישט מצליח געווען, וועט ער סוף-כל-סוף האבן א פארדינסט דערפון.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער מענטש ווערט פארגליכן צום עץ השדה. עס איז דא אן אילן סרק און עס איז דא א בוים וואס מאכט פירות, און ביי א פרוכטבוים איז דער עיקר די פירות. און ביים מענטש - וואו זענען זיינע פירות? אין זיין מויל. פונקט ווי דאס אויסגעוועלטסטע אינעם בוים איז די פרי וואס קומט ארויס פון אים, אזוי אויך דאס אויסגעוועלטסטע אינעם מענטש איז דער דיבור. און דאס איז אויך זיין מעלה מיט וואס ער איז דער מובחר פונעם מין האנושי: "ויפח באפיו נשמת חיים" - און דער תרגום זאגט "רוח ממללא", און מיט דעם איז דער מענטש נבדל פון בעלי חיים. נישט די צווייגן, נישט די בלעטער, און נישט דער שפיץ זענען דאס משובח'דיגסטע פונעם בוים נאר די פירות, און אזוי אויך ביים מענטש - די מעלה וואס איז אים מיוחד, דער ארט וואו זיין חכמה און גדלות ווערן אנטפלעקט, איז דער דיבור.
מען זאגט אז דער דיבור איז דער קולמוס הלב: ווען א מענטש רעדט, פארשטייסטו וואס עס שטייט געשריבן אויף זיין הארץ. זעסטו א מענטש רעדן דברי זלזול - פארשטייסטו ווער ער איז. זעסטו א מענטש רעדן דברי שבח, גוטע ווערטער, ווערטער פון אהבה און אחוה צו יעדן איד, ער רעדט דברי תורה - לויט דעם פארשטייסטו וואס זיין פנימיות איז.
דאס ווארט "פה" וואס ווערט דא געזאגט קומט ארויסברענגען חכמה. ווען א מענטש רעדט מיט זיין מויל דברי חכמה - גיט ער דאך ארויס זיין פרי; דאס ארויסברענגען פירות איז דאס ארויסגעבן דברי חכמה וואס דער חכם רעדט ארויס מיט זיין מויל. און אויב ער איז אן אילן סרק, א מענטש ליידיג פון אלעם, קומט אויס אז ווען ער האט גערעדט האט ער גארנישט גערעדט - "כאילם וכחירש לא יפתח פיו" ווערט געזאגט אויפן אוויל. אן אילן סרק, וואס האט ער דען צו געבן? אויף וואס וועט ער רעדן מיט דיר, אויף די נייעס? אויף די ליגע?
און נאך מער: די פרי פונעם דיבור מאכט דעם חכם שלם אויך ביי זיך אליין. ווען דער חכם רעדט דברי תורה טוט ער נישט בלויז אויף פאר אנדערע, נאר ער אליין ווערט דערהויבן און באקומט א מעלה וואס פירט אים צו דער שלמות. און מיר האבן שוין אמאל ערקלערט אז ווען א מענטש לערנט עפעס פארשטייט ער עס אויף א געוויסער מדרגה, אבער ווען ער ערקלערט עס פאר אנדערע הייבט ער זיין מדרגה פון פארשטאנד: די זאכן ווערן אים קלארער, זיי ווערן נתברר און מער פארשטענדליך פאר אים. קומט אויס אז די פרי פונעם דיבור איז נוצליך פאר אים אליין - מיטן עצם דיבור האט ער קונה געווען א רוחניות'דיגע מעלה, און האט אויך פארטיפט אין די דברים.
זאגט דער מלבי"ם: דער מענטש האט צוויי לייטערס מיט וועלכע ער שטייגט אויף צו דער שלמות - איינס איז עיון און חכמה, און דאס צווייטע איז דער מעשה. פון דער חכמה ווערט דער מענטש אליין זאט: דער דיבור אין דברי חכמה העלפט אויך פאר אים אליין. אבער אין מעשה, זענען די עיקר נהנים אנדערע מענטשן. ווען איך גיי און גיב דיר, שפייז דיר, גיב דיר צדקה, העלף דיר ארויס - איז שווער צו זאגן אז איך האב דערפון באקומען א תועלת; אדרבה, איך האב ארויסגענומען געלט פון מיין קעשענע און עסן פון מיין שטוב און אוועקגעגעבן פאר יענעם. און דעריבער, דוקא דארט איז דער הקדוש ברוך הוא דער וואס וועט אומקערן פארן מענטש זיין גמול.
און דאס איז דער פשט פונעם פסוק: "מפרי פי איש ישבע טוב" - ביים דיבור האב איך אליין הנאה געהאט, איך האב באקומען א תועלת, איך האב פארטיפט אין די דברים, איך האב פארדינט. אבער "גמול ידי אדם" - וואס האב איך דען באקומען? איך האב נאר געגעבן, נאר ארויסגעגעבן. אויף דעם שטייט "ישיב לו": דער הקדוש ברוך הוא וועט דיר אומקערן, ווייל אויף דעם געבן אליין האסטו דאך נישט קיין קבלה און נישט קיין שום ענטפער פון זיך אליינס.
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן שכר און גמול. גמול ווערט באשטימט, לויט זיין לשון, לויט די "ההתפעלויות שהנפש מתפעל בעשייתו מצד המידות הנטועות בנפשו". אויב א מענטש גיט צדקה מצד דער מדה פון אהבה צום צווייטן, די מדה פון רחמים און חנינה אין אים - לויט דעם וועט זיין זיין גמול. אבער אויב ער האט געגעבן מיט א שלעכט הארץ, ווייל מענטשן האבן געקוקט און דער האט געגעבן און יענער האט געגעבן און עס איז אים נישט געווען אנגענעם מען זאל זען אז ער גיט נישט, און ער האט ארויסגעווארפן בלית ברירה מיט א זויערן פנים - ווערט דער מעשה געמאסטן לויט דער מחשבה און לויט דער פעולת הנפש בשעת'ן געבן. דאס איז די הגדרה פון גמול: מען באצאלט דעם מענטש לויט די תכונות פון זיין נפש. אבער שכר איז נישט אזוי: א פועל וואס האט געארבעט באקומט שכר, און עס ווענדט זיך נישט צי ער איז געקומען מיט שמחה צו דער ארבעט צי נישט - שכר באקומט מען לויטן מעשה, און גמול לויט דער מחשבה וואס ליגט דערין.
נאך א חילוק מאכט דער מלבי"ם צווישן שכר און גמול צו השבה. דער וואס איז משיב - גיט צוריק די זעלבע זאך אליין. עס איז דיר פארלוירן געגאנגען א קאמערע און מען האט עס דיר צוריקגעגעבן: מען האט דיר נישט געקויפט קיין אנדערע, נאר מען האט דיר צוריקגעגעבן דאס דייניגע. אבער שכר און גמול זענען אלעמאל אן אנדערע זאך אנשטאט די מעשה: איך האב פאבריצירט טישן - האט מען מיר דען געגעבן טישן פאר מיין שכר? און אזוי אויך גמול: איך האב דיר איבערגעלאזט מיין אויטא פאר א שטיק צייט אדער אפילו געגעבן במתנה - טוסטו מיר דען גמול'ן מיטן צוריקגעבן דעם זעלבן אויטא? גמול איז אלעמאל אן אנדערע זאך.
און פון דא קומט דער חידוש: "וגמול ידי אדם ישיב לו". דער הקדוש ברוך הוא גיט אים אליין צוריק דאס וואס ער האט געגעבן פאר אנדערע, אויף אן אופן אז עס פעלט אים גארנישט. דו האסט געגעבן און משפיע געווען, און פון הימל באצאלט מען דיר לויט דיין כוונה - אבער נישט מיט אן אנדערע זאך, נאר מיט דער זעלבער זאך אליין. "עשר בשביל שתתעשר": די זעלבע זאך מיט וואס דו האסט גוגמל'ט, מיט דער זעלבער זאך וועט ער דיר צוריקגעבן, מיט א גאנצער השבה. עס האט זיך געדאכט פארן מענטש אז עס פעלט אים עפעס, זאגט מען אים: ניין מיין ליבער, דו ביסט גארנישט פארמינערט געווארן, עס פעלט דיר גארנישט פון דעם וואס דו האסט געהאט לכתחילה.
דֶּרֶךְ אֱוִיל יָשָׁר בְּעֵינָיו וְשֹׁמֵעַ לְעֵצָה חָכָם׃ (טו) - דער וועג פונעם נאר איז גלייך אין זיינע אויגן, אבער דער וואס הערט צו צו אן עצה איז א חכם.
זאגט רבנו יונה א זאך וואס בעלי מוסר רעדן אסאך דערוועגן: דער אוויל איז קיינמאל נישט חושד אין זיך אליין. ס'איז אים תמיד קלאר אז וואס ער טוט איז גערעכט, ער טראכט קיינמאל נישט קיין צווייטן געדאנק "אפשר האב איך זיך נישט געפירט כהוגן", "אפשר האב איך זיך נישט געפירט מיט חכמה" - ער האט דאך א מונופאל אויף חכמה, ווי קען גאר זיין אז ער האט זיך נישט געפירט מיט חכמה? דער אוויל דארף נישט קיין יועצים; ער איז דער יועץ פאר זיך אליין, ער פארשטייט אליין. זאגט אים א מענטש: וואס דו טוסט איז דאך איוולת - ענטפערט ער: ערקלער מיר נישט, ס'איז בסדר, איך ווייס.
און לכאורה דארף מען פרעגן: דא רעדט מען דאך נישט פון א כסיל נאר פון אן אוויל - ווי אזוי איז זיין וועג גלייך אין זיינע אויגן? נאר דער מענטש, זיין תאווה נייגט זיין הארץ, און צוליב זיין תאווה מאכט ער אלע מעגליכע טעותים און גיט נישט אכט אז ער האנדלט לויט דער תאווה און נישט לויט'ן שכל. ווען ער וואלט געהערט עצות פון אנדערע וואלט ער קלוגער געווארן, ווייל יענער איז דאך אביעקטיוו - ער האט נישט דיין תאווה, און דערפאר קען ער דיר געבן א ריינע עצה. אבער דו פארשטייסט עס דורך דיין תאווה און זאגסט "דארט לוינט זיך", ווייל ס'איז דא דארט עפעס וואס דו גלוסט דערצו און ציט דיך, און דו טראכטסט נישט מיט שכל אז די סכנות דארט זענען גרויס און ס'איז בעסער א צווייטער פלאץ וואס זעט לכאורה אויס ווייניגער כדאי. ווען א מענטש האט א תאווה, איז זיין מחשבה נישט אביעקטיוו און זיין הכרעה איז נישט קיין אביעקטיווע הכרעה.
און לעומת זה, "שומע לעצה חכם". גיט אכט: א חכם האט אויף וואס זיך צו פארלאזן, ער האט וואס צו פארקויפן, און ער קען זאגן פאר זיך "איך בין א חכם, איך קען זיך פארלאזן אויף מיין דעת". און פונדעסטוועגן הערט ער אויס יענעמ'ס עצה, ווייל ער ווייסט אז "השוחד יעוור עיני חכמים" - נישט די אויגן פון נארנים. אויב שוחד פארבלענדט די אויגן פון חכמים, כל שכן פון טיפשים. די תורה האט נישט געזאגט "היט זיך, שוחד קען פארדרייען דעם דעת פון א כסיל", נאר: אפילו אויב דו ביסט א חכם, וועט דער שוחד פארדרייען דיין דעת.
און ווער איז דער "חכם"? נישט דער וועמען איך און דו רופן א חכם. ווען דער רמב"ם וואלט געזאגט אויף איינעם אז ער איז א חכם - וואלטן מיר געזאגט: אן אומבאשרייבליכער גרויסער חכם. און אויב שלמה המלך, דער חכם מכל אדם, וואלט אים גערופן א חכם - א חכם וואס ס'איז נישט פאראן ווי זיין חכמה. און אויב דער בורא עולם זאגט אויף אים אז ער איז א חכם - ווער קען דאס משער זיין און באשרייבן. און פונקט אויף זיי זאגט די תורה: השוחד יעוור עיני חכמים - חכמים וואס די תורה אליין רופט זיי אזוי. ס'איז פאראן שוחד, איז אויס, דער דעת ווערט פארדרייט.
און וואס איז שוחד? נישט נאר ביי א שופט וואס מען קומט און לייגט אים א קאנווערט. דער שוחד פון תאוות, דער שוחד פון שלעכטע מדות, דאס איז אויך שוחד. "איך פסק'ן אזוי ווייל אזוי געפעלט מיר מער, ווייל דארט ציט מיר מער, ווייל דאס רעדט מער צו מיר" - דאס אלעס איז שוחד. דערפאר איז דער חכם חושד אין זיך אליין און זאגט: היט זיך, דיין גאנצע חכמה וועט דיר נישט העלפן, א טראפן שוחד וועט פארנייגן דיין דעת. און דערפאר זענען די צדיקים און חכמים שטענדיג חושד אין זיך אליין.
מיר האבן שוין דערציילט וועגן רבי חיים עוזר גראדזענסקי, וואס אמאל האט ער געדארפט פארן צו דער כנסיה הגדולה פון אגודת ישראל, א חשוב'ע אסיפת רבנים וואס איז פאָרגעקומען אין דער גרויסער שטאט. און ער האט אזוי געזאגט: ווער ווייסט, אפשר דער גאנצער טעם פארוואס איך פאר אהין איז נאר צוליב דעם וואס דאס פריערדיגע מאל האב איך געזען אין איינע פון די געשעפטן אין שטאט א שירעם וואס איז מיר שטארק געפאלן, נאר איך האב נישט געהאט קיין געלט, און איך האב געזאגט אז דאס נעקסטע מאל ווען איך וועל דארט זיין וועל איך עס קויפן. ווער ווייסט, אפשר מיין גאנצע כוונה פארוואס איך פאר יעצט איז נאר וועגן יענעם שירעם. ווער פון אונז וואלט חושד געווען אין זיך אזא חשד? ס'האנדלט זיך דאך אין א כינוס פון גדולי תורה און אין הכרעות בעניני כלל ישראל. אבער דער מענטש - אמאל איז עס די קטנוניות, די קליינע זאך, וואס רירט אים אן און רעדט צו אים. דער קליינער מענטש פילט דאס נישט; דער גרויסער מענטש איז חושד אין זיך אליין.
דער אלטער פון סלאבאדקע האט אמאל געזאגט: ס'איז געווען א מנהג אין יענע צייטן צו מאכן א "משמר" אין ישיבה ליל ששי, צו לערנען די גאנצע נאכט, און מען פלעגט דערלאנגען קאווע און קוכן. האט ער געזאגט: ווער ווייסט, אפשר בלייבן מיר דא לערנען די גאנצע נאכט נאר צוליב די קאווע און קוכן. תורה, וואס "כל חפציך לא ישוו בה" - און דו פארגלייכסט עס צו קאווע און קוכן? דאס איז דער טבע פונעם מענטש. און אויב דו ביסט נישט חושד אין זיך אליין, איז א סימן אז דיין מצב איז זייער שלעכט, ווייל דער חכם איז תמיד חושד אין זיך אליין. און אויב דו ביסט נישט חושד אין זיך אליין, פאלסטו חס ושלום אריין אינעם ערשטן חלק פונעם פסוק: "דרך אוויל ישר בעיניו" - ער איז זיכער אז ער טוט עס לשם שמים, זיכער אז זיינע כוונות זענען ריין, זיכער אז ער איז קיינמאל נישט געשטרויכלט געווארן. ער איז שטענדיג זיכער. נאר דער צדיק איז תמיד חושד אין זיך אליין.
מען דערציילט אויף רבי אהרן לייב שטיינמאן, אז איין מאל איז ער געווען אויף אן עראפלאן וואס איז אריבערגעפלויגן דעם גרעניץ פון די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע, און מען האט פון דארט געזען די ניאגרא וואסערפאלן. דער רב איז געזעסן אויף א פלאץ וואס מען האט פון דארט נישט געקענט זען, האט מען אים געזאגט: דער רב קען קומען צום פארדערשטן טייל פונעם עראפלאן און זען די וואסערפאלן, שטיין און לויבן און דאנקען דעם אויבערשטן אויף די נפלאות הבריאה. דער רב איז אויפגעשטאנען פון זיין ארט און אנגעהויבן גיין, און אינמיטן וועג האט ער זיך אויסגעדרייט, צוריקגעגאנגען צו זיין ארט און זיך אוועקגעזעצט. האבן זיי אים געפרעגט: פארוואס איז דער רב נישט צוגעגאנגען? האט ער זיי געזאגט: אינמיטן וועג האב איך זיך געפרעגט - פארוואס גייסטו? כדי צו דאנקען און לויבן דעם בורא אויף נפלאות הבריאה, צי סתם ווייל ס'איז דיר אינטערעסאנט צו זען די ניאגרא וואסערפאלן וואס יעדער רעדט דערפון? און פארשטייט נישט שלעכט: אפילו אויב דו גייסט קוקן ווייל ס'איז אינטערעסאנט איז נישטא אין דעם קיין איסור. אבער דער צדיק איז חושד אין זיך אליין און נארט זיך נישט אפ, און דער רב האט געפילט אז ס'איז דא דא אן אפנארעריי פון זיך אליין - און ער איז צוריקגעגאנגען זיצן אויף זיין ארט.
דאס איז וואס שלמה המלך זאגט אונז: דער אוויל איז קיינמאל נישט חושד אין זיך אליין. אבער דער חכם, מיט זיין גאנצער חכמה, איידער ער פסק'נט זאגט ער: קום, איך וויל דו זאלסט הערן, מען האט מיר אזוי געפרעגט און איך בין מסופק צי צו טון אזוי צי אזוי, איך האב א מיינונג, אבער איך וויל הערן אויך וואס דו זאגסט. ריכטיג אז איך בין א חכם - אבער דאס אויסהערן נאך א מענטש וועט מיר צוגעבן נאך תבונה, נאך אן התבוננות. "שומע לעצה חכם".
דער הגאון מווילנא ערקלערט: דער אוויל טוט גלייך וואס ס'קומט אים ארויף אויפ'ן הארץ, און דאס איז גלייך אין זיינע אויגן. אבער דער חכם טוט גארנישט סיידן ער האט זיך באראטן מיט א חכם, ווייל ער ווייסט אז "יצר מחשבות לב האדם רק רע כל היום" און "יצר לב האדם רע מנעוריו".
און דער הגר"א איז מדייק: ביים אוויל איז באטאנט געווארן די ראייה - "ישר בעיניו", און ביים חכם איז באטאנט געווארן די שמיעה - "ושומע לעצה". וואס איז דער חילוק? עין און אוזן זענען מרמז אויף תורה שבכתב און תורה שבעל פה. תורה שבכתב איז תלוי אינעם אויג - מען ליינט עס פונעם ספר ארויס, "ניתי ספר ונחזי". אבער תורה שבעל פה איז תלוי אין דער שמיעה פונעם אויער, וואס זי גייט אריבער מפה לאוזן; היינט-צו-טאגס איז תורה שבעל פה אויך פארשריבן געווארן, אבער אין יענע צייטן ווען מען האט זי נישט פארשריבן, איז זי אנגעקומען נאר דורכ'ן אויער.
און ווי באקאנט טיילן זיך זאכן אין דער וועלט אויף דוכרא און נוקבא - זכר און נקבה. ביי מופשט'דיגע מושגים איז די כוונה אז דוכרא איז שטענדיג דער משפיע, און נוקבא איז דער מושפע און מקבל. און אויב מען טיילט אזוי אפ דאס אויג און דעם אויער: דאס אויג איז בחינת דוכרא און דער אויער איז בחינת נוקבא. און נישט נאר צוליב דעם וואס דאס אויג שטעקט ארויס און דער אויער איז איינגעזונקען און לעכעריג (נקובה), נישט צוליב דעם פיזישן שינוי, נאר ווייל דאס אויג איז דער וואס קוקט אכטונג (המשגיחה): מיט'ן אויג היט מען אויף וואס עס פאסירט ביי אנדערע, און דאס איז א בחינה פון השפעה - איך בין דא דער ממונה, איך געב אכטונג אויף יעדן. אבער דער אויער איז נוקבא, וואס מיט אים איז מען מקבל פון אנדערע: וואס דו האסט גערעדט, האב איך איינגעזאפט און אויפגעכאפט. דער אויער איז נישט קיין משפיע - איך קען נישט משפיע זיין אויף דיר דורך מיין אייגענעם אויער, נאר בלויז מקבל זיין פון דעם וואס דו ביסט משפיע אויף מיר.
וואס איז בעסער פאר'ן מענטש - צו זיין בבחינת נוקבא אדער בבחינת דוכרא? זיכער בבחינת נוקבא, ווייל דעמאלט איז ער מקבל און מושפע און לייגט צו צו זיך אליין; בעת בבחינת דוכרא איז ער משפיע אויף אנדערע אבער איז מקבל ווייניגער פון זיי. "הוי זנב לאריות ואל תהי ראש לשועלים" - דער ראש לשועלים איז דוכרא, ער איז דער משפיע, אבער אויף וועמען? אויף פוקסן. איז בעסער אז דו זאלסט זיין א זנב לאריות און זיין א נוקבא, ווייל אלס וויידל ביסטו מקבל פון די וואס זענען העכער פון דיר.
אמאל האט מען געבעטן פון איין רב צו דרש'ענען אין א פלאץ וואו עס זענען געווען נאך רבנים און דרשנים. האט ער זיי געזאגט: ס'זענען דא דא אנדערע רבנים, איך האב ענדערש אז זיי זאלן רעדן. האבן זיי אים געפרעגט: דער רב קען דאך משפיע זיין און מזכה זיין דערמיט, פארוואס וויל ער נישט? האט ער זיי געזאגט: קוקט, ווען איך רעד חזר איך איבער זאכן וואס איך ווייס שוין; אבער ווען איך הער אויס, לערן איך נייע זאכן. דאס איז דער ענין פון נוקבא: ווען דו ביסט בבחינת מקבל - האסטו מקבל געווען, האסטו געזויגט. אבער אויב ביסטו משפיע - האסטו משפיע געווען פון דעם וואס דו פארמאגסט, און פאר דיר אליין האסטו גארנישט צוגעלייגט. ווידער, פארשטייט נישט קרום אז דערפאר זאל מען נישט משפיע זיין; ס'איז דא א גרויסער שכר פאר'ן משפיע און אלעס איז וואונדערבאר. אבער אויב מען פרעגט וואס איז בעסער ווען ס'זענען פאראן צוויי מעגלעכקייטן - צי צו גיין פארלערנען א שיעור צי גיין הערן א שיעור - גיי הער א שיעור. דו האסט געהערט א שיעור, ביסטו מקבל. און עס רעדט זיך פון איינעם פון וועמען מען האט וואס מקבל צו זיין, אן אדם גדול פון וועמען מ'האט וואס צו לערנען.
און לויט דעם איז דער פסוק הערליך: "דרך אוויל ישר בעיניו" - ביים אוויל איז ישר צו זיין בבחינת "עיניו", בבחינת דוכרא, דער משפיע. ער לויפט גלייך צו זיין פון די משפיעים. אבער דער חכם איז נישט פאראינטערעסירט צו זיין פון די משפיעים, נאר אדרבה - "ושומע לעצה", ער גלוסט צו זיין פון די מקבלים. דאס איז דער דרך החכמה: דער מענטש זאל זיין א מקבל און נישט א משפיע.
דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א וועג וואס זעט אויס אין איר אנהייב גלייך, אבער איר סוף פירט צום אונטערגאנג; און עס איז דא א פארקערטער וועג, וואס אין איר אנהייב איז זי פול מיט קוצים ודרדרים און שטערונגען, און צום סוף א גלייכער מישור. דער וועג וואו דער מענטש ציט זיך נאך תאוות - וויין, פלייש, תאוות הגוף, תענוגים - איז א וועג וואס איר אנהייב איז גלייך, הנאה און תענוג; אבער סוף-כל-סוף וועט יענער מענטש שטארבן בקיצור ימים, און דערנאך וועט ער אויבן דארפן באצאלן א גאר טייערן פרייז פאר אלץ וואס ער האט הנאה געהאט דא אויף דער וועלט. דער צווייטער וועג איז לכאורה שווערער, ווייל ער מיאוס'ט זיך דא אפ פון תענוגים און דערווייטערט זיך פון תאוות עולם הזה און גייט דורך נסיונות - אבער ביים סוף איז נצח נצחים, אן אושר און אן עידון נפשי וואס מען קען נישט משער זיין און באשרייבן. איר אנהייב איז קוצים און איר סוף איז א מישור.
און וואס איז אן אוויל? דער מלבי"ם איז שטענדיג מדייק דעם חילוק צווישן אים און א כסיל. דער כסיל איז נישט דוקא קיין נארישער מענטש; ער קען זיין גאר קלוג, אפילו א פראפעסאר, נאר ער פירט זיך נישט אויפ'ן לעבן לויט דער חכמה וואס ער ווייסט: ער ווייסט אז די זאך איז שלעכט און פונדעסטוועגן טוט ער עס. אבער דער אוויל איז דער מיט דער ספק'דיגער השקפה: "אפשר?", "ווער זאגט?", "האסטו באווייזן?", "ווי קען מען וויסן?", "ס'איז נישטא קיין קלארקייט", "ס'איז נישט מוכרח". יעדע זאך וואס דו זאגסט אים - אדער יא אדער ניין, אלעס איז ביי אים א ספק, אן אפשר.
זאגט דער מלבי"ם: דער אוויל איז מסופק אין די חוקי החכמה. שטענדיג האט ער ספקות צי דאס וואס דו זאגסט איז ריכטיג, צי באמת וויל דער בורא עולם דוקא אזוי; ער גלייבט נישט אין זיי און איז נישט גרייט צו הערן קיין עצה. מען ווייזט אים: זע נאר, אזוי דארפסטו טון, דאס איז די ריכטיגע עצה און דאס איז דער גלייכער וועג - אבער דער וועג וואס מען ווייזט אים זעט אויס אין זיינע אויגן פארדארבן און קרום, און זיין אייגענער וועג איז דער גלייכער. און פארוואס גייט ער לויט זיין אייגענעם בליק? ווייל דער וועג וואס איר סוף איז קוצים ודרדרים - איז איר אנהייב א מישור, א שיינער און גוטער וועג, פול מיט הנאות און תענוגים. מען זאגט אים: ביים סוף זענען פאראן קוצים, ביים סוף זענען דא ווייטאגן און חבלים. ענטפערט ער: ס'איז נישט זיכער, איך ווייס נישט, יעצט זע איך א מישור. דאס איז "דרך אוויל ישר בעיניו" - ער זעט א וועג וואס אין אנהייב זעט זי אויס גלייך, און ער מיינט אז אלעס איז אין בעסטן ארדענונג און ער גייט ווייטער דערין, און דורך דעם בלאנדזשעט ער פונעם שכל'דיגן וועג און "בקהל רפאים ינוח", ווי שלמה המלך זאגט אין פרק כ"א.
"ושומע לעצה חכם" - דער חכם איז דער וואס פירט זיך לויט די דרכי החכמה און די דרכי התורה. ער גייט נישט אין דעם וועג וואס איז ישר בעיניו, נאר ער הערט אויס די עצה פון דער חכמה, און זי זאגט אים: לאז דיך נישט פארפירן, דער וועג איז שיין, גלייך און באנגענעם, גערטנער און פעלדער, אבער ביים סוף וועסטו ביטערע פירות עסן. כאטש ער זעט מיט די אייגענע אויגן דאס פארקערטע, גייט ער נישט נאך זיין ראיית עינים ווי דער אוויל. און די חכמה זאגט אים אז דער צווייטער וועג איז טאקע שווער אין אנהייב - מען דארף מסירות נפש, התגברות און כבישת התאוות - אבער "סוף הכבוד לבוא", און ביים סוף איז נצח נצחים פון עונג און פרייד. ער הערט צו צו דער עצה וואס די חכמה ראט אים און ער קלויבט אויס דעם ריכטיגן וועג, און מיט דעם אליין ווייזט ער ארויס אז ער האט אין זיך חכמה: אז ער קען גיין לויט דער עצה פונעם שכל און דער תורה, און נישט לויט דעם וואס עס זעט אים גלייך אויס פאר די אויגן אויפ'ן מאמענט.
די צוויי פסוקים פאַרענדיקן איינער דעם צווייטן. "מפרי פי איש ישבע טוב" לערנט אונדז אַז דער דיבור איז די פרי פונעם מענטש, און דורך דעם טוט ער משלים זיין זיך און יענעם: דברי תורה, אַ גוטע עצה, תוכחה און חיזוק - זייער שכר שטייט נישט אונטער פונעם שכר פֿון מעשה ידיים, און דער מוכיח פאַרדינט סיי אויב מען האָט אים אויסגעהערט און סיי אויב נישט. און "וגמול ידי אדם ישיב לו" - אויף דער נתינה וואָס לכאורה האָסטו נאָר פאַרלוירן דערין, גיט דער הקדוש ברוך הוא דיר צוריק די זעלבע זאַך, לויט דער תכונה פון דיין נפש און דיין כוונה, אַזוי אַז עס זאָל דיר גאָרנישט פעלן. און "דרך אוויל ישר בעיניו ושומע לעצה חכם" לערנט אונדז אַז דער אוויל איז זיכער מיט זיך אַליין, ער גייט נאָך זיינע אויגן און נאָך זיינע תאוות און איז קיינמאָל נישט חושד אין זיך, בעת דער חכם ווייסט אַז שוחד בלינדעט אַפילו עיני חכמים, דעריבער איז ער חושד אין זיך, ער הערט, נעמט אָן און באַראָט זיך - און מאַכט זיין אויער פאַר אַ כלי קיבול. דאָס איז דער דרך החכמה: צו זיין פֿון די מקבלים, אויסצוקלויבן אַ וועג וואָס איר אָנהייב איז שווער און איר סוף איז אַ מישור, און נישט צו גיין נאָך דעם וואָס זעט זיך אָן פאַר די אויגן אין דעם מאָמענט.