אינעם קומענדיגן שטיקל פון פרק י"ב גייט שלמה המלך ווייטער אן צו עוסק זיין אין די דרכים פון פרנסה און אין די דרכי המדות: ווער איז דער מענטש וואס בויט זיין לעבן אויף א וועג פון ערלעכער און זיכערער מיה, און ווער איז דער וואס יאגט נאך גרינגע און ליידיגע וועגן. אויף דריי פסוקים וועלן מיר זיך אפשטעלן: "עובד אדמתו" און "מרדף ריקים", "חמד רשע מצוד רעים ושורש צדיקים יתן", און "בפשע שפתיים מוקש רע". אין יעדן פון זיי איז פאראן סיי א פשט אין ענינים פון עולם הזה און סיי א נמשל אין ענינים פון דער נפש, לויטן דרך פונעם הגאון מווילנא און פונעם מלבי"ם.
עֹבֵד אַדְמָתוֹ יִשְׂבַּע לָחֶם וּמְרַדֵּף רֵיקִים חֲסַר לֵב׃ (יא) - דער וואס באארבעט זיין אייגן פעלד וועט זאט ווערן פון ברויט, און דער וואס יאגט נאך ליידיגע זאכן איז א חסר לב, עס פעלט אים שכל און פארשטאנד.
עס איז פאראן א מענטש וואס טראכט אז עס לוינט זיך אים איבערצולאזן זיין אייגן פעלד און גיין באארבעטן א צווייטנס פעלד. זאגט מען אים: דו לאזסט איבער דיין אייגן פעלד, און שפעטער, ווען יענע פעלד וועט שוין מער נישט זיין פאר דיר, פון וואס וועסטו עסן? אויב דו באארבעטסט יענעמ'ס פעלד, ארבעט אויך אויף דיין אייגן פעלד. און אזוי זאגט דער הגאון מווילנא: אויב יענע פעלד וועט שוין מער נישט האבן קיין ארבעט, האסטו צום ווייניגסטנס וואוהין צוריקצוגיין, דו האסט דאך אן אייגן פעלד.
אין דעם ענין פון זיין אנגעוויזן אויף אנדערע איז כדאי צו דערמאנען א מעשה איבער דעם רב פון פרדס חנה, הגאון הרב שלעזינגער. מען איז געקומען און אים פארגעשלאגן צו נעמען א געהאלט פון דער מועצה דתית, אבער ער איז בשום אופן נישט געווען גרייט דאס צו טון. ווען מען האט אים געפרעגט פארוואס, האט ער געענטפערט: כל זמן איך נעם נישט קיין געהאלט, זענען מיינע פסקים און באשלוסן שקול ומדוד לויט דעת תורה. אין דער מינוט וואס איך וועל אנהייבן נעמען א געהאלט, וועל איך אנפאנגען צו טון וואס איר ווילט. האבן זיי אים געזאגט: איר דארפט זיך גארנישט זארגן, מיר וועלן פון אייך גארנישט פארלאנגען און זיך נישט אריינמישן אין אייערע שיקולים, איר וועט פסק'ענען און איר וועט באשליסן. האט ער זיי געזאגט: וואס מיינט איר, אז ווען איך וועל נעמען א געהאלט וועל איך ווארטן אז איר זאלט קומען מיר זאגן וואס צו טון? איך וועל שוין אליין צוגיין צו אייך און פרעגן וואס איר ווילט איך זאל טון! ווען א מענטש נעמט עפעס פון א צווייטן, ווערט ער אן עבד צו יענעם, ער ווערט אן עושה דברו. וויפיל רבנים מטעם האט מען געזען, וואס לויטן געהאלט האבן זיי פארשטאנען וואוהין דער ווינט בלאזט און וואס מ'פאדערט פון זיי: דא דארף מען מתיר זיין ממזרים, און דארט דארף מען זיך אפגעבן מיט גיור פאר א קצין, און יעדער ווייסט פון וועלכן צד די פראסע איז באשמירט און פארשטייט דעם כיוון.
וואס איז דער נמשל אינעם פסוק? זאגט דער הגאון מווילנא: בלויז מיט תורה קען מען זיך נישט מחי' זיין אויף דער וועלט. אויב מען וועט פרעגן א מענטש וואס ער האט געגעסן צום פרישטיק און ער וועט ענטפערן צוויי בלאט גמרא, און פאר נאכטמאל נאך צוויי בלעטער פון א מוסר-ספר, איז עס טאקע זייער שיין, אבער צום סוף וועט דער מענטש שטארבן. ער מוז האבן די געברויכן פונעם עולם הזה: עסן, טרינקען, רחיצה און אלע איבעריגע צרכים. וואס טוט אבער דער חכם? ער עסט לשובע נפשו, וויפיל ער ברויך, און אזוי אויך אין אלע אנדערע ענינים פונעם עולם הזה: דאס הכרח'דיגע נעמט ער, און די איבעריגע צייט איז ער עוסק אין תורה און מצוות. דאס מיינט "עובד אדמתו": "אדמתו" איז זיין אייגן גוף, ער פלאגט זיך און ארבעט כְּדֵי לקיום גופו, און דערנאך "ישבע לחם", און דאס ברויט איז דא א רמז אויף תורה, ווי עס שטייט "לכו לחמו בלחמי ושתו ביין מסכתי".
אבער עס איז פאראן איינער וואס זאגט: הער זיך איין, מ'קען דאך נישט אן די ענינים פון עולם הזה, א מענטש איז נישט קיין מלאך, מ'מוז דאס האבן. און וואס טוט ער? ער לאזט אינגאנצן אפ די רוחניות'דיגע ענינים, ער לאזט אינגאנצן אפ דעם ברויט, און בלייבט נאר א "עובד אדמתו" אינעם באדייט פון בלויז די ענינים פון זיין גוף. וויבאלד די צרכי הגוף זענען אים הכרחי, ווערט ער נאכגעשלעפט נאך זיי און פארלאזט חיי עולם, און יאגט נאך הבל און ריק כדי צו שטילן זיינע תאוות. און דאס איז בעצם בכלל נישט זיין "אדמתו", נאר פרעמדע פעלדער, ווייל אלע תאוות פונעם עולם הזה וועלן דא פארבלייבן און מ'נעמט זיי נישט מיט אויף יענער וועלט. דיין אייגענע ערד איז דיין רוחניות'דיגער חלק, און דו לייגסט אריין דיין גאנצן כח אין פרעמדע קרקעות און לאזסט איבער דאס דייניגע. וואס וועט בלייבן ביים סוף? דער גוף פארפוילט אין קבר, און דער מענטש בלייבט א "חסר לב", ליידיג פון אלעם, ווייל ער האט זיך נישט געזארגט פאר זיינע אמת'ע באדערפענישן.
נאך אן הסבר זאגט דער הגאון מווילנא: "עובד אדמתו" גייט ארויף אויף גן עדן. אזוי ווי עס שטייט אין זוהר הקדוש אויפן פסוק "לך לך מארצך", אז דער הקדוש ברוך הוא זאגט כביכול צו דער נשמה לך לך מארצך, גיי ארויס פון גן עדן. דער הקדוש ברוך הוא האט אונז באשאפן "לעובדה ולשומרה", און אמאל איז די עבודה געווען אין גן עדן אליין, ווען אדם הראשון האט געארבעט אין גן עדן. און וואס מיינט "לעובדה ולשומרה"? זאגן חז"ל: "לעובדה" דאס זענען מצוות עשה, "ולשומרה" דאס איז הישמר פן ואל, די מצוות לא תעשה. אויב אזוי איז "עובד אדמתו" א מענטש וואס היט די מצוות עשה און מצוות לא תעשה און באארבעט די אמת'ע ערד, די אדמה העליונה, און דערפאר "ישבע לחם", ער וועט באקומען שכר, אזוי ווי דער זוהר דרש'נט "מלחם אביה תאכל", פונעם שכר וואס דער הקדוש ברוך הוא גיט. אבער דער "מרדף ריקים" גייט נישט באארבעטן די אויבערשטע ערד און בויט נישט פאר זיך זיין פאלאץ אין גן עדן, נאר זוכט הנאות און תאוות, און ער איז א "חסר לב", ער מאכט פעלערהאפטיג זיין אייגן הארץ.
וואס מיינט "חסר לב" כפשוטו? א מענטש וואס פארמאגט נישט קיין כוח ההכרעה. ער האט נישט דאס וואס מען רופט היינט א שטארקן כאראקטער, די פעיקייט צו מאכן באשלוסן אפילו ווען זיי זענען שווער. נאך יעדער זאך שלעפט ער זיך נאך: פלוצים גלוסט זיך מיר, פלוצים האב איך נישט קיין חשק, היינט שפירט זיך מיר נישט אויפצושטיין צו דער ארבעט. ווי לאנג קען א בעל הבית האלטן אזא ארבעטער? און זייער שנעל געפינט ער זיך נאכאמאל אלס א "מרדף ריקים". דער מענטש פארמאגט נישט דעם כוח הממשלה, ער איז נישט בכוח צו קאנטראלירן און הערשן איבער זיך אליין, און דערפאר זוכט ער נישט זיין פרנסה אויפן וועג פון "עובד אדמתו" נאר אין אלערליי ליידיגע זאכן, זאכן וואס פארלאנגען נישט קיין אנשטרענגונג. ווי יענער וואס איז געקומען צו דער ארבעט און געפרעגט וואס איז דא דער געהאלט. האט מען אים געזאגט: דעם ערשטן חודש דריי טויזנט, נאך א האלב יאר הייבט מען צו פיר, נאך א האלב יאר באקומסטו זעקס. האט ער זיי געזאגט: טא, וועל איך קומען אין אנדערטהאלבן יאר ארום, מ'קען גלייך אנפאנגען פון זעקס... דאס איז א "מרדף ריקים חסר לב", דער וואס איז נישט ביכולת צו הערשן איבער זיך אליין.
זאגט דער מלבי"ם: ס'איז פאראן א גאר ענלעכער פסוק ווייטער אין ספר, "עובד אדמתו ישבע לחם ומרדף ריקים ישבע ריש", דאס הייסט ער וועט זאט ווערן פון ארימקייט, און ער וויל שטיין אויפן חילוק צווישן זיי. דארט איז דער המשך "איש אמונות רב ברכות ואץ להעשיר לא ינקה", און פון דעם זעט מען אז דער פסוק רעדט פון אן אנדער ענין. ווייל "מרדף ריקים" קען זיין אויף צוויי אופנים. ס'איז דא א מענטש וואס וויל פארדינען זיין חיונה אן עבודת האדמה: מסחר, ער קויפט דא און פארקויפט דארט, ער גייט אין די ימען און מדבריות און זוכט זיך מציאות. דאס הייסט אויך א מרדף ריקים, פארוואס? ווייל דער ריוח דא איז נישט זיכער. האסט באארבעט די ערד, האסטו באקומען, די ערד האט געשפראצט און דו האסט וואס צו עסן. לעומת זה הייסן אלע די זאכן א "לופט געשעפט". אדער וועסטו פארדינען אדער נישט, אדער וועט מען דיך בארויבן אויפן וועג אדער נישט. אלע ענייני מסחר אין יענע צייטן, ווען מ'איז געגאנגען אין שיירות אויף די ימען, זענען נישט געווען קיין זיכערער ריוח.
און קוק וואס דער פסוק שטעלט אקעגן דעם: "איש אמונות רב ברכות". דאס איז א מענטש וואס גלויבט אינעם אויבערשטן און זייעט, וואס די גמרא זאגט דאך אז אמונות איז סדר זרעים. דער מענטש וועט האבן רוב ברכות, פון טל השמים ממעל און פון תהום רובצת תחת. ער גלויבט און איז בוטח, און דאס איז "עובד אדמתו ישבע לחם". אבער "אץ להעשיר", איינער וואס יאגט זיך צו ווערן רייך, איז נישט גרייט אז די זאכן זאלן וואקסן שטאטליך און זיכער, נאר ער וויל ברענגען דעם קלאפ אויף איינמאל. מ'דערציילט אים: לייג אריין פופציג טויזנט, איך האב גענומען הלוואות, אין א האלב יאר ארום האסטו דריי הונדערט טויזנט, אט האט מיר פלוני געוויזן און אלמוני געזאגט און יענער האט מיר געוויזן א טשעק. מיר אלע קענען די דאזיגע מעשיות, אלע סארט פיראמידן און אלע ערפינדונגען וואס צוזאגן גרינגע רווחים. דאס הייסט "אץ להעשיר", און אויף דעם זאגט דער פסוק "ישבע ריש", ער וועט זאט ווערן פון ארימקייט.
מען דארף וויסן: זוך נישט קיין גרינגע און שנעלע וועגן רייך צו ווערן. כדי צו מאכן א חיונה דארף מען גיין שטאט און זיכער. און אויב איינער וועט דיר זאגן: קוק, האסט געזען יענעם וואס האט מצליח געווען? יא, איך האב געזען פלוני, אבער קעגן אים האב איך געזען נאך צען טויזנט וואס ביי זיי איז פונקט פארקערט. פארוואס מיינסטו אז דווקא דו וועסט זיין ווי פלוני? אויך ביי יעדן רולעט און אין יעדן קאזינא איז דא איינער וואס ראמט אפ דאס געלט, אבער וויפיל נעבעכדיגע מענטשן פאר אים האבן פארשווענדעט זייער געלט און געלאזט דארט אפילו די הויזן. יעדער זעט נאר דעם וואס האט פארדינט: האסט נישט געזען זיין בילד מיט דעם קארטאן אויפן פנים פונעם מפעל הפיס? אבער וויפיל מענטשן האבן אויסגעגאסן זייער געלט און האבן גארנישט געזען דערפון.
חָמַד רָשָׁע מְצוֹד רָעִים וְשֹׁרֶשׁ צַדִּיקִים יִתֵּן׃ (יב) - דער רשע גלוסט נאך די פאנג־נעץ פון די בייזע, און דער ווארצל פון די צדיקים וועט געבן.
זאגט דער מלבי"ם: ביי אונזער פסוק מיינט "מרדף ריקים" נישט א מענטש וואס זוכט זיך א חיונה אן עבודת האדמה, נאר א מענטש וואס זוכט רייך צו ווערן דורך גזל, חמס און עבירה. און דער סוף פונעם פסוק באווייזט עס: "חמד רשע מצוד רעים". דער רשע וויל נישט פארהארעוועט ווערן און וויל נישט ארבעטן, ער וויל לעבן דערפון וואס ער כאפט א פאנג אזוי ווי די שלעכטע און רשעים פאנגען. וואס טוט דער רשע? ער שטייט אויפן גאס און זוכט וועמען אויסצוליידיגן די קעשענעס, ער זוכט פון וואו צו נעמען און פון וואו צו גנבענען, און דאס הייסט א פאנג פון רשעים. ער גלוסט פאר זיך א "מצוד רעים", ער זוכט וועגן צו מאכן א גרינגן ריוח אבער מיט גזילה, נישט ווי יענעם פלאץ וואס מיר האבן גערעדט וואו ער זוכט גרינגע רווחים אויף ערלויבטע וועגן. און דער מענטש איז א "חסר לב", זיין שכל הערשט נישט איבער זיין הארץ און ער פירט זיך נישט לויט די כללים פון חכמה.
אבער דער וואס באארבעט זיין ערד פירט זיך מיט יושר און צדק, ער בארויבט קיינעם נישט און טוט קיינעם נישט עשק'נען. ער זייעט אין דער ערד, וואס ער האט געזייט נעמט ווארצל און גיט פירות, און דאס נעמט ער, פארקויפט, עסט און דערנערט זיך דערפון. דאס איז "ושורש צדיקים יתן": דער ווארצל וואס זיי האבן איינגעווארצלט אין דער ערד, דאס וואס זיי האבן געזייט, דאס איז וואס וועט זיי געבן עסן און ברויט. דער רשע זוכט א גרינגן ריוח דורך גניבה, גזילה און פאלשע קאמבינאציעס, בשעת דער צדיק ווייסט אז מ'דארף זייען, און אז ס'נעמט צייט ביז עס וואקסט אויס און ביז מ'האט וואס צו עסן, אבער דאס איז דער זיכערער און ריכטיגער וועג, און נישט אלע ערליי גרינגע וועגן וואס ביים סוף ווערט מען נאר "ישבע ריש".
און דער מלבי"ם לייגט צו אז אויך דער דאזיגער פסוק ווערט ערקלערט אויפן רוחניות'דיגן אופן: "מרדף ריקים" איז דער רשע, וואס באארבעט נישט זיין ערד נאר גלוסט א "מצוד רעים", ער זוכט אלע תאוות און אלע ענייני גשמיות פון דער וועלט, און ס'וועט אים גארנישט בלייבן פון זיין נפש, וויבאלד ער איז א חסר לב, און די נפש וואס איר ארט איז אינעם הארץ ווערט געפאנגען אינעם יצר הרע'ס שויס. לעומת זה דער וואס באארבעט זיין ערד, וואס נעמט אוועק די דערנער פון דער ערד-ארבעט, דאס הייסט אז ער גייט נישט נאך דער עצה פונעם יצר הרע נאר האדעוועט אויס זיין גייסטיגע נפש, "שורש צדיקים יתן": דער שורש פון צדיקים איז די חכמה, און ער וועט זוכה זיין צו חכמה לויט דער מדרגה פון צדיקים.
זאגט רבנו יונה: דער רשע גלוסט דעם פארדינסט וואס גזלנים, רשעים און שלעכטע מענטשן האבן, ער מקנא די וואס טוען עוולות. האסט געזען וואס פאר א קלאפ יענער האט געגעבן? שיין פון אים, האסט געזען ווי ער האט מצליח געווען צו גנבענען, ווי ער האט זיי אויסגעקעשענט. ער הערט וועגן מענטשן וואס טוען רשעות און האבן הצלחה, און ער זאגט: א שאד אז איך האב דאס אויך נישט געטאן, א שאד אז איך האב נישט מצליח געווען. אבער "שורש צדיקים יתן": דער צדיק גלוסט נישט די מעשים פון די שלעכטע, אדרבה, ער זוכט זיין אייגענעם שורש, אז ער זאל זייען און ער זאל ארויסברענגען, און נישט פון אנדערע. און פונקט ווי קיין ווינטן קענען נישט אויסרייסן אן אילן וואס פארמאגט אסאך ווארצלען, אזוי אויך שטופן די צרות נישט אוועק דעם צדיק און ריקן אים נישט פון זיין פלאץ. אבער פאר די בייזע און רשעים איז נישטא קיין שום תועלת פון זייער עשירות, ווייל זיי האבן נישט קיין שורש, און דאס איז "עושה עושר ולא במשפט בחצי ימיו יעזבנו". דו האסט געמאכט עשירות, ס'איז כביכול דא פירות, אבער אן א שורש, און א גרינגער ווינט דרייט עס איבער אויפן פנים און עס וועט גארנישט בלייבן דערפון. אבער דער צדיק גיט א שורש, זיין שורש איז טיף אין דער ערד, און אפילו אלע ווינטן פון דער וועלט קומען אויף אים קענען זיי אים נישט אויסרייסן.
ווער ווערט אנגערופן א "רשע"? זאגט דער הגר"א: א מענטש וואס איז אן עבריין אין בין אדם למקום. און דא שטעלט ער זיך אפ אויף א פונקט וואס פארלאנגט אויפמערקזאמקייט. די דאזיגע רשעים אין בין אדם למקום, די וואס זייער שורש איז שלעכט, די וואס טוען להכעיס און שטעלן זיך קעגן יעדער זאך שבקדושה, זיי זעען פון דער נאטור אויס ווי גוטע מענטשן. מען זעט אים העפליך, איינגענעם, ער רעדט שיין; וויפיל ער גייט מיט רונדע ברילן און ווען ער זעט א חרדי אדער א מתנחל וויל ער אים אויפעסן צום אפעטיט, דאך לויט זיין אויפפירונג זעט ער אויס ווי א מענטש. מען זאגט נישט אויף אים אז ער איז א פארברעכער און אז עס איז געפערליך זיך צו דערנענטערן צו אים ווייל ער וועט שטעכן מיט א מעסער. פארקערט, צוקער-זיס, העפליך, סימפאטיש, ער רעדט שיין. דערפאר באווייזן אויך אסאך פון זיי איינצונעמען די מעדיע, ווייל אלעס ווערט איבערגעגעבן מיט קלוגשאפט, נישט ווי איינער פון גאס, און אפילו די שווערסטע זאכן זאגט ער מיט א שיינער שפראך און מיט א גוטן טעם.
דערפאר זאגט דיר דער הגר"א: זאלסט וויסן וואס שלמה המלך זאגט, "חמד רשע מצוד רעים". לאז דיך נישט נארן פון זיין אויסערלעכער געשטאלט און לאז דיך נישט פארפירן פון דעם דרויסנדיקן איינדרוק וואס ער מאכט. וויסן זאלסטו אז אין הארצן גלוסט ער נאך אלץ וואס די שלעכטע און די רשעים טוען, וואס זיי רויבן און וואס זיי גזל'ענען און אלע זייערע רשעות'דיגע מעשים. אפילו פון אינדרויסן זעט ער דיר אויס העפליך און פיין, גלייב עס נישט. מען קען דא דערמאנען דעם באקאנטן משל: די וואס זענען געווען אזעלכע רחמנים צו זייערע פאלעסטינער ברודער וואס ליידן אין עזה, און האבן געטענהט אז מען דארף אויסראטן אלע ישובים, און אפילו אויף די הינט האבן זיי רחמנות געהאט. די נעבעכדיגע הינט ווען מען האט חרוב געמאכט די ישובים פון גוש קטיף, וואס וועט זיין מיט זיי? מען האט געעפנט פארשידענע ערטער צו אדאפטירן הינט, "אדאפטיר דיר א הונט" און נאך אזעלכע זאכן, מענטשן האבן פארלאזט זייערע היימען און האבן נישט געהאט וואוהין מיטצונעמען דעם הונט און די הינט וואלגערן זיך ארום, וואס פאר א רחמנות! אבער מיט דער גרעסטער אכזריות האבן זיי אפילו קיין בליק נישט געטאן אויף די מענטשן אליין וואס זענען דורך אזא שווערע טראומע: זיי האבן זיך קעגנגעשטעלט צו געבן זיי בודזשעטן, זיך קעגנגעשטעלט אז זיי זאלן באקומען שטחים, געקעמפט דערקעגן. אביסל רחמנות און מיטלייד צו זיי? גארנישט. דאס איז וואס דער פסוק זאגט דיר: כאטש דו זעסט דעם מענטש כאילו ער איז פול מיט רחמנות, קויף עס נישט אפ; דע שבקרבו ישים אורבו, אין זיין אינערלעכן טיף ליגט א גרויס רשעות, און ער גלוסט נאך דעם מצוד רעים און זיך צו פירן ווי די רשעים.
ווידעראום "ושורש צדיקים יתן". דער וועמענס שורש איז צדיק, דאס הייסט א צדיק בן צדיק, וואס קומט פון א שורש פון צדיקים און פון א גזע פון צדיקים, ביי אים איז דער נאטור אן אמת'ער נאטור צו געבן פאר יעדן און משפיע זיין פאר יעדן איינעם. און פארוואס איז די מדגישקייט דווקא אויף א שורש פון צדיקים? זאגט דער הגר"א: ווייל אויב עס איז א צדיק בן רשע, אדער א צדיק וואס האט תשובה געטאן, קען זיין אז ער איז טאקע א צדיק, אבער ער פארמאגט נאך נישט בהכרח די מעלה פון נתינה, ער איז נאך נישט בהכרח אין דער בחינה פון "יתן". אבער דער וואס קומט משורש צדיקים, א צדיק בן צדיק בן צדיק, ביי אים איז זיכער פאראן אין הארצן די דאזיגע מעלה פון נתינה און גוטהארציגקייט.
אמאל איז מען געקומען זאגן פאר'ן בריסקער רב: רבי, אייער זון, א קליין קינד, פייניגט קעץ מיט אן אכזריות, ער ווארפט משמעות'דיג שטיינער אדער ווייס איך וואס. האט דער בריסקער רב זיי געזאגט: ניין, דאס קען נישט זיין, דאס איז נישט מיין קינד. האבן זיי געזאגט: וואס הייסט, מיר האבן דאך געזען מיט די אייגענע אויגן. האט ער געזאגט: עס קען נישט זיין. האבן זיי אים געפרעגט פון וואו ער ווייסט, וואס, מיט רוח הקודש? האט ער זיי געזאגט: ווען איר וואלט געקענט מיין טאטן, וואס פאר א מידת הרחמנות ער האט געהאט, וואלט איר פארשטאנען אז עס קען נישט זיין אז ער זאל האבן אזא אייניקל. איז מען געגאנגען נאכקוקן, און באמת איז דאס געווען א טעות; עס איז געווען דאס קינד פון א צווייטן און מען האט געמיינט אז דאס איז דעם רב'ס זון.
און עס איז כדאי זיך מתבונן צו זיין אין דעם שורש. די מידת החסד פון בריסקער רב איז געווען מורא'דיג. זיין שטוב איז געווען ברייט אפן, און אמאל פלעגט ער קומען שלאפן און זען אז איינער שלאפט אויף זיין בעט; ער פלעגט אים נישט ארויסווארפן, נאר ער האט געלייגט א קאצל אויפ'ן פוסבאדן און געשלאפן אויף דער ערד. אין זיין סאלאן האבן מענטשן געמאכט קאווע און טיי, געגעסן און געטרונקען, און מענטשן וואס האבן געזוכט ארבעט אדער פארקויפט סחורה פלעגן אויפהענגען ביי אים מודעות: מען זוכט א טעכניקער, א פלאמבער זוכט ארבעט, מען פארריכט שיך אין דער און דער גאס אין גאולה. ווער קען אפשאצן וואס אזא הכנסת אורחים באדייט. און אויך אויפ'ן בית הלוי, דער מייסד פון דער בריסקער שושלת, איז באקאנט און בארימט די מעשה מיט יענעם מענטש וואס מען האט נישט אריינגעלאזט צו אים אין שטוב און מען האט אים געלייגט שלאפן אין קארידאר, און שפעטער האט דער בית הלוי נישט געקענט מוחל זיין פאר זיך ביז ער האט אים אהיימגעברענגט צו זיך און געזאגט: דו וועסט זיין ביי מיר אויף הכנסת אורחים. יענער מענטש איז געווען ביים בית הלוי און געזען וואס מיינט הכנסת אורחים, איז ער צוריקגעפארן צו זיין ארט און געווארן אן אכסניה-האלטער וואס האט אריינגענומען געסט פון דעם גאנצן אומגעגנט, און זיין נאמען איז געווארן בארימט לשבח. און דאס איז וואס דער בריסקער רב האט געזאגט: אזא גוטהארציגקייט האבן געהאט מיין זיידע און מיין טאטע, קען נישט זיין אז פון מיר זאל ארויסקומען א זון מיט אזא שלעכטסקייט, וואס זאל זיין מסוגל אנצורירן א קאץ. דאס איז "ושורש צדיקים יתן": ווען עס איז א צדיק פון שורש, איז זיין נאטור צו געבן און משפיע זיין פאר אנדערע, אן קיין שום ברעקל פון בייז הארץ.
בְּפֶשַׁע שְׂפָתַיִם מוֹקֵשׁ רָע וַיֵּצֵא מִצָּרָה צַדִּיק׃ (יג) - דורך דער זינד פון די ליפן פאלט מען אין א שלעכטער פאסטקע, אבער דער צדיק גייט ארויס פון דער צרה.
דער ווילנער גאון ערקלערט: א מענטש וואס וויל טאן שלעכטס פאר זיין חבר באהאלט עס און זארגט אז קיינער זאל נישט וויסן, כדי צו האלטן די פלוצלימדיגע איבערראשונג, ווייל אויב מען וועט פריער וויסן וועט דער צדיק זיך היטן און זיין פארזיכטיג. אבער דער אויבערשטער לאזט נישט דעם צדיק אריינפאלן אין די הענט פונעם רשע, און מאכט אז דער רשע זאל זיך פאררעדן מיט די ליפן און אנטפלעקן אויף עפעס אן אופן זיינע שלעכטע פלענער, און צוליב דעם ווערט דער צדיק געראטעוועט. דאס איז "בפשע שפתיים מוקש רע": דער רשע וואס וויל פייניגן דעם צדיק און אים שאטן, זינדיגט מיט זיינע ליפן אן כוונה, שטרויכלט זיך אין א פאסטקע און לאזט ארויס די זאך פון מויל, און דורך דעם דערגרייכט עס צו די אויערן פונעם צדיק, "ויצא מצרה צדיק", און דער צדיק ווייסט זיך צו היטן נישט אריינצופאלן אין יענעם פלאן.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט דעם יסוד וואס ער גייט כסדר אין פילע פסוקים: עס איז פאראן א חילוק צווישן שפה און לשון. לשון איז דער אינעווייניגסטער רייד, און שפה איז דער דרויסנדיקער רייד, יענע רייד וואס דער מענטש טראכט נישט אריין דערין און פארטיפט זיך נישט, וואס מען רופט היינט "מן השפה ולחוץ". בלשון המלבי"ם: בלויז זיינע ליפן רירן זיך אן קיין שכל און פארשטאנד. און אמאל, ווען א מענטש רעדט אויף אזא אופן, ברענגען אים די שפתיים מכשולים. דו האסט נישט געטראכט פאר'ן רעדן, און האסט געזאגט זאכן וואס ברענגען אויף דיר צרות. משל למה הדבר דומה? צו א מענטש וואס רעדט פאר א מלך, און אומבאמערקט האט ער ארויסגעזאגט אן אומפאסיג ווארט, אזוי ווי אוריה החיתי וואס האט געזאגט "ואדוני יואב". דו האסט נישט געלייגט קיין קאפ, און ווען דו וואלסט זיך מתבונן געווען וואלסטו נישט געזאגט דעם לשון "אדוני" אויף יואב בעת דו שטייסט פאר'ן קעניג. אדער א מענטש וואס שטייט פאר א משפט, און אינמיטן רעדן איז אים ארויסגעפאלן א ווארט און דער שופט האט דאס אויפגעכאפט און זאגט אים: נו, פון דיינע ווערטער פארשטיי איך אז דו ביסט טאקע שולדיג, פון דיינע ווערטער בין איך געוואויר געווארן אז ביי דיר ליגט דער חסרון.
אבער דער צדיק איז נישט אזוי. ביים צדיק זענען אלע זיינע ווערטער על פי צדק ויושר, און ער לאזט נישט ארויס פון די ליפן קיין שום זאך וואס איז נישט כהוגן, ווי עס שטייט "שפתי צדיק ירעו רבים" און "שפתי צדיק ידעון רצון". אפילו ווען דער צדיק זאגט ארויס א זאך מן השפה ולחוץ, זאלסטו וויסן אז אין די ווערטער ליגט חכמה און ער שטרויכלט זיך נישט אין דעם וואס ער זאגט. און די גמרא דרש'נט אויף צדיקים "אשר פריו יתן בעתו ועלהו לא יבול": "פריו" דאס איז די תורה וואס ער לערנט, און דאס איז הערליך שיין, אבער אויך "ועלהו לא יבול", אז אפילו שיחת חולין של תלמידי חכמים צריכה תלמוד, מען דארף לערנען כדי צו פארשטיין וואס ער זאגט. דאס זענען די בלעטער, וואס זענען נישט די פרי אליין. דערפאר, נישט בלויז דער לשון פון די צדיקים, די ווערטער וואס זענען געזאגט געווארן מיט מחשבה און התבוננות, נאר אפילו זייערע אויסערלעכע רייד "ירעו רבים", זיי פירן די מאסן, און "ידעון רצון".
און פון דא לייגט דער מלבי"ם צו אין אונדזער פסוק: אפילו ווען דער צדיק געפינט זיך שוין אין א צרה, גייט ער ארויס פון יענער צרה דורך זיינע ליפן, ווייל אפילו מיט זיין אויסערלעכן רעדן "ויצא מצרה צדיק". וואס ביי א צווייטן מענטש וואלט נאר געווען בבחינת א "פשע שפתיים" און א מוקש, איז ביים צדיק אדרבה, אפילו אין זיינע אויסערלעכע ליפן ליגן דברי חכמה און נוצבארע ווערטער וואס קענען אים ארויסנעמען פון דער צרה.
דריי פסוקים, און איין פֿאָדעם פֿאַרבינדט זיי: דער זיכערער וועג איז דער וועג פֿון ערלעכער יגיעה. "עובד אדמתו" איז דער וואָס נעמט פֿון גשמיות בלויז דאָס מוכרח'דיגע, און קערט זיך צוריק צום אמת'ן ברויט, צו דער תורה און צו דער העכערער עבודת האדמה פֿון מצוות עשה און לא תעשה, און דערפֿאַר וועט ער זאַט ווערן מיט ברויט און שכר. "מרדף ריקים" איז דער וואָס זײַן האַרץ הערשט נישט איבער אים: אַ מאָל יאָגט ער נאָך גרינגע און געפֿערלעכע רווחים און יאָגט זיך רײַך צו ווערן און בלײַבט "ישבע ריש", און אַ מאָל גלוסט ער נאָך "מצוד רעים" און זוכט זיך צו באַרײַכערן מיט גזל און חמס, און צום סוף בלײַבט ער אַ חסר לב און ליידיק פֿון אַלץ, ווײַל ער האָט נישט קיין שורש. "שורש צדיקים יתן": דער צדיק פֿאַרזייט מיט געדולד אין זײַן ערד, זײַנע וואָרצלען זענען טיף און קיין ווינט אויף דער וועלט קען אים נישט אויסוואָרצלען, און ווער עס קומט פֿון אַ שורש פֿון צדיקים איז זײַן טבע צו געבן און שענקען. און לאָז זיך נישט נאַרן פֿונעם שיינעם אויסערלעכן אויסזען פֿונעם רשע, וואָס אין זײַן האַרצן גלוסט ער נאָך די מעשים פֿון שלעכטע מענטשן. און לעומת דעם, דעם צדיק היטן אַפֿילו זײַנע ליפּן: וואָס בײַ אַנדערע ווערט אַ מוקש, איז בײַ אים פֿאַראַן חכמה אַפֿילו אין אַ דיבור וואָס איז מן השפה ולחוץ, און דער הקדוש ברוך הוא פֿירט עס אַזוי אויס אַז דווקא דער פשע פֿון דעם רשע'ס ליפּן זאָל זײַן דאָס וואָס וועט אַרויסנעמען דעם צדיק פֿון זײַן צרה.